millet

ROMAN- FİLM ve DİZİ ÜZERİNDEN SİYASET NASIL YAPILIYOR?


KARAMAZOV KARDEŞLER DE POLİTİK SEMBOLİZM 

“Roman- Film ve Dizi  üzerine düşünenlerin okuması ve bilmemiz gereken bir yazı”

Doç. Dr. Taşansu Türker
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi

Özet

Dostoevsky, üzerine en fazla değerlendirme yapılan klasik Rus yazarı olmanın yanı sıra kendi adıyla da anılan düşünüş biçiminin de temsilcisidir. Karamazov Kardeşler ise yazarın en büyük şaheseri olarak kabul edilmektedir. Bu makalede amaçlanan Dostoevsky’nin eklektik düşünce yapısının; kişisel, tarihsel ve ideolojik arka planının irdelenmesi yoluyla tanımlanması ve bu düşüncenin politik izdüşümünün Dostoevsky’nin yaşamının en politik döneminde yazılan Karamazov Kardeşler romanındaki yansımalarının tespit edilmesidir. Burada, romanın politik bir sembolizmle örüldüğü iddia edilmekte ve her bir karakterin dönemin bir siyasal duruşunu simgelemesinin yanısıra, olay örgüsünün de Dostoyevski’nin politik algılamalarını ve öngörülerini yansıttığı iddiası açıklanmaya çalışılmaktadır. Böylelikle, ortaya konmuş olan Dostoyevski düşüncesinin, Karamazov Kardeşler’deki politik söylemin çözümlenmesiyle berraklaştırılması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Dostoyevski, Karamazov Kardeşler, politik sembolizm, Rusya, 19. yy. düşünce tarihi.

Political Symbolism in the Brothers Karamazov Abstract

Dostoevsky is not only the most discussed, classical Russian author but also is the representative of the school of thought named after his name. The Brothers Karamazov is accepted as the most important masterpiece of the author. This article aims to describe this eclectic school of thought by explaining its personal, historical and ideological background; and to set the repercussion of the politcal side of it in The Brothers Karamazov. The novel was written at Dostoevsky’s the most political period of life. Here it is argued that the novel is interweaved by political symbolism and that not only each character symbolizes a different political position of the period, but also the development of the events indicates the political perceptions and even predictions of Dostoevsky. In that way Dostoevsky’s political philosophy is aimed to be clarified by the explanation of political symbolism in The Brothers Karamazov.

Keywords: Dostoevsky, The Brothers Karamazov, political symbolism, Russia, 19th century history of thought.

Karamazov Kardeşler’de Politik Sembolizm[1]

Giriş

Dostoevsky[2] ve özellikle de başyapıtı olan Karamazov Kardeşler[3]üzerine çok fazla değerlendirme yapılmıştır. Bu makalede yapılmak istenen ise ne Dostoevsky ne de eseri üzerine yapılan değerlendirmeleri derlemek olmadığı gibi, ikisinin de ya da herhangi birinin kapsamlı bir analizini gerçekleştirmek de değildir. Yapılmak istenen sadece Dostoevsky’nin Karamazov Kardeşler’de kullandığına inanılan politik sembolizmin -kısmen spekülatif bir şekilde çözümlenmesidir.

Dostoevsky, sadece dünya edebiyatında değil, Freud’dan Henry Miller’a kadar etkileriyle düşün dünyasında da müstesna bir yer tutmaktadır. Edebiyatçı olarak başarısı ve onun yarattığı edebiyat üzerine yapılan sayfalar dolusu değerlendirmelere rağmen, onun düşüncesi ve politik duruşuna dair yapılan değerlendirmeler çok daha kısıtlıdır.[4] Bu değerlendirmelerin pek çoğu da onun hayatının son dönemleri üzerine yoğunlaşmıştır. Politik düşünceleri ve edebiyatı arasındaki ilişkilere dair eserler ise daha da sınırlıdır. Bunlarda da yine Dostoevsky’nin hızla değişen siyasal görüşlerinin yarattığı handikaplarla karşılaşılmaktadır.

Bu makalede iki tez ileri sürülmektedir. Bunlardan ilki, Dostoevsky’nin hayatının son dönemindeki politizasyona paralel olarak, Karamazov Kardeşler’in aslen politik bir roman olduğu ve bu politik romanın da açıktan verilen mesajlar ve tartışmalar yanında derin bir politik sembolizmle örülü olduğudur. Bu politik sembolizmle Dostoevsky, aile metaforunu kullanarak ve tüm karakterlerini politik aktörlerle özdeşleştirerek o günün Rusya’sının siyasal bir portresini çizmekte, aktörleri tanıtmakta ve öngörülerini ve umutlarını ve hatta umutsuzluklarını yansıtmaktadır. İkinci olarak ise, Dostoevsky’nin hayatının son döneminde de tipik bir Panslavist ya da Ortodoksçu olmadığı, kendine özgü konumunu koruduğu ve bu konumun da günün neredeyse tüm akımlarını bünyesinde barındıran eklektik bir siyasal duruş olarak Karamazov Kardeşler’de ifade edildiğidir.

Makalenin Türkçe yazılması ve Türkiye’de yayınlanması; Rusya tarihine pek çok sebepten dolayı hakim olunamaması nedeniyle, makalenin aslında Karamazov Kardeşleri’n yeniden okunması ve aynı zamanda da 19. yy. Rus siyasal düşüncesinin Karamazov Kardeşler üzerinden okunması anlamına gelmesini sağlayabilecektir. Bu yüzden bazı isimler ve olaylar, konunun içinde kaybolmayacağı derecede ayrıntılı açıklamalarıyla verilmeye çalışılacaktır.

Konunun ele alınması için ilk olarak Dostoevsky incelenecektir. İnceleme esnasında ise, onu etkileyen faktörler ve kendisi şeklinde ikili bir ayrım yapma yoluna gidilmeyecek; aksine Rus tarihi ve Dostoevsky’nin bu tarih içindeki yeri birarada ele alınmaya çalışılacaktır. Böyle bir tercihin sebebi, hem okuma kolaylığı yaratmak hem de anlatımın güçlendirilmesidir. Zira elden geldiğince Rus düşünce tarihi ve Dostoevsky, “iki adım ileri, bir adım geri” şeklinde birbiriyle ilişkilendirilmeye çalışılacaktır.

Dostoevsky’nin politik duruşunun bu şekilde ortaya konmasından sonra ise Karamazov Kardeşler ele alınacaktır. Bunun için de romanın politik sembolizme dair noktalarının kısa bir hatırlatması yapılacak ve ardından da bu sembolizmin çözümlenilmesine çalışılacaktır. Sonuç bölümünde ise iddialardan İkincisi olan Dostoevsky’nin politik özgünlüğü ve bunun Karamazov Kardeşler’ deki yansımasının değerlendirilmesine çalışılacaktır.

DOSTOEVSKY

Dostoevsky’nin siyasal fikirlerini oluşturan etmenlerden bazıları henüz çocukluğunda edindiği aile eğitiminde saklıdır. Çocukluğu sırasında ailesi dışında arkadaşlıkları bulunmayan Dostoevsky’nin bu dönemi, pek çok biyografi yazan tarafından, onun tüm insani ilişkileri aile yakınlığı içinde değerlendirmesi ve toplumsal ilişkilerde ve politik konularda naif ve aşın duyarlı yanının kökeni olarak gösterilmiştir (CARR, 2002: 14) Döneminin pek çok çocuğu gibi o da İncil ve Karamzin’in (CLOVAR, 1998). 1816’da yayınlanan Rus Devletinin Tarihi’ni (KARAMZIN, 2005) daha çocukken tanımıştı. Çocukluğunun ve gençliğinin diğer iki kahramanı da şüphesiz ki Pushkin ve Gogol olmuştur.

Karamzin, I. Alexander yönetimi sırasında Rus hükümetinin resmi tarihçisi idi. Özellikle Fransız Devrimi’ne karşı gelişen siyasal düşünceleri, otokrasinin önde gelen savunuculanndan ve düşün adamlanndan biri olarak tanınmasını sağlamıştır. Pek çok düşüncesinde döneminin kafa kanşıklığını taşıyan Karamzin’de otokrasi, bölünmez bir bütün olarak ele alınmıştır. Karamzin’in Çar, aristokrasi ve Kilise arasındaki ilişkiler üzerine kurulu statükonun savunucusu olduğunu söylemek ondaki bu kafa karışıklığı yüzünden daha doğru olacaktır. Fakat Karamzin’in asıl etkisi kuşkusuz ki, Rusluk bilincinin gelişimindeki önemli rolüdür. Rus tarihini özgün bir tarih olarak ilk kez tarif eden Karamzin, Rus devletini de sağlam bir düzenin, aydınlanmış bir otokrasinin ve Ortodoksluğun ülkesi olarak ortaya koymuştur. Bu yüzden kendisi aslında Slavofil (Slavcı-Slavsever) düşüncelerin temelini atan ilk modern Rus düşünürü olarak kabul edilmektedir. Zira açıktır ki, daha sonraki yıllarda gelişen Slavcı düşünceler de Batılı düşünce kalıplan ve pratikleri üzerinde yükselmiş düşüncelerdir. Karamzin hakkında başka bir unsur da kendisinin yazdığı Rus Devletinin Tarihi adlı eserin eşdeğerinin örneğin Almanya’da Leopold von Ranke’nin çalışmalan ve daha sonra da Die Deutsche Geschichte adlı kitabıyla Kari Lambrecht tarafından ancak 19. yy’ın ikinci yarısında gündeme gelebildiğidir. Hükümdar adına tarih yazmaktan, ulus adına tarih yazmaya geçiş sürecinde Rusya’nın bu anlamda bir önceliği göze çarpmaktadır ki; bu öncelik, son derece köklü bir “biz” bilinci ve bunun üzerine gelişen muhafazakar ve otoriter düşüncelerin yeşerdiği verimli bir toprak olmuştur.

Pushkin hakkında ise çok fazla söze gerek olmadığı açıktır (RUDNITŞKAIA, 1991: 51-85). Modern Rus edebiyatının ve Rusluk bilincinin edebiyattaki bu romantik yaratıcısı, elan bile Rusya’da “Edebi Tanrı” olarak kabul edilmektedir. Dostoevsky açısından baktığımızda ise, Batılı temalan Rus diline ve Rus düşünce dünyasına romantizm lezzetinde katan en önemli sanatçı olması hasebiyle, bir başlangıç olarak düşünmek gerekmektedir. Buna benzer bir diğer önemli şahıs ise kuşkusuz ki Gogol’dür. Gogol’Un eserlerinin Dostoevsky için büyük esin kaynağı olduğu ve hayatının bir döneminde bu büyük yazarı usta olarak kabul ettiği bilinmektedir (CARR, 2002, 41). Gogol’ün hayatının ilerleyen kesimlerinde sağa savrulması ise büyük ihtimalle Dostoevsky’nin yaşamının bir noktasında meşruiyet sağlayan bir vaka olarak görülmüştür. Her ne kadar kendisi daha önce Petrashevsky çemberi (“çevre” sözcüğünün karşılığı olarak Rusça’da kullanılan “çember” sözcüğü, orijinal olarak kullanılmaktadır) içindeyken, Belinsky’nin ünlü, Gogol’ün politik dönüşümünü ağır bir dille eleştirdiği “Gogol’e mektub”unu okuduğu için ceza almış olsa da…

Bu arada askeri lise için St. Petersburg’a giden Dostoevsky’nin yaşa­mında Shidlovsky’yle başlayan arkadaşlığının özel yerinden bahsedilmelidir. Bu özel yer, ‘60’lardan itibaren Shidlovsky’yle beraber dinsel eğilimlerinin güçlenmesi ve siyasal arenada sağa ilerleyişteki eşzamanlılıktır. Bu dostluk dışında Dostoevsky’nin bu dönemde beslendiği kaynaklarda ilk kez Alman ve Fransız romantizmi arasında bir tercih yaptığı görülmektedir. Alman kimliğini ve düşüncesini her zaman zayıf bulan Dostoevsky, ilk kez bu dönemde Fransız romantizminin etkisi altına girmiştir. Rousseau, Lamartine ve Victor Hugo okuma listelerinin başında yer almıştır.

Dostoevsky’nin ilk eseri olan Bednie Ludi (İnsancıklar) 1845’te yayınlanmıştır. Karamzin’in hayatı boyunca devam eden etkisi bu ilk eserinin adını da belirlemiştir. Zira çocukken okuduğu Karamzin’in Bednaya Liza (Zavallı Liza) adlı romanı o dönemin çok önemli bir eseridir. İlk yazarlık başarılan Dostoevsky’nin kendisini bile şaşırtmış ve başkentin çok farklı entelektüel çevrelerinin hepsiyle bir ilişki içine sokmuştur. İlişki içinde olduğu ve görüştükleri arasında Belinsky, Nekrasov, Turgenyev, Tiutchev, Panaev ve Prens Odoevsky gibi siyasal yelpazenin çok farklı yerlerinden isimler bulunmaktadır.

O dönemin Rusya’sında mutlaka politik bir çember içinde yer almanın kaçınılmazlığını fark eden Dostoevsky, kısa zamanda Petrashevsky çemberinin bir üyesi halini almıştır. Petrashevsky çemberi, adını Petrashevsky’nin kendisinden alan bir düşünce kulübü olarak ortaya çıkmış, ve bu şekilde de devam ederken, politik birkaç önemsiz faaliyet içine girmeye çalışırken de Çar’ın polisi tarafından dağıtılmış küçük bir entelektüel topluluktur. Bu topluluğun içinde bulunmak kuşkusuz ki Dostoevsky’nin ilk siyasi fikirlerinin oluşumunun en önemli öğesi olduğu kadar, hayatının sonuna kadar da benimseyeceği bazı düşüncelerin temellerini atan ilişkileri sağlamıştır (WALICKI, 1987: 139-147)..

1840’lann Rusya’sında Petrashevsky çemberi, iki taraflı siyasal ortamın bir tarafında duruyordu. Bu siyasal ortam kısaca Zapadnikler (Batıcılar) ve Slavofiller çatışması olarak tarif edilebilir. Siyasal farklılıklara rağmen, ortak nokta ise, Napoleon savaşlarının galibi, Avrupa’nın kurtarıcısı muzaffer Rusya’ya ve onun dinamizmine duyulan inançtır. Slavofiller, yukarıda değinilen Karamzin’in sağladığı Rus tarihi bilinciyle hareket eden ve muhafazakar yapıdaki, reform ve Batılılaşma karşıtı düşünceleri temsil ederken; Kireevsky, S. Aksakov ve Homiakov (CLOVAR, 1998; ZENKOVCKY, 1991: 5-39) gibi düşünürlerle, ileride Danilevsky tarafından geliştirilecek olan Rus ve Batı (Latin-Cermen) halkları arasındaki farklara romantik bir vurgu üzerinden ortaya çıkmışlardır. Batıcılar ise ağırlıklı olarak Hegel felsefesinin takipçisi olan ve Rusya’nın Batılılaşmasını savunan farklı düşünceleri temsil etmişlerdir. Romantizm ve sosyalizmin kolkola olduğu Batıcı düşünce gruplarından birisi de Petrashevsky çemberidir.

Bu çember o günlerin popüler siyasi fikirlerinin bir karışımından oluşan, ve sonraki yıllarda pek çok önemli Rus düşün adamını da henüz o günlerde içinde barındıran aslen sosyalist bir fikir kulübü olarak doğmuştur. İlginçtir ama, örneğin yirmi yıl sonra Panslavizmin kurucu düşünürü olarak kabul edilecek olan Danilevsky de bu grubun bir üyesidir. Dostoevsky ile dostlukları ölene dek sürecek olan Maikov ve Katkov da. Dönemin özelliğine uygun olarak, Petrashevsky çemberinde de baskın olan eğilim Fransız romantizmidir. Özellikle Rousseau’nun doğallığa yaptığı vurgu çemberin ana düşünce eksenini oluşturmuştur. Rousseau dışında eserleri hararetle takib edilenler ise Saint Simon, Lamennais ve hepsinden de önemlisi Fourier olmuştur. Ütopik Fransız sosyalizminin Rusya’daki takibçisi olan bu grup için insanlık, aslında hakkında hiç birşey bilmedikleri la ders etatdan başka bir şey değildi. Ancak politik olarak tamamen etkisiz olan bu grubun derdi, sadece samimiyetle I. Nicola dönemindeki baskı ortamına karşı düşünce özgürlüğünü savunmakla sınırlı gibi gözükmektedir (VERNADSKY, 1978: 74-92).

Fakat 1848 devrimlerinin fırtınası Nicola’yı o denli ürkütmüştür ki, izlendiğinden bile habersiz olan bu grubu Fransız komünistleriyle eşdeğer görmüş, ve grubun henüz ilk basım denemesinde grubun tüm üyeleri tutuklanmıştır. Pek ünlü olan Dostoevsky’nin yargılanması ve sahte idam töreninden dönüşü için ise Dostoevsky’nin işlediği tek “suç”, Belinsky’ninGogol’e Mektub”unu (BELINSKI, 1906) okumuş olmasıdır. Tüm yargılama süreçleri sonucunda Dostoevsky dört yıl hapis ve ardından da dört yıl sürgünle cezalandırılmıştır. Hapis yolunda giderken ise ömrünün sonuna kadar sakladığı hediye kendisine Urallar üzerinde sunulmuştur. Bu hediye, sürgün edilmiş Dekabristlerin (WALICKI, 1987; 52-63) eşlerinden birinin kendisine verdiği İncil’dir. Ömrünün sonuna kadar sakladığı bu hediye İncil’se de, başka bir husus da, bunun kendisine Dekabristlerden bir hediye olmasıdır. Bu da Dostoevsky’nin hayatının sonundaki Sağın kahramanı olduğu dönemde dahi, geçmişteki muhalif hareketlere de duyduğu saygıyı göstermektedir.

Dört yıllık hapishane deneyiminin Dostoevsky’ye kazandırdığı en önemli şey, ilk ve belki de son kez olarak, mitleştirdiği Rus halkıyla karşılaşmış olmasıdır. Zira Dostoevsky’nin Rus halkına dair bildiklerinin hepsi işte bu dört yıllık tecrübenin ürünüdür. Bu öyle bir tecrübedir ki, henüz buraya gelmeden öğrendiği ve benimsediği Schiller’in altın kalpli suçlusu ve Rousseau’nun düşünceleri, Lermantov’un Kafkasya halkına duyduğu hayranlığa benzeyen bir “halkın değerlerine hayranlık” duygusu yaratmıştır Dostoevsky’de (CARR, 2002; 64). Bu, daha sonraki dönemlerde tam bir ülküleştirme halini alacak olan politik duruşun da ilk adımıdır. Ölüler Evinden Anılar olarak romanlaştırdığı buradaki gözlemlerinin en önemli yanlarından birisi kuşkusuz ki, aşın derecedeki apolitizmidir. Gözlemlere ve eşsiz betimlemelere dayanan bu romanda, Rus hapishane sistemine yönelik bir eleştiri ya da talebe rastlamak imkansızdır (CARR, 2002: 62).

Bu arada Rusya siyasal yaşamında ise köklü değişiklikler yaşanmaktadır. Bu değişikliklerin en önemli sebebi ise 1848 devrimleri ve sonrasında yaşanan hayal kırıklıklarıdır. Bu hayal kırıklığı tüm Rusya’ya değil, sadece Batıcılara ait bir hayal kınklığıdır. Batı’ya inanan ve Rusya’nın Batıdaki özgürleşme sürecini takib etmesi gerektiğini savunan Batıcılar bile artık, Slavofillerin önceden beri ileri sürdükleri Rusya ve Batı’nın farklılığı inancını paylaşmaya başlamışlardır. 40’lann özgürlükçü rüzgarı artık yerini Rusya’yı keşfetme ve ona inanma rüzgarına bırakmaktadır.

Bu rüzgarın etkilerinin en önemli örneklerinden biri Alexandr Herzen’dir (WALICKI, 1987: 149-165). Batıcılığını Hegel çerçevesinde ortaya koyan Herzen, Slavofillerle yaşadığı bireyin üstünlüğü ve rasyonalizmin içeriği konularındaki tartışmalarda Batıcılığı; birey ve rasyonalizm üzerinden tanımlamış olmasına rağmen, 1848 devrimleri sonucunda yaşadığı iç tartışmalar sonucunda tarihin bir amacı ve aklı olmadığı sonucuna ulaştı. Zira Batı’da burjuvazi yeniden kazanmış, ve burada son umutlar da yitirilmişti. Bu durumdan hareketle Herzen, “Rus Sosyalizmi” kavramını yaratmıştır. Bu kavramın dönemin düşünce dünyasındaki en önemli yönü, Batıcılığın bayraktarlanndan birinin, Batı’ya olan inancını yitirmiş olması ve Rusya-Batı karşıtlığını kabul eder hale gelmiş olmasıdır. Bundan da önemli olanı ise, Herzen’in bu kavramla Rusya’yı ve Slav dünyasını tüm dünya için bir umut olarak formüle etmesi ve bunun yolu olarak da daha önce en hararetli savunucusu olduğu birey ve rasyonalizme tamamen zıt olarak geleceği geleneksel Rus komününde görmesi olmuştur. Rus Sosyalizmi kavramı, Slavofiller, Chaadev (SHKURNOY, 1960) ve hatta Belinski ve Kavelin gibi (HARE, 1964: 39-84) 1840’lann Batıcılarının düşüncelerinin bir sentezi olarak ortaya çıkmış olmasına rağmen, aslolarak Slavofillerin görüşlerinin politik arenada güçlenmesi sonucunu yaratmıştır. Zira Herzen’e göre Rus sosyalizminin temeli olan Rus komünü, kolektivizmin ve hatta komünizmin aslen Rus toplumuna içkin bir yapı olduğu inancını savunmuştur. O yapıdır ki, Rus (ve kısmen Slav) halkını hem Moğol barbarlığından hem de “imparatorluk uygarlığı”ndan korumuştur. Chaadev’den alınan öğe olarak da Rus devletinin tarihinin yeniliği ön plana çıkmıştır. Rus devletinin tarihi ancak mutlak bireyci Büyük Petro ile başlamaktadır. Bu da bireyi üstün tutan entelijansiyayı yaratmıştır. İşte Rus sosyalizmi halk ve entelijansiyanın buluşmasının sonucudur. Bunun gerçekleşmemesi durumunda ise Herzen’e göre iki yol beklemektedir Rusya’yı. Bunlar da Rus despotizminin tersten görünümü olan bir komünizm ya da Çarcı sistemin kendini reforme etmesiyle oluşacak bir toplumsal despotizmdir.

Rus siyasal yaşamında 1848 devrimlerinin başarısızlığı kadar önemli olan bir diğer faktör ise Kınm Savaşı’dır. Bu savaş, ilk olarak tüm Rusya entelijansiyası içinde Batı ve Rusya karşıtlığı fikirlerinin politik olarak da doğrulandığının ispatı olarak kabul edilmiştir. Savaş sonucundaki siyasal tartışmalar, sui generis bir siyasal duruşun tüm Rusya’da bugüne dek farklı şekillerde süren bir şekilde yerleşmesini sağlamıştır. Yurtseverlik, milliyetçilik ya da devletçilik (emperyal sadakat) olarak farklı biçimlerde açıklanan bu duruş aslında bunlarının tümünü de içeren ve messianik[5] (KOHN, 1955: 20) bir bilinçle harmanlanmış bir özbilinçtir. İşte 1850’lerin ikinci yarısından sonraki siyasal ortamının ana zeminini de artık bu bilinç belirlemektedir (IANOV, 2002: 52-106).

Bu döneme dair iki husus üzerinde durulması elzemdir. Bunlardan ilki yukarıda değinilen Rusya’nın “özgün” ve “kurtancı” olduğu inancı, İkincisi de buna bağlı olarak ve aynı zamanda bunun sebebi de olarak gelişen halkçılık (milliyetçilik) /narodnizm/ düşüncesidir. Dostoevsky’nin Petrashevsky çemberinden de arkadaşı olan Danilevsky, 1861’de yayınlanan ünlü Rusya ve Avrupa (DANİLEVSKY, 2003) adlı yapıtında bu bilincin ilk yanı olan farklılık ve kurtarıcılık yanını işlerken, ikinci yanı olan narodun mitleştirilmesi sürecinin önde gelen aktörlerinden biri de Dostoevsky olmuştur.

Danilevsky, Sergei Aksakov’un oğlu olan ve Slavofil düşünce çevrelerinin babasından sonra liderliğini yapan Ivan Aksakov’un aksine Slavofil düşüncenin bağnaz bir savunucusu olmayıp, bu düşünce akımını hem tamamen farklı bir içeriğe kavuşturmuş, hem de politize ederek Panslavizmin düşünsel yaratıcısı olmuştur (KOHN, 1983). Eskiden Petrashevsky çemberinin bir üyesi olan Danilevsky, hiçbir zaman klasik Slavofil düşüncesini savunmamıştır. Romantik bir doğa durumu savunusu olan klasik Slavofil düşünceyi devlet kavramıyla tanıştırmasını hiç şübhesiz ki, Petrashevsky çemberindeyken edindiği Batıcı formasyon sağlamıştır. Rus ülküsünün savunulması için güçlü bir devletin varlığının, olmazsa olmaz olduğu görüşünü Danilyevski, Rus tarihini yorumlarken kullandığı devlet merkezli bir tarih anlayışı ile sağlamlaştırmıştır. Rus tarihinde yaşanan her türlü zorlu dönemi bu amaca bağlayan Danilevsky’ye göre Petro reformları da bu çerçevede değerlendiril­meliydi. Tarihsel-kültürel tipler yaratan Danilevsky, bu sınıflandırma sonucunda Rusya’nın önderliğinde kurulacak ve başkenti İstanbul olan bir Slav devletinin, insanlığın yeni üstün kimliği olacağını iddia etmiştir. Evrensel bir değerler sisteminin olamayacağını iddia eden Danilevsky, bu “üstün” yeni uygarlık için de devletin meşruiyet kriterlerini acilen bir kenara bırakarak, Slav halkların birliği için agresif bir dış politika izlemesini önermiştir. Politikada ahlakın söz konusu olamayacağını iddia eden Danilevsky, Polonya sorunu konusunda da pragmatik gereklilikleri ön plana almış ve Polonya’yı “Slavlığın Judası” olarak ilan etmiştir. Avrupa karşısında Rusya’nın üstünlüğü ve misyonu vurgusu, Slavların birlikteliği için pragmatist bir yaklaşım ile birleşerek Panslavist siyasi akımın doğuşu gerçekleşmiştir.

Bu düşüncenin Rusya-Batı karşıtlığı ve Rusya’nın özgün değerlerinden dolayı dünyaya karşı taşıdığı misyon anlayışı öyle yaygın bir bilinç halini almıştır ki; sonraları Bakunin’den, Ivan Aksakov’a kadar siyasal yelpazenin tümünün ortak önkabulü olmuştur. 1860’lann Rusya’sında herkes kendisini, Herzen’in “Avrupa uyumuyor, Avrupa öldü” sözünü tekrarlar, Rusya’nın özünü över ve I. Nicola’dan sonra tahta geçen II. Alexander’ın yarattığı umut ortamında Rusya’yı tüm dünyanın tek umudu olarak kabul eder şekilde bulmuştur. Öz ise, Rusya’nın içinde barındırdığı, Rusya’yı Rusya yapan narodolarak görülmüştür. Yani “Rus ülküsü”nün esansı…

Ülküleştirilmiş bu narod hakkında, kelimenin kendisinden gelen bir kafa karışıklığı olduğu iddiası bulunmaktadır. Rusça’da hem halk hem de millet anlamına gelen narod sözcüğü tıpkı Almanca’daki volk sözcüğü ile eşdeğer bir şekilde halka dönüş gibi romantik bir kavramı, çarçabuk gerici bir milliyetçiliğe dönüştürebilmiştir. Artık Batı’nın değerleri tamamen içi boş olarak kabul edilmiş, bunun ve Dostoevsky’nin de üyesi olduğu burjuvazinin yerine Rus köylüsünün otantik yaşamındaki erdemler ön plana çıkarılmaya başlanmıştır. Bu çabaların önde gelen aktörlerinden birinin de Rus halkı hakkında bu kadar bilgisiz olan Dostoevsky olması manidar olsa gerek. Ancak Dostoevsky’de bu öyle bir inançtır ki, hiçbir yerde açıklama ihtiyacı da duymadığı ve ona göre tartışma gereği olmayan bir mutlak hakikattir.

İşte bu ortamdadır ki, 1840’lann kolay devrimcisi, çarçabuk 1860’lann kolay “vatansever”ine dönüşmüştür. Homiakov ve Kireevsky’ye methiyler düzen Dostoevsky artık pochvenniktir.[6] Pochva adlı dergisinde Slavofillere eleştiriler yazsa da, bu eleştiriler, içeriden eleştiriler tadındadır. 1861-62 öğrenci olaylarında ise tutumu ilk başta uzlaştırıcı olmak yönünde olmuş olsa da, daha sonra hükümet tarafına doğru meyletmiştir. Bu karışıklığın içinden çıkışı ise ilk yurtdışı seyahati ile olmuştur.

Avrupa’da Herzen ile görüşen Dostoevsky bu dönemde sağa ilerleyişini sürdürmektedir. Rus otokrasisine nefreti, tanımadığı Rus halkına sevgisinden daha öncelikli olan Herzen’le, tanımadığı Rus halkına coşkuyla bağlı ve halkı otokratik sistemin temeli olarak gören Dostoevsky’nin tartışmalarından hiçbir sonuç çıkmamış ve fakat Dostoevsky’nin sağa ilerleyişi hızlanmıştır (CARR, 2002: 90-91).

Dostoevsky’nin Avrupa gezilerine dair ise iki önemli nokta bulunmak­tadır. Bunlardan ilki Avrupa uygarlığından etkilenmemesi ve hatta gönülsüz bir gezginin kendi ülkesini yüceltmesi eğilimidir. İkincisi ise kumar ile kurduğu tutkulu ilişkidir. Bu ilişki ki, ona hem çok fazla zarar vermiş hem de para konusundaki eski vurdumduymaz tavırlarını azaltmamakla beraber, paranın yaşamını idame ettirmekteki önemini kavramış olmasıdır.

Bu dönemde gelişen önemli bir siyasal olay ise 1863 Polonya ayaklanması olmuştur. II. Alexandr’ın Polonya’ya daha liberal yaklaşımlarını hem Slavcılar hem de liberaller coşkuyla karşılamışlardır. Fakat başlayan ayaklanma Rus siyasal yaşamında da bir ayıklanmaya sebeb olmuştur. Liberaller Çar’a karşı bu ayaklanmanın yanında yer almaya cesaret edememişler, Slavcılar ise Katolik Slav kardeşlerinin acılarına cevabsız kalmamak istemelerine rağmen, kısa bir sürede Ortodoksluk kimliğinin kanatlarını altına sığınarak bu sorumluluktan kurtulmuşlardır. Bu tarihten sonra liberaller etkilerini epey yitirmiş, Slavcılar ise Ortodoks-Slavcılar halini almıştır. Solda ise artık ‘40’ların “tatlı su solcuları” yerine çok daha radikal unsurlar mevzilenmiştir.

Bu sırada Vremya’yı (Zaman) yayınlayan Dostoevsky ise dergisinde imzasız bir yazı yayınlamıştır. Bu yazıda Polonya hakkında kültürel analiz yapılmış ve Leh kültürünün başarılarından bahsedilmiştir. Polonya sorununun çözümü olarak ise Rus uygarlığının Polonya uygarlığı ile mücadele etmesi ve bu sayede Polonya kimliğinin etkisizleştirilmesi gösterilmiştir. Sansürden geçen yazı, daha sonra muhafazakar eleştirilerin, Polonya kültürünü, Rus kültürüne üstün gördüğü iddiaları üzerine, Vremya’mn kapatılmasına sebeb olmuştur. Polonya sorununa dair Dostoevsky’nin daha sonraki düşünceleri ise yakın dostu Katkov’un (RENNER, 2003: 659-682) düşüncelerinin gölgesi altında kalmıştır. Zira ‘70’li yıllardaki Pobedonostsev ile olan ilişkisi de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Katkov, Polonya sorununda eski düşüncelerinden vazgeçerek, tam anlamıyla tersi düşünceleri savunmuştur ki, bunlar da emperyal birliğin önemi ve Rus kültürünün üstünlüğüne dayalı bir Rusifikasyon çağrısıdır.

Ancak tüm bu süreçte henüz Dostoevsky’nin siyasal transformasyonu tamamlanmamıştır. Hala eski felsefi ve ideolojik tartışmaların onda daha baskın olduğu gözlenmektedir. Büyük eserlerinden olan Suç ve Ceza bu geçiş dönemini yansıtmaktadır.

Suç ve Ceza’da ana konu ahlaktır. Ahlak ve bireyin iradesi arasındaki çelişki, suç çerçevesinde ele alınmıştır. Ancak asıl önemli olan nokta, Dostoevsky’deki Rousseau’dan köklerini alan romantizmin niteliğidir. Romantizmin Lord Byron’dan da öte temsilcisinin Napoleon olduğu hatırlanırsa, romanın esas kahramanı Raskolnikov’un Napoleon olmak istediği için suçu işlediğini söylemesinin önemi daha iyi anlaşılacaktır. Ancak Dostoevsky bu iddianın karşıtına da romanda yer vermiş, ve öldürmenin sadece öldürme olduğunu, hiçbir amacı olmadığını da aynı zamanda kahramanına düşündürerek, romantizmin bu temasında ilk başta taraf olmaktan kaçınmıştır. Ancak sonuçta Raskolnikov, karşısında durduğu toplumun ahlakıyla barışma yolunu seçmiştir. Burada ise acı çekmenin erdemleri Dostoevsky tarafından öne çıkarılmıştır. Faust’ta kurtuluşun -yolu Protestan etik çerçevesinde “çalışmak” olarak gösterilmişken, Dostoevsky, kadim Rus geleneklerine yönelerek, kurtuluşu acıda ve teslimiyette bulmuştur.

Budala’da ise ilk kez felsefi dönüşümün temellerini atmış, hatta kendi konumunu oluşturmaya başlamıştır. Bu romanında ahlak ve din arasındaki bağın kaçınılmaz olduğu görülmeye başlanır. Bu tutumunu ise Batı felsefesini eleştirerek ortaya koymuştur. Dostoevsky, romandaki başkahramanı olan Mishkin’i akli değerlendirmeden mahrum bırakılmış mutlak ahlaki bir ülkü olarak kurmuştur. Batılı rasyonalizm ve birey kavramlarının karşısında alçakgönüllülük, teslimiyet, münzeviyet, sükun, eylemsizlik ve acı çekme yoluyla kurtuluşu konumlandırmıştır. Kullandığı sözcük olan smirenie ise neredeyse tüm bu kavramları karşılar bir niteliktedir. Burada betimlediği “Rus ülküsü” {Rucckaia idea), Batılı değerlerle hiçbir şekilde bozulmamış ve hem Ortodoksluk öncesi Rus kültürünün ve hatta örtülü bir şekilde Starovera (Eski

İnanç) (NIKOLSKY, 2004: 80-214) öğelerinin içinde bulunduğu bir dünya görüşü yaratma çabasıdır.

Dostoevsky’nin politik iddialarla ve hesaplarla yazdığı ilk romanı ise Ecinniler olmuştur. Burada aslında Suç ve Ceza’mn politikleştirilmesi süreci söz konusudur. Raskolnikov’un cinayetine yol açan ahlaki durum, toplumsal bazda ele alınmakta ve bunun devrime yol açacağı düşüncesi işlenmektedir.[7] Romanda politik olarak sembolizmin de kullanıldığı görülmektedir. ‘40’ların radikallerinin sonucunun ‘60’lann nihilistleri ve sosyalistleri olduğunu işlemek için baba-oğul ilişkisini kurmuştur burada Dostoevsky. Bu romanda kendisini hatırlatan karakter olarak Shatov ile karşılaşılmaktadır. Kendisinin gençliğini hatırlatan pek çok ayrıntıyla bezenmiştir bu karakter. En önemli yanı ise kuşkusuz ki, başta coşkun bir sosyalist olması ve sonra değişerek Slavcı fikirleri benimsemesidir. Kendisine romanda yöneltilen eleştirilerden birisi olan Tanrı’yı bir milliyetçilik sorununa indirgediği iddiası ise artık gerçek hayatta da Dostoevsky’ye yapılabilecek en önemli eleştiri olsa gerektir. Romanda mutlaka zikredilmesi gereken diğer nokta ise, Dostoevsky’nin Turgenyev e açıktan saldırısıdır. Burada sosyalistlere yaptığı saldırıdan ziyade, Turgenyev’in kişiliğine de ağır hakaretler yöneltmiştir. Bu romanda önemli diğer bir karakter ise, yalnız ahlaka değil Tanrı’ya da başkaldırarak intihar eden ve Ivan Karamazov’un prototipi olan Krillov’dur. Romanın sonunda ise Dostoevsky’nin olası bir Rus ihtilaline dair düşünceleri netleşmektedir. Dostoevsky’ye göre devrimciler Rusya’nın başındaki beladırlar ve bunu dini bir söylemle; devrimcileri, içine şeytan girmiş ve kendilerine uçuruma atmak için koşan domuzlara benzeterek anlatmıştır. Son ise açıktır; onlar yok olduktan sonra Rusya İsa’ya teslim olarak huzura kavuşacaktır.

Ecinniler’in Dostoevsky’nin yaşamındaki önemi ise, bu romanın yakaladığı başarı ile politik alandaki yoğunlaşmasını ve Sağa ilerleyen çizgisini daha hızlı bir şekilde ilerletmesi olmuştur. Bu romandan sonra Dostoevsky’nin ilgisi tamamen politika ile sınırlı olmuştur. İşte Dostoevsky’nin bu dönemi, Karamazov Kardeşler ve Bir Yazarın Günlüğü’nün yayınlandığı ve ünlü Pushkin Konuşmasının yapıldığı dönemdir.

Dostoevsky’nin bu dönemini tam olarak kavrayabilmek için, aynı dönemin önemli üç isminin üzerinde durulması elzemdir. Bunlar Pobedonostsev, Solovyov ve Leontiev’dir. Her biri farklı ideolojik duruşların temsilcileri olan bu üç kişinin üçü de Dostoevsky’nin yakın çevresinde bulunan insanlardır. Pobedonostsev,[8] yüksek düzeyde bir II. Aleksandr bürokratı ve Çarcı politikaların temsilcisi; Leontiev Bizansçılık olarak formüle ettiği Roma emperyal kozmopolitizminin savunucusudur; Solovyov ise, Rus-Ortodoks geleneğinin devamcısı ve yeni açılımlar yaratan bir din filozofudur.

Pobedonostsev, (BYRNES, 1967) özgün bir düşünür olmamasına rağmen, Rus düşünce tarihi içindeki yerini, otokrasinin yılmaz bir savunucusu olmasına borçludur. Özellikle III. Aleksandr döneminde yıldızı parlamış olmasına rağmen, bürokrasideki çalışmaları aslen II. Aleksandr döneminde başlamıştır. Her türlü reformun aslında Rusya’ya zarar vermekten başka bir işe yaramadığı düşüncesini, toplumu bir arada tutan eylemsizlik düşüncesi ve muhafazakar köylü yığınlarının sürekliliğinin gerekliliği ile pekiştirmiştir. Ivan Aksakov ile olan yakın arkadaşlığı ve Slavofil düşünceye duyduğu saygıya rağmen, kendisinin asıl önceliği her zaman bürokratik tutuculuktan yana olmuştur. Hatta bu yüzden çoğu zaman da Panslavistlerin saldırgan milliyetçiliğine karşı son derece de etkili olan hasmane politikalar izlemiştir. Örneğin 1877 Osmanlı-Rus Savaşı’nda da Panslavistlerle arasına ciddi bir çizgi çekmiş ve dış politikada izolasyonist bir Rusya’yı savunmuştur.

Leontiev (BERDYAEV, 1926) ise Pobedonostsev ne kadar sıradansa, o kadar özgün bir düşünürdür. Rusya’nın Nietzsche’si olarak kabul edilen Leontiev’in fikirlerinin oluşumu 1863-74 arasında Osmanlı imparatorluğunun çeşitli bölgelerinde diplomat olarak görev yaptığı döneme denk gelir. Entelektüel bir elitizmin ve “orta sınıf mutluluğu” düşmanlığının motive ettiği düşüncelerinde farklılığı güzelliklerin kaynağı olarak ve dolayısıyla da liberal hümanizm ve bireyciliği de bu anlamda güzellik düşmanı olarak formüle etmiştir. Ona göre sıradanlığı temsil eden liberalizm, eğer başarılı olacak olursa görkemsiz bir dünya ile insanlık tarihinin en karanlık sayfasını oluşturacaktır. En ünlü yapıtı olan Bizansçılık ve Slavlık’ta, Spengler’ın öncüsü olacak nitelikte değerlendirmelerde bulunmuştur. Danilevsky’nin yukarıda bahsedilen uygarlık tipleri kuramını geliştirerek Batı uygarlığının son iki yüzyıldır son nefeslerini vermekte olduğunu ve bunun sebebinin de güçlü kültürel bağları yok eden liberalleşme olduğunu, Osmanlı ya da Çin’in Batı’dan daha yüksek düzeyde bir kültür olduğunu da ekleyerek ileri sürmüştür. Ancak buraya kadar geliştirdiği Danilevsky’nin görüşlerinden, bu noktadan sonrasında taban tabana zıt görüşler ortaya koymuştur. Danilevsky Rusya’yı bir Slav ülkesi olarak tanımlayıp, Slavların birliği temasını işlerken; Leontiev, Rusya’yı kozmopolit yapısıyla

Bizans’ın devamı olarak kabul etmiş ve İstanbul’un fethinin amacının ise Bizans’ı diriltmek olması gerektiğini savunmuştur. Ortodoksluk ve otokrasi üzerine inşa edilmiş bir yeni Bizans’ın yeni ve yükselen bir uygarlık olacağı iddiasını geliştirmiştir. Bu arada Panslavist politikanın ise yanlış olduğunu çünkü Osmanlı’dan bağımsızlığını alacak olan güney Slavlanmn, Osmanlı’mn onları bu zamana kadar korumuş olduğu Batı uygarlığının kucağına düşeceğini iddia etmiştir. Bu yüzden Panslavistlerle arası açılan Leontiev, düşüncelerini daha da ilerleterek Slavların kendilerine değil sadece Slavlıklarına sevgi duyulması gerektiğini, asıl desteklenmesi gerekenin ise Bizans’ı temsil eden Fenerli Rumlar {Fenerioûar) olduğunu yazmıştır. Bizansçılığın bayraktarlığını yapan Leontiev’in din üzerine düşünceleri de “Bizans karamsarlığı” olarak ifade edilebilir. Ona göre Panslavistlerin savunduğu gibi Ortodoksların özgür birlikteliği ya da dinin mutlak başarısı söz konusu olamaz. Din ancak siyasal yetke ile işlevini yerine getirebilir. Aksi türdeki din algılayışları gerçeklikten uzak ve ütopiktir.

Solovyov’un (SCHETININA, 1995: 55-85; WALICKI, 1987: 335-346) yürüttüğü teolojik tartışmalar ise bu makalenin sınırlarım aşmaktadır. Ancak Dostoevsky üzerindeki etkisinin temel unsuru olarak Solovyov’un ortaya attığı “üç dünya kuramı”ndan bahsedilmesi elzemdir. Bu kurama göre tarihsel olarak üç güç vardır. Bunlar; İslam, Batı ve Slavlık’tır. İslam, insanın Tanrı’nın aracı haline dönüştürüldüğü; Batı ise insanın Tanrısızlaştığı dünyalarken; Slavlık, gücünü Tanrı’mn kendisinden alan ve bu iki zıt dünyayı birleştirerek insanlığı kurtaracak olan dünyadır. Bunun yolu ise teklik-birlik ve çokluk-çoğulculuğu tek bir dünyada var edebilmektir. Bu özellik ise Ortodoks-Slavlık’ın milli ve içkin niteliğidir. Narod’a. özgü ve sadece ona özgü bir tarihsel güçtür bu. ‘40’larda rasyonalist olarak düşünce dünyasına adım atan Dostoevsky, sürgün döneminde İsa’ya inanmayı öğrenmiş, ileride bu inancı onun Tann’ya da inanmasını sağlamış, Solovyov’un etkisiyle ise Tanrı inancı Kilise’ye inanca dönüşmüştür.

Bu farklı üç akımın yanında tabi ki yukarıda değinilen Danilevsky’nin varlığı da unutulmamalıdır. Dönemin Rusya’sının bu dört eğilimi yanısıra, Dostoevsky’nin gençliğinden getirdiği rasyonalizm ve ütopik sosyalizm birikiminin de eklenmesi ile, onun nihai politik duruşunu edindiği söylenebilir. Karamazov Kardeşler’bu politikanın ifadesini ele almadan önce ise, bunu daha da kolaylaştırmak adına Bir Yazarın Günlüğü ve Pushkin Konuşması’na kısaca bakılmalıdır.

Karamazov Kardeşler ile aynı dönemde yayınlanan Bir Yazarın Günlüğü, Dostoevsky’nin artık nasıl da sadece politika ile uğraştığının bir kanıtıdır. Bu yazılarında Dostoevsky narod konusunda yoğunlaşmış ve Batıcı aydınların, Kilise’den uzaklaşarak halktan da uzaklaştıkları sonucuna varmıştır. Aslında Dostoevsky’nin halk ve aydınlar arasında gördüğü çatışma doğruydu, fakat bunun sebeblerini yanlış analiz eden Dostoevsky’nin çözüm önerisi de doğal olarak yanlış olmuştur. Dostoevsky narod ve Ortodoksluk arasında kopmaz bir bağ kurmuş ve bu birbirinden kopmaz gördüğü bütünleşik gerçeği kutsarruştır. Bu yüzden Danilevsky’nin agresif dış politika çağrılarının da en büyük destek bulduğu kişi Dostoevsky olmuştur. Örneğin, Bir Yazarın Günlüğü’ nün 1877 Nisan sayısında (DOSTOYEVSKİ, 2005: 757—794) Osmanlı’ya karşı ilan edilen savaşı kutsayan Dostoevsky, bu savaşın sadece Türkler tarafından ezildiğini söylediği Slav kardeşleri için değil, Rusya için de gerekli olduğunu yazmıştır. Savaşın Rusya’yı ahlaki bir temizlenmeye taşıyacağını da eklemiştir, Bunun bir genel yasa olduğunu da iddia ederek, savaşın her toplum için gerekli olduğunu yazabilmiştir. Bu hasmane tutum sadece Osmanlı’yla sınırlı da kalmamış ve İngiltere’nin dünya tarihinden silineceği, Fransa’nın ise Polonya’nın sonunu paylaşacağı öngörüsü ve dilekleri ve hatta tehditleri de savaşa dair çıkan sayıda yer bulmuştur. Ve hatta Katolisizmin de bu savaşla ortadan kalkacağı ve Ortodoksluğun dünyaya barış getireceği kehanetine bu sayfalarda rastlamak mümkündür. Bu savaşta akacak kanın üzücü olduğunu kabul etse de, bu kanın Avrupa’yı da kurtaracağı iddiasını taşımaktadır Dostoevsky. 1840’lann acemi romantik devrimcisi, 1860’lann kafası karışık muhafazakarı, hayatı boyunca süren politik dirayetsizliği ve saygı açlığı ile ‘70’lerin savaş çığırtkanı halini alabilmiştir.

Dostoevsky’nin ömrü boyunca peşinden koştuğu yoğun ilgi ve Rusya’nın peygamberi oluşu ise Pushkin için Moskova’da yaptığı konuşmayla gerçekleşmiştir. Sağ ve popülist politikayı, Rusya’ya duyduğu güvenle beraber ifade etmesi ve politik ortamı uzlaştıncı çabası, bu konuşmanın temel özellikleridir. Konuşma o denli derin bir etki bırakmıştır ki, Pushkin’in tanrılığı yanında, Dostoevsky de dinleyiciler tarafından peygamber ilan edilmiştir, ki bu dinleyicilerden birisi de ezeli düşmanı Turgenyev’dir. Bu konuşmada Dostoevsky, ‘77-‘78 savaşının sıcak hatıralarını taşıyan Ruslara, Pushkin’in milli şair olduğunu, kendisinden bir gün önce konuşan Turgenyev’e rağmen iddia etmiş, bunun sebebinin Pushkin’in ilk kez Rusya’nın misyonunu anlatması olduğunu söylemiş ve Rusya’ya duyduğu güvenle, Rusya’nın kendisi olarak, yani öz değerlerine dönerek, bu yolla Avrupalı olacağını ve Avrupa’nın gerçekliğini de değiştireceğini haykırmıştır. (CARR, 2002: 287-295) Aslında içinde yeni hiçbir öğe taşımayan bu konuşmanın sırrı, uzlaşmacı tavrında saklı olsa gerektir. Ki bu tavır, Dostoevsky’nin Karamazov Kardeşler’i de yaratan, içinde gençliğinin ütopik sosyalizmini, romantik doğal halciliğini, muhafazakarlığı, Çarlığı, Panslavizmi ve Ortodoksçuluğu aynı anda barındıran karmaşık siyasal duruşunun doğal sonucundan başka bir şey değildir.

KARAMAZOV KARDEŞLER

Romanı ele almak için herşeyden önce zamanın ve mekanın kurgusuna bakmak elzemdir. Zaman II. Alexandr dönemidir ve mekan da tıpkı Dostoevsky’nin babasının serfleri tarafından öldürüldüğü köyü anımsatan bir Rus köyüdür. Yani yayınlandığı dönem açısından güncel bir öyküdür.

Bu güncel öykünün esas kahramanlarına bakıldığında ise ilk başta Karamazov ailesi ile karşılaşılmaktadır. Bir baba, üç oğul ve bir de gayrimeşru oğuldan oluşan bir aile söz konusudur. Baba Fyodor Karamazov, kösnü düşkünü ve oğullarıyla ilişkileri gelgitler üzerine kurulu ve genelde sadakat duygusu uyandırmaktan uzak bir babadır. Oğulların en büyüğü ve diğer iki meşru oğlun anneleri farklıdır. En büyük oğul Dmitry bir subaydır, ve Rus geleneksel yaşantısını devam ettiren, delidolu biridir. Ortanca oğul olan Ivan, Batıcı ve tanrıtanımaz bir aydındır ve aileyle ilişkilerinde devamlı bir mesafe vardır ya da bunu yaratmaya çalışmaktadır. En küçük oğul olan Alyosha ise çocuksu bir saflığı üzerinde taşıyan dindar bir insandır. Gayrimeşru oğul Smerdyakov, Baba Karamazov’un hizmetçisi olarak evde çalışmaktadır ve Ivan’a hayranlık duymakta, onunla sohbetlerde bulunmak istemektedir. Ayrıca evin başka bir hizmetçisi Grigory de, Dmitry’nin büyümesindeki katkılarıyla ve cahil uşak karakteriyle ev halkının son üyesidir.

Grushenka, hem Baba Karamazov’un hem de Dmitry’nin aşık olduğu ve bunların her ikisiyle de aşk oyunları oynayan ve fakat her ikisinin de sahib olamadığı etkileyici kadın karakterdir. Gizli gizli, geçmişinde yaşadığı ve hala dönmesini beklediği Polonyalı subaya duyduğu aşkına sadık kalmaya çalışmaktadır.

Katya, Dmitry ile geçmişte bir ilişkisi olan ve fakat öykünün ilerleyen bölümlerinde kendisini Ivan’a daha yakın hissedecek olan aristokrat kökenli bir kızdır.

Peder Zosima, Alyosha’nin yaşadığı manastınn başrahibidir.

Bu esas karakterlerin yanında pek çok da yan karakter barındıran romanın esas öyküsü yanında pek çok da yan öyküyle karşılaşılmaktadır. Bu yan karakterler ve öykülere yeri geldiğinde değinilmek üzere, esas öyküye bakılacak olursa; bir cinayet ve bu cinayetin değerlendirilmesiyle karşılaşılacaktır. Bu yönüyle romanın polisiye bir öykü (bu noktada Batı’da polisiyenin gelişimi ve rasyonalizm arasındaki ilişki hatırlanmalıdır) üzerine inşa edildiğini söylemek yanlış olmayacaktır.

Romanın başlarında Baba Karamazov ve Dmitry arasındaki para hesaplaşmasıyla karşılaşılır. Dmitry babasından aldığı ve savrukça yaşamını devam ettirdiği paralardan sonra son bir kez kendisinin hakkı olduğunu düşündüğü bir miktar daha para istemektedir Babasından. Baba Karamazov ise bu parayı vermeye yanaşmamaktadır. Zira ikisinin arasında yer alan Grushenka’ya karşı Dmitry’yi zor durumda bırakmak istemektedir. Başka bir para ilişkisi ise yine Dmitry ile Katya arasında bulunmaktadır. Katya’mn babasının zor durumda kaldığı bir dönemde, Dmitry onun aşığı da olarak para yardımında bulunmuştur. Daha sonrasında ise Katya bir miktar parayı babasına gönderilmesi bahanesiyle ve fakat aslında Dmitry’nin o parayla Grushenka’ya gideceğini bilerek yine de Dmitry’ye vermiştir. Dmitry’nin babasından istediği miktar olan 3000 ruble işte Katya’mn kendisine verdiği bu miktardır. Ivan ve Alyosha’mn bu para ilişkisindeki tutumları silik kalmakla beraber, asıl çelişki Baba ve Dmitry arasında yaşanmaktadır. Yine aynı miktar paranın farklı bir şekilde ortaya çıkması ise, Babanın Grushenka’ya hediye olarak bu miktardaki parayı bir zarfta tutuyor olmasıdır.

Para sorununun çözümü için tüm aile toplanarak Zosima’yı ziyarete gitmiş, ancak burada da bu çatışma çözülememiş fakat ilginç bir gelişme olmuş ve Zosima, Dmitry’nin önünde eğilerek herkesi şaşırtmıştır. Zaten daha sonra da Alyosha’ya manastırdan ayrılması ve abisini korumasını salık verecektir.

Bu arada Katya ile nişanlı olan Dmitry, Grushenka’ya aşık olmuştur. Sorunu çözmeye çalışan Katya, Grushenka’yı ziyarete gitmiş ve aralarında geçen konuşmanın başlarında Katya, Grushenka’dan çok iyi muamele görmüş ve fakat sonunda Grushenka onu aşağılayarak hem kendisinden hem de Dmitry’den nefret etmesine sebeb olmuştur. Katya ile Ivan bu arada görüşmeye başlamışlar ve her iki taraf da aslında birbiriyle ilişkisi olması gerekenin kendileri olduğunu hissetmişlerdir.

Öykünün gelişiminde en etkileyici yanlardan biri aile içinde geçen tartışmalardır. Babanın sığlığı ve Dmitry’nin ise kayıtsızlığı sebebiyle çok etkin olmadığı bu felsefi tartışmalarda taraflar Alyosha ve onun karşısında yer alan Ivan’dır. Smerdyakov ve Ivan arasındaki sohbetlerde ise, Smerdyakov sürekli saygı duyduğu Ivan’dan birşeyler öğrenmeye çalışan ve onun fikirlerinin takipçisi bir görünüm arzetmektedir.

Diğer bir diyalog da Alyosha ve Grushenka arasında geçendir. Alyosha’dan çok etkilenen ve onu çok beğenen Grushenka’mn romanın sonunda verdiği kararların asıl etkileyicisi bu diyalogla aslında Alyosha olmuştur.

Bu arada Dmitry birgün babasının evine gelir ve para ister, istediğini alamayınca da babasını ölümle tehdit eder ve gider. Ivan bu arada bütün bu kargaşadan uzaklaşmak üzere Moskova’ya gitmeye karar verir. Bu sırada Smerdyakov ile aralarında geçen konuşmada Smerdyakov, babasının öldürülebileceğini ima eder ve Ivan buna rağmen gitmeyi tercih ederek aslında

Smerdyakov’a göre olacaklara göz yumacağının işaretini verir gizliden gizliye. Smerdyakov bu konuşmada Ivan’a ayrıca kendisinin müzmin sara hastalığından bahseder ve kimsenin onun eyleme geçebileceğini beklemediğini üstü kapalı bir şekilde anlatır. Dmitry, Grushenka ile babasının buluşacağını Smerdyakov’dan öğrendiği gece ise Grushenka’nin evine gider ve onu orada bulamaz. Aklına gelen ilk şey babasına gittiğidir. O da babasına gider ancak Grushenka’mn orada olmadığını anlayınca ayrılır, fakat ayrılırken onu duvarda yakalayan Grigory’ye vurmak zorunda kalır. Grushenka’nm evine gittiğinde hizmetçisinden aslında onun PolonyalI subay ile buluşmak üzere yakın bir köydeki meyhaneye gittiğini öğrenir. Bu arada Katya’dan aldığı paranın yarısını saklamış olan Dmitry, bu paranın bir kısmıyla rehinciye bıraktığı silahları alır ve meyhaneye doğru yola çıkar.

Bu arada Grushenka meyhaneye varmış ve büyük hayal kırıklığına uğramıştır. Beş senedir görmediği Polonyalı subayı aslında gözünde büyütmüştür. Bir kartal olarak hatırladığı subayı şimdi yaşlı ve hilekar bir kumarbazdır. Bu arada içeri Dmitry girer ve Grushenka bu duruma çok sevinir. Dmitry’yi sevdiğini anladığını söyler. Ancak Grigory’yi öldürdüğüne inanan Dmitry, çok sevinmesine rağmen, artık ikisi için çok geç olduğunu da belirtir.

Çok zaman geçmeden buraya gelen savcı ve güvenlik güçleri tarafından tutuklanan Dmitry, Grigory’yi öldürmemiş olduğunun sevinci ve babasının ölümünün şaşkınlığını yaşamaktadır. Mahkeme başladığında hem Ivan hem de Alyosha, Dmitry’nin suçsuzluğunu iddia etseler de tüm kanıtlar ona karşıdır.

Bu arada Ivan sarsıcı gerçekle yüzleşir. Babasının evine gittiğinde babasının koltuğunda oturan ve ceketini giyen Smerdyakov ile konuşmaya başlar. Smerdyakov, onun endişe etmesine gerek olmadığını söylediğinde, Ivan ısrarla ne için endişe etmesi ya da etmemesi gerektiğini sorgular. Bildiği cevabları Smerdyakov’dan duyar. Tanrı olmadığına göre cinayetin de olası olduğu düşüncesini Ivan sokmuştur Smerdyakov’un kafasına. Bütün sohbetleri boyunca aslında Ivan babasının ölmesini istediğini anlatmış ve o gün Moskova’ya giderken de olacaklardan sorumlu olmadığını söyleyerek son izni vermiştir Smerdyakov’a. Smerdyakov ise, sahte bir sara nöbeti ile tamamen hareketsiz göründüğü o gece, Dmitry evden ayrılır ayrılmaz Babanın yanına gitmiş ve onu öldürmüştür. Grushenka içeride olmadığına göre onu Dmitry’nin öldürdüğüne inandırabilmek için de, Grushenka için hazırlanmış zarfın içindeki mektubu yırtarak odada bırakmış ve parayı da kendisine almıştır.

Bu gerçekle yüzleşen Ivan, Smerdyakov’u mahkemeye gitmeye ikna edememiş ve Smerdyakov peşinden gittiği bu adamın pişmanlığını gördüğünde, aslında söylediklerine inanmadığını haykırmıştır Ivan’ın yüzüne. Ivan uzaklaşır uzaklaşmaz da intihar etmiştir.

Bu olayla sarsılan Ivan mahkemede kendisinin suçlu olduğunu çünkü Smerdyakov’u kendisinin bu yöne ittiğini söylese de mahkeme heyetini yeterince etkileyememiş ve orada asıl suçlunun herkesin içinde yer alan şeytan olduğu ve bu durumda Tanrı ’nın da varolduğu yönünde bir söylemle bitirmiştir. Bu konuşmanın etkileyiciliğini ise son anda Katya’mn elindeki Dmitry’nin kızgın anlarından birinde babasını öldüreceğini yazdığı mektubu okuması ortadan kaldırmış ve Dmitry 20 yıl kürek mahkumluğu ile cezalandırılmıştır.

Ancak Ivan ve Alyosha, Dmitry’nin Grushenka ile Amerika’ya kaçmasını sağlamıştır. Geride kalan Ivan aklını kaybetmiş, Alyosha ise yan öykülerden birinin sonucu olarak çocuklarla elele mutlu bir son sahnede gözden kaybolmuştur.

Bu yan öykü ise Dmitry’nin yolda oğlunun önünde dövdüğü bir emekli yüzbaşı ve onun oğlunun hastalığı çerçevesinde gelişmektedir. Çocuk bu olaydan sonra babasının Dmitry tarafından davet edildiği düellodan kaçmadığını ve onurlu biri olduğunu iddia ederek tüm arkadaşlarıyla kavga etmekte ve sonra da hastalanarak yatağa düşmektedir. Alyosha bu durumda aileye yardım etmeye çalışsa da gururlu baba bunu kabul etmemiş ve daha sonra da Dmitry’nin yardım çabalarını geri çevirmiştir. Dmitry’nin kaçmadan önce kendi ülkesinde yaptığı son şey ise, hasta yatağındaki çocuğu ziyaret temek ve onun yanında babasından özür dilemek ve özrünün kabulü için çocuktan izin almak olmuştur. Bu çocuğun ölümünden sonra ise arkadaşları Alyosha etrafında mutlu bir topluluk oluşturmuş ve romanın kapanış sahnesini bu oluşturmuştur.

Romanda bu öykü dışında göze çarpan ve unutulmaz bölümler mevcuttur. Bunlardan en önemlisi şüphesiz ki “Büyük Engizisyoncu” adlı bölümdür. İsa’nın yeryüzüne indiği ve onu Katolik rahiplerin karşıladığının öykülendiği bu bölümde; İsa, Katolik rahipler tarafından insanları mutsuz etmekle suçlanır, zira İsa insanlara seçme özgürlüğü vererek onları mutsuz etmiş, oysa ki Katolik Kilisesi zorunluluklarıyla beraber insanlara mutluluğu sunmuştur.

Göze çarpan bölümlerden bir diğeri ise Ivan ve Alyosha’nin felsefe üzerine sohbetleridir. Tanrı’nın varlığı ve yokluğu üzerine odaklanan bu tartışmalarda Ivan’ın tanrıtanımazlığı savunusu, rakibine göre çok daha tutarlı ve sağlam olarak göze çarpmaktadır.

Son olarak ise Ivan ve Smerdyakov’un sohbetlerinden bahsedilmesi gerekir. Bu sohbetlerde Ivan’ın nasıl da Smerdyakov’un cinayete giden yolunu hazırladığı son derece ustalıklı bir biçimde yazılmıştır.

Hem Dostoevsky hem de son ve en çok tartışılan romanı olan Karamazov Kardeşler üzerine pek çok yorum ve eleştiri kaleme alınmıştır. Burada tüm bunlara değinmek imkansız olduğu kadar, gerekli de görülmemektedir. Bu çalışmalarda göze çarpan ortak öğe, Dostoevsky’nin Rus ve dünya edebiyatı içindeki yerinin vurgulanması, Rus düşünce tarihi içindeki konumlan­dırılmasının ele alınması ve son derece çeşitli edebiyat çözümlemelerinin göz kamaştırıcı zenginliğidir. Ancak yukarıda da belirtildiği üzere bu makalenin konusu; Karamazov Kardeşler’de bulunduğu iddia edilen politik sembolizmin sınırlarıyla belirlenmiştir.

Bu çerçevede ilk olarak ailenin adı üzerinde durulmalıdır. Bilindiği gibi Dostoevsky gerçek yaşamda bulunan soyadlanndan çok kendisinin yarattığı soyadlarını kullanmıştır. “Karamazov” da bunlardan biridir. Karamazov adının herşeyden önce çağrıştırdığı diğer bir ad ise “Karamzin”dir. Rus Devletinin Tarihi adlı başyapıtın yaratıcısı ve erken-Slavofil olarak adlandırılan Karamzin’in adının ise Tatar kökenli bir ad olması ilginç bir tesadüftür. Zira Rus devlet geleneğindeki yoğun Tatar etkisi unutulmamalıdır. Karamzin adı ise “Kara-Mirza” kökeninden gelen bir adın Rusçalaştınlması ile oluşmuştur. Hanedan unvanı olan ve bazen de doğrudan hanedanın kendisini gösteren bir kelime olarak “mirza” bize ilk ipucunu vermektedir. Romanın adını da veren ailenin adı, siyasette bolca rastlanan aile metaforu kullanımının bir örneği olarak ele alınmalıdır.

Bu çerçevede bakıldığında açıktır ki, Baba Karamazov tüm Rusya’nın babası olan Çar’ı temsil etmektedir. Oğullarıyla anlaşamayan, devamlı köklü sorunlar yaşayan, hatta en büyük oğluyla aynı kadına aşık olarak (aslında Baba için aşk değil şehvet söz konusudur) iktidar mücadelesine giren, ahlaki olarak yozlaşmış ve hiç kimse tarafından saygı ya da siyasal anlamda düşünürsek aslında meşruiyeti kabul edilmeyen bir baba. Aynı zamanda dikkati çeken başka bir nokta da Çar’ın iki eşidir. Açıktır ki Çar’ın ilk eşi Petro öncesi dönemi, İkincisi ise Petro sonrası dönemi temsil etmektedir.

En büyük oğul olan Dmitry ise romanın pek çok yerinde vurgulandığı üzere Rusya’yı çağrıştırmaktadır. Akılla kavranması zor olan,[9] irrasyonel davranışlarıyla ön plana çıkan, fakat özde iyi ve sıradan bir Rus olarak açıkça Panslavist ideolojiyi temsil etmektedir. Zaten annesinin de ilk eş olması onun aynı zamanda Büyük Petro öncesi, yani premodern Rusya’yı temsil etmesinin başka bir yanıdır. Tabi ki aslında açıktır ki Slavofil düşünceler ve bunu takib eden dönemdeki Panslavizm de aslında Petro reformlarının sonucu olmasına rağmen, Dostoevsky, romantik köklerine bağlı kalarak, Panslavizmi Slavofil düşüncenin orijinali olarak kabul etmiş ve Rusya’nın bozulmamış gerçeğinin ifadesi olarak ortaya koymuştur.

Ortanca oğul olan Ivan, nihilist ideolojisi ve Ivan Turgenyev’in ilk adını taşıyarak Rusya’daki Petro reformlarıyla zemin bulan Batıcı kanadı temsil etmektedir.

En küçük oğul Alyosha, Dostoevsky’nin çocukken ölen oğlunun adını taşımaktadır. Masumiyet ve Rus gerçekliğini Kilise ise özdeşleştiren ve Solovyov’un örnek teşkil ettiği Rus ülküsünün siyasal iktidar kaygılarından da uzak özünü temsil etmektedir.

Smerdyakov, gayrimeşru oğul ve Baba’nın her daim güvendiği hizmetçisi olarak açıktır ki halk yığınlarını işaret etmekte, ancak Ivan’ın etkisi onun nötr halk yığınlarını değil sosyalist proletaryayı temsil ettiğini ortaya koymaktadır.

Grushenka’nin iktidarı ya da ülkeyi temsil ettiği iddia edilebilecekse de, dikkatli bir okuma, aslında Slav birliğini temsil ettiğini ortaya koyacaktır. Zira Grushenka’mn aşık olduğu Polonyalı subay teması bunun en önemli kanıtı olarak düşünülmelidir. Bilindiği üzere Slav inanışlarına göre tüm Slavlar ilk olarak Büyük Beyaz Kartal’ın yani Polonya’nın çocuklarıdırlar, ancak bundan sonra farklı yönlere dağılmışlardır. Bu inanışdır ki Polonya’yı meşru Slav merkezi kılar. Dostoevsky’nin yukarıda değinilen ve Katkov’da somut ifadesini bulan Polonya sorununa dair düşünceleri de hatırlanacak olursa, bu karakterin aslında Polonya’yı temsil ettiği ve Grushenka’nın yanılgısıyla da Slav birliği misyonunu Dostoevsky’nin, Rus Panslavizmine verdiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca Ivan’ın Grushenka ile ilgilenmemesi ve Katya ile Grushenka arasındaki ilişki de bu çerçevede değerlendirilmelidir.

Katya açıktır ki Rusya’nın aristokrasisini temsil etmektedir. Slavofil düşüncelere yakın gözükmesine rağmen, aslında Batıcılaşmış ve Panslav idealinden uzaklaşmış ve aynı zamanda da düşkünleşmiş (meschanie) aristokrasiyi.

Peder Zosima ise bariz bir şekilde Rus Ortodoks Kilisesini temsil etmektedir.

Karakterlerin bu temsilinden sonra öykü de aynı çerçevede yeniden ele alınacak olursa, siyasal bir analiz ve bunun üzerine yükselen hiç de iyimser olmayan karmaşık öngörüler ile karşılaşılmış olacaktır. Zira bu öngörülerin karmaşık ve hatta kısmen karışık olarak ortaya çıkması da Dostoevsky’nin politika konusundaki kafa karışıklığının bir yansımasından başka birşey değildir.

Romanın hemen açılışında karşılaşılan Baba ve Dmitry arasındaki para meselesini aslolarak iktidar mücadelesi olarak okumak gerekmektedir. Para ve iktidar ilişkisine ve hatta eşdeğerliği sonucuna Dostoevsky’nin nasıl vardığının anlaşılması için onun maddi sıkıntı içindeki hayatının ve kumarla çok fazla içli dışlı olduğu dönemlerinin hatırlanması gerekmektedir. Ancak burada açıktır ki,

Dostoevsky’nin işaret ettiği iktidar kavramı, onun içine girdiği pek çok felsefi tartışmadan ayrı olarak, yönetim aygıtını elinde tutmak gibi son derece yalın bir iktidar anlayışıdır. Dostoevsky’nin burada Ivan’ı kısmen ve Alyosha’yı tamamen bu sorunun dışında tutması da manidardır. Zira Ivan’ın asla bu gücü eline geçirebilecek potansiyeli taşımadığı iddiasını ve aynı zamanda da Alyosha’mn temsil ettiği Rus ülküsünün de, yukarıda bahsedilen smireniekavramı çerçevesinde zaten bu iktidardan uzak durmasının kendi kimliğine içkin olduğu kabulünü yansıtmaktadır.

Aynı çerçeveden bakıldığında Dmitry ile Katya arasındaki para ilişkisi de aristokrasi ve Panslavistler arasındaki gelgitli ilişkiyi yansıtmaktadır. Slavofillerin desteğini arakasına alan aristokrasinin daha sonra Panslav ideallere sırt çevirmesi ve Batıcı düşüncelerin destekçisi olmaya başlaması bu ilişkide ifade edilmektedir.

Grushenka’mn Dmitry ve Baba arasındaki durumuna yukarıda değinilmişti. Bu ilişkide paranın Baba’da bulunması ve Dmitry’nin de Grushenka’yı elde edebilmesi için paraya ihtiyaç duyması, Panslavistler ve Çar arasındaki gerilimli ilişkiyi yansıtmaktadır. Bu noktada hatırlanması gereken en temel unsur, Çar’ın Panslav politikalarla arasındaki mesafedir. Panslavizmin en güçlü olduğu dönemlerde bile Rus Çarlığı’mn bütünleşik bir şekilde bu politikaların takibçisi olmadığının hatırlanması gerekmektedir. 1877-78 savaşında bile bu savaşın tutkulu destekçilerinin ve müsebbibinin Panslavistler olduğu, Çar’m ise bu güçlü rüzgara karşı koyamadığı örneğinde de olduğu gibi.

Dmitry ve Baba Karamazov arasındaki sorunun çözümü için Zosima’ya gidilmesi ve fakat bu girişimin tamamen sonuçsuz kalmasıyla, Dostoevsky’nin Kilise’yi politik bir sorunun çözümü için yetersiz bulduğu anlamına ulaşılmalıdır. Zaten buradaki tartışmalarda Baba’nin her türlü çözümü engellemeye yönelik davranışlarına da bakılacak olursa, Çar’ın böyle bir çözüme izin vermeyeceği öngörüsünün Dostoevsky’de bulunduğu söylenebilir. Bu girişimin bitişi ve Zosima’nın Dmitry önünde eğilmesi ise, Panslav idealinin zor yollardan geçeceği ve Kilise’nin bu süreçte Rus ülküsü olarak sembolleştirilen Alyosha’yı Dmitry’ye yardımla görevlendirmesi çok önemlidir.

Katya ve Grushenka arasındaki ilişkiden çıkan sonuç ise, Panslav idealinin aristokratik yapıyla asla uyum içinde olamayacağı kabulüdür. Burada Dostoevsky’nin devrimci gençliği hatırlanmalıdır. Aristokratik yapının devamına karşı Rus köylüsünün özgürleşmesi çabalarıyla ilk kez politik alana adım atan Dostoevsky, son dönemlerinde kabul ettiği saf narod varlığı içinde aristokrasinin yer alamayacağı iddiasını desteklemeye devam etmiştir.

Ivan ve Katya’nın yakınlaşması ise açık bir şekilde aslında Batıcıların sadece aristokrasi ile yan yana gelebileceği ya da başka bir deyişle Rus gerçekliğine uzak oldukları iddiasının bir yansımasıdır. Entelektüeller ve narodarasındaki uçurumu tesbit eden Dostoevsky’ye göre Batıcılık zaten, halkın öz değerlerinden uzaklaşmış aristokrasinin çocuklarının sapkınlığının ifadesidir.

Bu arada yürüyen Ivan ve Alyosha’nin felsefi tartışmaları ise aslında, Batıcı düşünce ve siyasetin başarısızlığa mahkumiyetini göstermeyi amaçlamaktadır. Yukarıda da değinildiği gibi Dostoevsky için Ivan, Batıcı siyasal hareketi; Alyosha ise Rus ülküsünü temsil etmektedirler. Aralarındaki tartışmada yer alan Tann’nın varlığı konusu aslında Ecinniler‘de de görüldüğü gibi siyasal düzlemde sadakat sorununu ifade etmektedir. Rousseau ve sosyal anlaşma kuramlarından etkilenen Dostoevsky için aslında bu tartışmaların o günlerdeki politik ilgileri çerçevesinde iktidarın meşruiyeti ve ayaklanma özgürlüğü arasındaki bir tartışma halini alması sadece an meselesidir. Başlangıçta yer alan Batıcılığın Rusya’ya uyumu sorununun yerini ileride Çar’a sadakat ve daha sonrasında sadakatsizlik ve daha sonra da bunun yerine konacak olan ve Rusya’ya yabancı olmayan gerçekliklerin tartışması izlemiştir. Bu tartışmalarda Ivan’ın argümanlarının çok daha tutarlı olması ise, sonuç bölümüyle dengelenmiştir. Argümanların gücüne rağmen, doğru bambaşka bir yerde olabilir düşüncesinin yansımasıdır. İsa ve hakikat farklı yerlerdeyse, İsa’yı seçen Dostoevsky (CARR, 2002: 268) açısından, politik söylemin gücüne karşın hakikatin başka bir yerde olabileceğinin şaşırtıcı olması beklenmemelidir. Hatta bu da aslında siyasal bir iddia olarak düşünülmelidir (Bu noktada romanın polisiye niteliğinin rasyonalizmle ilişkisi yeniden hatırlanmalıdır).

Bu tartışmaların en can alıcı yanı ise kuşkusuz ki, Smerdyakov’un bu tartışmalar içindeki tutumudur. Dikkatle bu tartışmaları izleyen Smerdyakov, kendisini Ivan’ın tilmizi olarak kabul etmektedir. Şu halde açıktır ki Dostoevsky bu durumda tıpkı Ecinniler’de yaptığı gibi, 1840’ların Batıcılarının yerini alan nihilistler yerine bu kez de sosyalist yığınları koymaktadır. Ona göre sosyalist yığınlar Batıcı akımın takipçileri ya da bu akımın sonucudurlar.

Bu arada geçen Alyosha ve Grushenka arasındaki diyalog, bu sayede Grushenka’nin Alyosha’ya büyük bir sempati ve daha da ötesi saygı duyması ve bu yüzden de romanın sonundaki kararını verişi ve Dmitry’ye bağlanması, Dostoevsky’nin Slav birliği için Ortodoksluğa ve Rus ülküsüne verdiği önemin göstergesidir. Ona göre Slavların birliği de Rusya’nın esenliğinin de ancak Rus ülküsünün etkisiyle var olabilirliğinin ispatıdır.

Cinayet sahnesi ise zamanın kırıldığı noktadır romanda. Buraya kadar gelen vaka analizi bundan sonra yerini öngörülere bırakmaktadır. Bu sahnede ilk dikkate değer nokta; Slav birliği iradesinin (Grushenka) Çar’ın iktidarına (Baba’daki para) değil, kendi meşru sahibine (Polonyalı subay) yönelmiş olmasıdır. Ancak bu arada Polonya’nın tükenmişliğini ancak ve ancak Panslavistler (Dmitry) göstermektedirler Slav idealine. Bunu ise ancak Çar’la mücadeleye girişerek ve fakat yine de son sadakatsizliği yapmayarak becermektedirler. Panslavistler büyük idealleriyle uğraşırken ve Batıcılar (Ivan) da etkinliklerini yitirmişken ise, derin uykuda görünen sosyalist yığınlar (Smerdyakov) fırsattan istifade ederek Çar’ı devirmektedirler. Rusya’nın ruhu (Alyosha) ise bütün bunlar olurken, Kilise’den (Zosima) aldığı talimatla, sonuçta başarısız da olsa, Panslavistlerin yardımına koşmaya çalışmaktadır.

Dostoyevski, Ivan ve Smerdyakov’un yüzleşmesi sahnesini yazarken, herhalde hem Batıcıları hoyratça eleştiriyor olmanın verdiği memnuniyeti hem de hiç de istemediği bu durum yüzünden büyük bir korku yaşamış olsa gerektir. Zira bu bölümün yeniden okunmasında karşılaşılacak olan politik analiz, Batıcıların hazırladığı zemin üzerinde (Dostoevsky’ye göre, onların yüzünden) gelişen sosyalist kitle hareketlerinin alacağı tehlikeli durumu işaret etmektedir. Bolşevik Devrimi’nin burada öngörülmüş olduğu da kolaylıkla söylenebilir. Hatta Dostoevsky böyle olası bir devrimin niteliklerini de kendince tanımlamıştır. Şöyle ki; Ivan eve girdiğinde, Smerdyakov’un üzerinde babasının ceketi olduğu halde onu babasının koltuğunda otururken bulmuştur. 3000 ruble de bu ceketin cebinde olmak üzere. Smerdyakov’un Grushenka ile hiçbir ilgisi yoktur, hatta aldığı para da Baba’yı öldürmenin kendisinden sonraki bir amaç olarak ortada durmaktadır. Bu cinayeti işlerkenki ahlaki sebebleri bambaşka olmasına rağmen, asıl derdi ise Babanın yerini almaktır. Bu durum politik düzleme taşındığında ortaya çıkan sonuç, sosyalist kitlelerin aslen ne Slav birliği gibi Dostoevsky’ye göre “yüce” amaçlan hatta ne de iktidar amacı vardır. Batıcılardan öğrendikleri yarım yamalak bilgilerle Çar’ı devirirken aslında kendilerinin de Çar’ınkinden başka bir yönetim kuramayacakları iddiası ortaya atılmaktadır.

Smerdyakov’un intihan ise açıktır ki Dostoevsky’nin Rusya’da sosyalizmi mahkum etmesidir. Kendi halkına yabancılaşmış ve derinlikten yoksun olarak gördüğü bu hareketin ileride kendisine de yabancılaşacağı ve kendisini ortadan kaldıracağı öngörüsü olarak da düşünülebilir.

Ivan ve Alyosha’nin elele verip Dmitry’yi ve Grushenka’yı Amerika’ya kaçırmalan ise şübhesiz ki sosyalizm karşısında Batıcı liberaller ve Panslavist sağın başansız ittifakını temsil etmektedir. Bu durum sağın da safdil liberal Batıcılığın da Bolşevik Devrim sonrasında dört yıl devam eden İç Savaşı anımsatır bir şekilde Rusya siyasetinde tasfiye olacağı öngörüsü olarak kabul edilmelidir. Ayrıca dikkate değer bir unsur da son anda bile Katya’nin Dmitry’ye karşı kin dolu tutumudur ki, burada da Dostoevsky’nin öngörüsü herhalde aristokrasinin son anda bile Panslavizm ile b anşamayacağıyönündedir.

Romanın sonunda Ivan’ın delirmesi ve geriye aileden sadece Alyosha’nın kalması ise açıktır ki, Dostoevsky’nin Batıcılığın kendi iç çelişkileriyle ortadan kalkacağı, buna rağmen Rus ülküsünün yani Rusya’nın Ortodoks ve derin ruhunun geleceği temsil eden çocuklarla beraber Rusya’da ilelebet varolacağı öngörüsü ya da umudunu yansıtmaktadır.

Bunların dışında önem arzeden iki yan öykü de bu politik sembolizmi güçlendirmektedir. “Büyük Engizisyoncu” sadece Katolik kilisesini lanetlemek ve Ortodoks kilisesini methetmekle kalmamakta, aynı zamanda sosyalizmi de Katoliklik ile beraber ele almakta ve özgür iradenin önemine vurgu yapmaktadır.

Diğer yan öykü olan emekli yüzbaşı ve oğlu ise Rusya’nın yerleşik moral değerlerine yapılan bir vurgu ve methiye olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu öykü aynı zamanda Panslavistler ile halkın da gerçekten kucaklaşmadığını sembolize eden Grigory ve Dmitry arasındaki ilişkinin anlamını da güçlendirmek için kullanılmıştır.

SONUÇ

Romandaki politik sembolizme kısaca bakılacak olursa, ilk söylenmesi gereken Dostoevsky’nin aile metaforu çerçevesinde dönemin Rusya siyasetinin bir analizini yaptığı ve bir cinayet üzerinden de öngörülerini ortaya koyduğudur.

Dostoevsky günün politik ortamını ve siyasal aktörlerini kuşkusuz ki kendi politik görüşleri çerçevesinde algılamış ve ifade etmiştir. Bu çerçeveyi ele almak için ise birkaç başlık olarak Çar, Panslavistler, Kilise, Batıcılık ve ihtilal kavramlarına bakılmalıdır.

Çar, Dostoevsky’de Pobedonostsev’in etkisine rağmen kutsal bir konum sahibi olamamış, bu konuda Dostoevsky, gençliğinden getirdiği siyasal birikiminin her zaman daha fazla etkisi altında olmuştur. Rus ülküsü konusunda, Rousseauvari romantik bir doğa halini andıran bir kavrayışa sahib olan Dostoevsky, yine aynı anlayış çerçevesinde, Çar’a karşı contrat social kuramlarını andıran bir mesafe tutmaktadır. Romanda betimlenen Çar, evlatlarının sadakatini artık hak etmeyen bir Çar görünümü sergilemektedir. Yani Çar’a karşı Dostoevsky’nin tavrı hem Rus ülküsünde Çar’a bir yer vermeyerek, hem de gerçeklikte de artık sadakati hak etmediği inancıyla biçimlenmiştir. Ancak tüm bunlara rağmen, Çar’a karşı atılacak adımları da Dostoevsky desteklememekte ve belki de bu şekilde hem yakın dostu Pobedonostsev’e vefa borcunu ödemekte hem de Çar sonrasının kabus olacağını düşündüğü toplumsal hareketlere mesafeli bir tutum almaktadır. Belki de o günlerde içinde bulunduğu siyasal çevrelerin de etkisiyle ya da en azından bir Rus olarak Çarsız bir Rusya’yı düşünmekten bile korkmaktadır.

Panslavizm konusunda, açıktır ki Dostoevsky, Rus ülküsünün hararetli bir savunucusu olarak, gayet müsbet bir tutum takınmıştır. Panslavizmi, Slavofil düşüncenin doğal bir uzantısı olarak kabul etme eğilimindedir. Halbuki Slavofil düşüncede yer alan devlet dışı Slavlığa vurgu, Panslavizm’de Danilevsky ile beraber devletsiz bir Slavlığın imkansızlığı kabulü üzerine inşa edilmiştir. Bunu görmezden gelen Dostoevsky, yine romantik köklerine sadık kalarak Slavlık ve Panslavizm arasındaki bu devlet köprüsünü görmezden gelmiş ve iki sorunu ayrı kategoriler olarak kabul etme eğilimini yansıtmıştır. Bu ayrı kategorilerin romandaki somutlaşmış örneği ise Dmitry-Grigory ve Dmitry-Yüzbaşı ilişkisinde ortaya konmuştur. Panslavizmin entelektüel bir hareket olarak kendisine referans olarak kabul ettiği naroddan uzaklaşması temasını bu şekilde işlemiştir.

Kilise konusunda Dostoevsky’nin tavrı ise, Rusya nereye giderse gitsin Ortodoks kilisesinin Katolikleşmemesini savunmaktır. Zira Zosima’nin sorunları çözememesi ve kenarda kalması sonucu gelişen cinayet, yani Kilise’nin eylemsizliği sonucunda gelişecek olan ihtilale rağmen; Rus ülküsünün en büyük özelliği olarak iradi inanç kavramında da Dostoevsky’de yine gençlikten gelen romantizmin izleri görülmektedir. Hem Katolisizm hem de sosyalizme bireyin gönüllü katılımını engellediği için karşı çıkan Dostoevsky’de bireye karşı toplumsallığın gizli formülü her koşul altında yine de bireysel irade olarak görülmektedir. Solovyov’un etkisiyle de Dostoevsky’de bu gönüllü iradenin oluşması için elden gelenin yapılması gerektiği görüşü hakimdir.

Batıcılık konusunda Dostoevsky’nin tavrı, yine Rus ülküsüne bağlılık ile şekillenmiştir. Birey ve rasyonalizme karşı, Rus köylülüğünün “yüksek erdemleri”nden uzaklaşmanın yaratacağı yabancılaşma için Ivan karakterini oluşturmuş olan Dostoevsky’ye göre bunun sonucu olarak gelişen süreçler de ihtilali kaçınılmaz kılacaklardır. İhtilale sebeb olmaktan önce, Batıcılığın ve Tanrıtanımazlığın kendisini de mahkum etmek konusunda ise Dostoevsky’nin çok da istekli davranmadığı görülmektedir. Yukarıda da değinildiği gibi Ivan ve Alyosha arasındaki tartışmalarda Ivan’ın argümanları çok daha tutarlı ve güçlü olarak göze çarpmaktadır. Batıcılığın kendisinden ziyade sonuçları konusunda tedirgin olan Dostoevsky için ihtilal ise yanlışlığın uç noktası kadar bilinmezliğin derin korkusunu da ifade etmektedir.

Dostoevsky’yi etkileyen siyasal düşüncelere ve aktörlere bakıldığında, bunların; Rousseauculuk-Fouriercilik, Slavofil düşünce-Panslavizm, Pobedonostsev ve Solovyov olduğu görülecektir. Tüm bu düşüncelerin eklektik bir bileşiminden oluşan Dostoevsky düşüncesinin, içinde yaşadığı dönemde zaten bu düşünceler ve aktörler dışında sadece ve sadece iki farklı akım daha vardır, ki bunlar da sosyalizm ve Leontiev’dir.

Dostoevsky’nin siyasal analizleri ve kabulleri ne kadar sosyalizm ve Leontiev’in analizleriyle (ki bunlar da birbirinden son derece farklıdır) çatışıyorsa, öngörüleri de bu ikisinin ortak olan öngörüleriyle o kadar çakışmaktadır. Leontiev’in yukarıda ifade edilen düşüncelerine dair umutları kısa sürede kaybolmuş ve Rusya’nın geleceği konusunda son derece karamsar bir tutum takınmıştır, Ona göre Rusya’nın geleceği orta sınıfların sıradan hakimiyetini temsil eden sosyalizmdeydi. Tıpkı sosyalistlerin de inandıkları ve umdukları ve Dostoevsky’nin korktuğu ama öngördüğü gibi.

Dostoevsky’nin son sözü ise her ne gerçekleşirse gerçekleşsin, Rus ülküsünün geleceği elinde tutacağı ve Rusya’da ilelebet yaşayacağı inancıdır.

Kaynakça

BELINSKI, V.G. (1906), Pismo k Gogolyu (St. Peterburg).
BELKNAP, R.L. (1990),
The Genesıs of the Brothers Karamazov (Nothwestern Uni, Illinois). BERDYAEV, N. (1926), Leontiev, Ocherk iz Istorii Russkoi Religioznoi Midi (Paris).
BYRNES, R.F. (1967),
Pobedonostsev (Indiana: Indiana Uni. Press).
CARR, E.H. (2002),
Dostoyevski (İstanbul: iletişim Yayınları) (Çev.: Ayhan Gerçeker).
DANİLEVSKY, N. La. (2003),
Rocciya i Evropa (Moskova).
DOSTOYEVSKİ, F.M. (2000),
Karamazov Kardeşler (İstanbul: Oda Yayınları) (Çev.: Metin İlkin). DOSTOYEVSKİ, F.M. ( 2004), Bart’ya Karamozovy ( Moskova: Act-Luick).
DOSTOYEVSKİ, F.M. (2005),
Bir Yazarın Günlüğü (İstanbul: YKY) (çev.:Kayhan Yükseler).
FLATH, C.A.,The Passion of Dmitry Karamazov,”
Slavic Review, 58/3: 584-99.
FYRNIN, Mihail (2003),
Cobranie Mictei Dostoevkogo (Moskova).
GİDE, Andre (1998),
Dostoyevski (İstanbul: Payel) (Çev.: Bertan Onaran).
HARE, Richard (1964),
Pioneers of Russian Sociai Thought (New York: Vintage).
İANOV, A.L.(2002),
Patriotizm i Natzionalizm v Roccii; 1825-1921 (Moskova).
ILYIN, I.V. (2004),
Novoe o Dekabrictah (St. Peterburg).
KARAMZİN, N.M.(2005)
ictoriya Gocudarctva Roccickogo (Moskova).
KOHN, Hans (1983),
Panislavizm ve Rus Mi niyetçiliği (İstanbul: Kervan) (Çev.: A. O. Güner).
KOHN, Hans (1955),
The Mind of Modern Russia (Rutgers: New Brunswick).
LEATHERBARROW, W.J. (1992)
The Brothers Karamasov (Cambridge).
MORSON, Gray Saul, “The Paradoxical Dostoevsky,”
The Slavic and East European Journal, 43/3­85-99.
RENNER, A; (2003) “Definjng a Russian Nation: Mikhail Katkov and theInvention’ of National Politics,”
The Slavonic and East European Review, 81 /4: 659-82.
RUDNITSKAIA, E.L.(1999),
Poick Puti (Moskova).
RZHEVSKY, N. (1983),
Russian Literatüre and Ideology (Illinois: Uni. of Illinois).
SCHETININA, G.l. (1995),
ideinaia ZhiznRusskoi intelligentzi (Moskova).
SHKURNOV (1960),
P. La. Chaadev; Zhizn, Deiatel’noct’, Mirovozzrerıie (Moskova). TROYAT, Henri (2004), Dostoyevski (İstanbul: İletişim Yayınları) (Çev.: Leyla Gürsel). VERNADSKY, G. (1978), Russian Historiography (Nordland).
YERMILOV, V. (1956),
F. M. Dostoevsky (Moskova).
WALICKI, Andrzej (1987),
Rus Düşünce Tarihi (Ankara: Verso) (Çev.: Alaeddin Şenel). ZENKOVCKY V. V. (1991), Ictoriya Rucckoi Fitosofii (Leningrad).


[1] Makaleyi okuyup, değerli eleştirileriyle katkıda bulunan İlber Ortaylı, Ahmet M. Aytaç, Pelin Batu’ya ve ayrıca destekleri için Mikhail Meyer, Alla Glinchikove ve Boris Kagarlitsky’ye teşekkürü bir borç bilirim.

[2] Metin içinde kullanılan Rusça kelimelerin transliterasyonunda, Türkçe standart bulunmadığı için, uluslararası kabul gören İngilizce kurallarına uymaya dikkat edilmiştir.

[3] Berdyaev ve Rozanov’un ilgili tüm çalışmaları için bkz. http://www.magister.

[4]  Örneğin E.H. Carr (2002), Dostoyevski (İstanbul: İletişim) (çev. Ayhan Gerçeker); Henri Troyat (2004), Dostoyevski (İstanbul: İletişim) (çev. Leyla Gürsel); Andre Gide (1998), Dostoyevski (İstanbul: Payel) (çev. Bertan Onaran); W.J. Leatherbarrow (1992), The Brothers Karamasov (Cambridge); R.L. Belknap (1990), The Genesis of the Brothers Karamazov (Nothwestem Uni, Illinois); C.A. Flath, “The Passion of Dmitry Karamazov,” Slavic Review, 58:3, pp. 584-99; Gray Saul Morson, The Paradoxical Dostoevsky,” The Slavic and East European Journal, 43/3: 85-99; V. Yermilov (1956), F.M. Dostoevsky (Moskova); Dostoevsky Entsiklopediya (2003: Moskova); Mihail Fyrnin (2003), Cobranie Miclei Dostoevkogo (Moskova) ve ayrıca Berdyaev ve Rozanov’un ilgili tüm çalışmaları için bkz. http://www.magister. Msk.ru/library/dostoevs/dostoevs.htm

[5]  Jules Michelet 1581’de bu özellikten dolayı, o gün Ortodoksluk olduğunu söyleyen Rusya’nın yarın sosyalizm olduğunu iddia ederek Avrupa’yı “kurtarmaya” kalkacağı öngörüsünde bulunmuştur. (KOHN, 1955: 20)

[6]  Toprak anlamına gelen pochva kelimesinden türetilmiş toprakçı anlamına gelen dergi adı. Ayağı yere basan gibi bir anlam da vermektedir.

[7]     Bu noktada Lacan’ın Dostoyevski’deki formülasyon olan “Tanrı yoksa her şey serbesttir”yaklaşımını tersine çevirerek, “Tanrı yoksa her şey yasaktır” değerlendirmesi de hatırlanmalıdır.

[8]    Bu dönemde Dostoevsky’nin en çok görüştüğü insanlardan birisidir ve onun sayesinde Dostoevsky, Çarlık ailesiyle tanışmış ve hatta prenslere ders verme imkânı bulmuştur.

[9]    Ünlü Slavofil şair Tiutchev’in Umom Rocciyu ne ponyat- Rusya akılla kavranamaz” dizesini çağrıştırırcasına.

YANSIMA TEORİSİNDEN GELECEK TÜRKİYE’Sİ


Önceden Görenler İçin

Düşünce ve gerçeklik arasındaki ilişkileri, birbirine bağlı ve zıt yönlü iki işlevle çözümleyebiliriz. Yansıma kavramına nasıl varmış ol­duğumu bu şekilde açıklayabilirim.

Yansımayı açıklamak ve netleştirmek için büyük güçlüklerle karşılaşırız. Düşünce ve gerçeklik arasındaki ayrım. Oysa demek istediğimiz şey, düşüncenin realitenin bir parçası olduğuydu. Kendimizi, düşüncelerin ve olayların akışının iki yönlü bağlılığı hakkında söz ederken bulabiliriz. Daha sonra yerini çeşitli düşüncelerin arasındaki iki yanlı bağlantıya bırakalım. Bu bağlantıyı hesaba kattığımızda, kendimizi gerçeğin objektif ve sübjektif görünüşleri arasındaki farkı ayırt etme zorunluluğu altında buluruz. İlki, objektif görünüş ve olayların akışına, İkincisi ise diğerlerin düşüncelerine gidiyoruz. Bir tek objektif görünüş vardır ancak ötekilerin oldukça birçok sübjektif görünüşleri de vardır. Ötekiler arasında yaşanan doğrudan ilişkilerdeki yansıma, hareketler arasın­daki kavrayış ve olayların yansımasından daha fazladır çünkü olay­ların çözülmesi daha uzun bir süre alır.

Objektif ve sübjektif görünüşler arasındaki farkı bir kez ayırt ettiğimizde, yansıma işlevi ve yansıma söylemini de ayırt etmemiz gerekir. Yansıma söylemi, doğrudan insanlar arası ilişkiler alanına aittir ve bu ilişkiler, olayların akış çizgisinden daha yansımalıdır.

Objektif görünüm hakkında şöyle bir söylem düşünün: “Yağ­mur yağıyor.”Bu ya doğrudur, ya da yanlıştır fakat yansımalı de­ğildir. Ancak şöyle bir söylem alalım: “Sen benim düşmanımsın.” Bu doğru veya yanlış olabilir, senin ona karşı nasıl tepki verdiğine bağlıdır. İşte bu yansımalıdır. Yansımalı söylemleri, kendi önerisine dayanan söylemler temsil eder. Fakat belirsizlik özneldir, anlamla­ra göre değil, etkisine göre yansırlar. En meşhur kendisine dayalı söylem, yalancılık paradoksudur. “Giritliler daima yalan söyler” der Epimenides. Eğer bu söylem doğru ise, Giritli filozof yalan söyle­miyor demektir ve bu nedenle söylem yanlıştır. Tereddüt, söylemin mevcut etkisini yok eder. Tam tersine, “Sen benim düşmanımsın” sözünde, söylemin doğruluk değeri, sizin karşı tepkinize bağlıdır.

Yansımalı işlevler olayında belirsizlik, bir durumun objektif ve sübjektif görünüşleri arasına giren bir iletişim eksikliği ile meydana gelir. Bir durum, yansımalı olabilir hatta bilinç ve yarar işlevleri, ayrı ayrı veya aynı anda işlese bile. Sonra, süreç belli bir zaman süresi içinde gelişir fakat ötekilerin düşüncesi ve gerçek olay­lar, işlemin sonunda, tıpkı başındaki gibi kaldığı sürece yansımalı sayılır ve katılımcıların bazı kavram yanılgıları ve yanlış yorumları nedeniyle, olayların akışına, özgün bir belirlenemezlik unsuru giriş yapar. Bu da durumu bilimsel yasalar temelinde tahmin edilemez kılar.

Yansıma, en iyi şekilde finansal piyasalarda gösterilip etüt edi­lebilir çünkü finansal piyasaların bu tür yasalarla yönetilmekte ol­duğu sanılmaktadır. Diğer alanlarda bilim daha az gelişmiştir. Hatta finansal piyasalarda bile yansıma işleyişi duraklamalar gösterir. Te­mel piyasalar günden güne belirli bir istatistiksel kuralı izliyor gibi görünür fakat ara sıra bu kurallar ihlal edilir. Bu yüzden tek düze, kestirilebilir günlük olayları önceden haber verebilirken yansıma iş­levini veremeyiz. Yansıma işlevinde yansımalar büyük bir farklılık taşır çünkü tarihin gidişini değiştirirler. Bu düşünceler beni, tarihsel gelişimlerin her günkü olaylardan, yansımayla ayrıldığı şeklinde bir tartışmaya götürdü. Fakat bu kanıtlar yanlıştır. Deprem gibi yansı­malı olmayan birçok tarihi olay vardır. Monoton olaylarla, yansı­malı olaylar arasındaki fark totolojik gereksiz tekrarlara dönebilir: Yansımanın gelişimi, objektif ya da sübjektif gerçeğin ayrı görünüş­lerinde belirgin olarak değişmemiştir.

Şimdi, bilinç bilim ve dil çalışmalarındaki bazı gelişmeler, yan­sıma kavramına bazı boyutlar getirmiştir. Yansıma sadece iki işlevle ayırt edilir: bilinç ve yararlanma. Bu gerçekten kaba bir sınıflan­dırma olup son yıllardaki beyin ve dil işlev araştırmaları, çok daha ince ayrıntılı çözümlemelere ulaşmayı mümkün kılmıştır. Bununla beraber, kavram kendi anlamını kaybetmemiştir. Filozoflar ve bilim adamlarının, dünyaya bakarken yaptıkları gibi, en ufak bir çarpıt­mayı tespit edebilecek hassaslıktadır.Onların öncelikli ilgisi, bilinç işlevidir; dahası, yararlanma işlevi karışarak bilinç işlevinin tam olmasına zarar verir. Bu yüzden, onu görmezden gelir veya ister istemez incelemekten vazgeçerler. Bunun en iyi örneği ekonomi teorisinde mevcuttur. Tam rekabet teorisi, yetkin bilgi varsayımı üze­rine kurulmuştur. Varsayımın çürük olduğu ispatlandığı zaman, eko­nomistler kendi inşa ettikleri yapıyı, yansımanın kötü etkilerinden korumak için daha yararsız çarpıtmalara doğru gittiler. Bu, yetkin bilgi varsayımının gerçekle benzerliği olmayan, yapay inanç, akılcı beklentiler teorisine nasıl dönmüş olduğunu gösterir.

İNSANİ BELİRSİZLİK İLKESİ

Yansımanın ayırıcı çizgileri, ötekilerin düşüncelerinde yer – alan, bir belirsizlik unsuruna ve içinde yer aldıkları ortam içinde bir belirlenemezlik unsurunun var oluşuna giriştir. Yansıma, Wemer Heisenberg’in Kuantum fiziğindeki belirsizlik ilkesine benzer fakat önemli bir fark vardır: Kuantum fiziği, katılımcıların düşünceleri ile değil, maddi kavramlarla uğraşır. Heisenberg’in bulduğu belirsizlik ilkesi, kuantum parçacıklarının davranışı ile veya bir yota dalgasıyla değişmez fakat yansımanın tanınması, değişebilen insan davranışla­rıyla olabilir. Böylece belirsizlik, yansıma etkisi ile birleşerek katı­lımcıların yanı sıra insanları yöneten evrensel geçerli yasaları ara­yan sosyal bilimcileri de etkiler. Bu ilave belirsizlik elemanı, insani belirsizlik ilkesi olarak tanımlanabilir ve sosyal bilimlerin işlerini karıştırır.

ABD’DE KONUT BALONU [ndan Türkiye’ye Dersler]

2000’de tavan yapan teknoloji balonunun kötü sonuçlan ve 11 Eylül 2001 terörist saldırısının ardından Federal Reserve, federal fon oranlarını yüzde 1 oranında indirdi ve 2004 Haziranına kadar bu seviyede tuttu. Bu durum Amerika’da konut balonunun gelişmesine izin verdi. Benzer balonlar, özellikle İngiltere, İspanya ve Avust­ralya gibi dünyanın diğer kısımlarında da görülebilirdi. Amerika’da gerçekleşen konut balonunun diğerlerinden farklı olmasının nede­ni, global ekonomi ve uluslararası finans sistemi açısından önemi ve hacmidir.Konut piyasası İspanya’da, Amerika’dan önce daraldı fakat ülkeye olan etkisi dışında dikkat çekmeden son buldu.Tam tersine, Amerikan ipotek güvencesi başta Alman kurumsal hak sa­hipleri olmak üzere bazı Avrupalı hak sahipleriyle Amerikalılardan çok daha güçlü bir şekilde tüm dünyaya yayılmıştı.

Tek başına ele alındığında Amerikan konut balonu, dalgalan­ma modelim için anlattıklarımı aynen izlemiştir. Geçerli bir trend eğilimi vardı -borç verme standartlarının her zamankinden daha saldırgan biçimde gevşemesi ve borç oran farklarını değerlendirme rasyosu – ve teminat senetlerinin değerinin borç verme istekliliğini etkilemediği inancıyla desteklenmişti. Bunlar, özellikle de emlak alanında, geçmişteki balonları ateşleyen, en yaygın yanlış kavram­lardır. Bu dersin hâlâ öğrenilmiş olamaması ne kadar şaşırtıcıdır.

Balonun büyümesi, yavaş başladı, birkaç yıl sürdü ve faiz oranlan yükselme­ye başladığı zaman aniden geri de dönmedi çünkü spekülatif talep, yardım ve şimdiye kadar daha saldırgan borç verme uygulamalarına ve her zamankinden daha sofistike, ipotek güvence yöntemlerine dayanmıştı.Sonunda 2007 baharında alt piyasa sorunları, New Century Financial Corporation’ı iflasa götürdü ve bunu izleyen alacaka­ranlık döneminde konut fiyatları düştü fakat insanlar oyunun bittiği­ni anlayamadı. Citibank’ın genel müdürü Chuk Prince, raporunda, “Müzik durduğunda, likidite anlamında her şey karmaşıklaşacaktı fakat müzik çaldığı sürece, kalkıp dans etmelisiniz. Biz hâlâ dans ediyoruz,”demişti.[] Sonunda Ağustos 2007’de kesişme noktasına ulaşıldı, bir piyasadan diğerine bulaşarak yayılan felaket bir ivme hızı ile aşağı doğru şiddetli bir inişe geçti. Bu 1997’de çıkan, bir ülke peşinden diğerini vurup deviren, piyasa krizi yıkım topunu ha­tırlatıyordu. Öyle olsa bile, hisse senetleri borsası Ağustos 2007’den o yılın Ekim ayma kadar toparlandı. Bu hareket, benim modelim tarafından beklenmemişti. Model, kısa ve keskin bir çöküş ve bunu izleyen yavaş ve zahmetli bir denge şartlarına dönüşü çağrıştırı­yordu. Bu olayda, Ağustos 2007’de ve diğeri Ocak 2008’de eksik bırakılmıştık vardı. Her bir olayda Federal Reserve müdahale etti ve federal fon oranlarını indirdi ve borsa-hisse senetleri piyasası, Federal Reserve’in geçmişte yaptığı gibi, finansal krizin sonuçla­rından ekonomiyi koruyacağı inancım besleyerek cesaret aldı. Bu inancın yanlış olarak yerleştiğini düşündüm. Federal Reserve, bunu aşırı yapması gerçeği yüzünden, kendisinin ekonomiyi koruma ye­teneğini sınırlandırmıştır. Benim görüşüme göre, bu finansal kriz, yakın tarihlerde meydana gelen diğer krizlere benzemiyor.

BAZI POLİTİK TAVSİYELER

Kesin politik tavsiyelerde bulunmak çeşitli nedenlerden dola­yı erken yapılmış bir hareket olacaktır. Birincisi, ben konuyu ciddi olarak değerlendirmek için piyasanın fazla içerisindeyiz. Şu anda gözlerimizin önüne serilen durum tamamen bizi içine çeken bir du­rumdur ve de benim risk altında birçok şeyimiz var. Daha tarafsız bir şekilde düşünebilmek için, kendimi piyasadan uzaklaştırmamız gerekecektir. İkinci olarak, mevcut yönetimden fazla bir şey bekle­memeliyiz.. Yeni büyük girişimler yeni başkanı beklemek durumundadır ve ancak Demokrat bir başkandan işlerin gidişini değiştirip ulusu yeni bir yöne yönlendirmesi beklenebilir. Üçüncü olarak, durum çok ciddidir ve yeni politik girişimler derinlemesine tartışılmalıdır. Ben mevcut düşüncemi kesin sonuçlardan çok tartışma konulan olarak ifade edeceğim.

Açıkça, serbest bırakılmış ve yerinden oynatılmış bir finansal endüstri, ekonomiye büyük zarar verir.Kontrol altına alınması ge­rekir. Kredi oluşturulması doğası gereği yansımalı bir süreçtir.Aşı­rılıkları engellemek için düzene koyulması gerekir. Ancak, düzenle­yicilerin sadece insan değil, aynı zamanda bürokrat olduklarını da hatırlamalıyız. Kuralları abartmak ekonomik faaliyetleri çok ciddi şekilde sekteye uğratabilir.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki şartlara geri dönmek büyük bir hata olur. Kredi elverişliliği sadece üretkenliği değil, aynı za­manda esnekliği ve yenilikçiliği de besler. İlle de kredi yaratılmaya uğraşılmamalıdır. Dünya belirsizliklerle dolu ve piyasalar değişen koşullara bürokratlardan çok daha iyi uyum sağlarlar. Aynı zamanda, piyasaların değişen koşullara sadece pasif olarak uyum sağlamadıklarını ve aktif olarak olayların şekillenmesinde de katkıları bulundu­ğunu fark etmeliyiz. Esnekliklerini çok değerli kılan değişkenlik ve belirsizlikleri de yaratabilirler. Makro ekonomik politikalar formüle edilirken bu da göz önüne alınmalıdır. Piyasalara, ekonomik istikra­rın sağlanmasına uygun mümkün olan en büyük boyut verilmelidir.

Büyük ölçüde, finansal piyasalardaki aşırılıklar kural koyan­ların gerekli kontrolü doğru yapmamasından kaynaklanır. Piyasaya yeni sürülen bazı finansal enstrümanlar ve metotlar yanlış dayanak­lara bağlanmıştı. Bunların sürdürülemez oldukları görülmüştür ve dolayısıyla terk edilmek zorunda kalınmıştır. Ancak diğerleri ya­yılmayı veya risklere karşı önlem alınmasını sağladıkları için elde tutulmalıdırlar. Kural koyucular son yenilikleri daha iyi anlamalı ve tam olarak anlamadıkları uygulamalara izin vermemelidirler.Risk yönetiminin katılımcılara bırakılabileceği fikri doğrudan sapma­dır. Kural koyucu otorite tarafından yönetilmesi gereken sistematik riskler vardır. Bunu yapabilmek için yeterli bilgiye sahip olmalıdır­lar. Yatırım fonları, bağımsız sermaye fonları ve diğer düzenlemeye tabi olmayan kuruluşlar da masraflı ve de külfetli olsa da bu bilgiyi temin etmelidirler. Maliyetler, bir çöküşün maliyetiyle karşılaştırıl­dığında önemini yitirmektedir. Manevi zarar çok büyük bir problemi içermektedir ama çözülebilir. Finansal sistem tehlikeye girdiğinde, otoritenin müdahale etmesinin gerektiğiyle yüzleşmeliyiz. Hoşlarına gitsin gitmesin, kredi veren kuruluşlar bir otorite tarafından korundukları gerçeğini kabul etmelidirler.Dolayısıyla, bunun için bir fiyat ödemelidirler. Otoriteler, genişleme döneminde daha tetik­te olmalı ve kontrol uygulamalıdırlar. Bu, şüphesiz işin kârlılığını sınırlandıracaktır. İşle uğraşan kişiler bundan hoşlanmayacaklar ve aksi için kulis yapacaklardır ancak kredi oluşturmak kurallara bağlanmış bir iş olmak zorundadır. Bir kurumun kurtarılması için işlerin kontrolden çıkmasına izin veren otoriteler sorumlu tutulmalıdır. Son yıllarda, işler kontrolden çıktı. Finansal endüstrinin çok fazla kârlı olmasına ve çok fazla büyümesine izin verildi.

Mevcut olacak krizden alınacak en büyük ders, mali otoritenin sadece para arzı ile değil, aynı zamanda kredi oluşturulması ile de ilgilen­mesi gerektiğidir.

[Açıklama: Monetarizm iktisadi politika uygulamalarında para arzını önemli bir araç olarak gören bir iktisadi öğretidir. Monetaristler'e göre para arzı hiçbir zaman mal ve hizmet arzından fazla olmamalıdır. Monetaristler’in en ünlülerinden biri Chicago Üniversitesi’nde bir akademisyen olan Milton Friedmandır. Friedman’a gore eğer hükümet ekonomiyi serbest bırakır ve Merkez Bankası para arzını kontrol ederse enflasyon azalır, yeni yatırımlar teşvik edilir, ekonomik gelişme sağlanır ve işsizlik önemli ölçüde azaltılır. Başka bir deyişle para arzı bir ekonomide üretim, istihdam ve işsizlik üzerinde doğrudan etkili olup para politikası araçları içinde en etkili olanıdır. Fakat Friedman son zamanlarda Financial Times gazetesine yaptığı açıklamada fikrini değiştirdiğini, para arzının hedef alınmasının başarılı olmayabileceğini söylemiştir.]

Monetarizm sahte bir doktrindir.Para ve kredi bir arada gitmezler. Mali otoriteler sadece ücret enflasyonu ile değil aynı zamanda bertaraf edilen kâr balonlarıyla da ilgilenmelidirler.Varlık fiyatları sadece paranın elde edilebilirliği ile değil, aynı zamanda borç verme niyetine de bağlıdır. Mali otoriteler sadece para arzını değil, aynı zamanda kredi şartlarını da izlemeli ve göz önüne alma­lıdır. Mali otoritelerden kâr fiyatlarını kontrol etmelerini istemenin onlara çok fazla görev yükleyeceği konusuna itiraz edilecektir. Bu itiraz, mali otoritelerin görevi belirli kuralları mekanik olarak uygulamakla sınırlandırılabilirse geçerli olacaktır. Onların işi bundan çok daha karmaşıktır. Onlar, çıkar fonksiyonlarının uygulanmasın­da bütün hileleri kullanarak çok ince bir beklentileri yönetme oyu­nu ile meşguldürler. Bu bir sanattır ve bilime indirgenemez.Alan Greenspan çıkar fonksiyonlarının büyük bir ustasıydı. Maalesef, o yeteneklerini yanlış etkenin hizmetine verdi ve aşırı bir piyasa fundamentalistiydi.

Hem konut balonu, hem de süper balon çok fazla borç kulla­nımı ile karakterize edilebilir. Bu, bilinen riskleri hesaplayan ama yansımayı görmezden gelen sofistike risk yönetimi ile desteklendi. Kural koruyucular hiçbir şey yapmasalar bile borç kullanımı üzerinde yeniden kontrolü oluşturmalıdırlar. Bu tarz kontrolü geçmişte uygularlardı. Hisse senetleri, etrafından dolanacak çok yol olduğu için büyük ölçüde anlamım kaybetmiş olsa da, hâlâ marj zorunluluklarına tabidir. Konut kredisi tahvilleri-teminatları ve diğer sentetik enstrümanlar, tutucu piyasa döneminde çıkarıldıkları için, hiçbir zaman kontrol altına alınmadı. Borcu kontrol etmek finansal endüstrinin hem boyutunu, hem de kârlılığını azaltacaktır ancak bu toplum çıkarlarının getirisidir.

Kredi krizini rahatlatacak özel bir önlem, bir takas odasının kurulması veya kredi temerrüt takası ile değiştirilmesidir. Kırk beş trilyon dolar değerinde kontratlar ödenmemiş olmakla beraber, kontratın tarafları karşı tarafın kendini yeterince koruyup korumadığını bilmemektedir. Temerrüt gerçekleşirse/gerçekleştiğinde, karşı tarafların bazıları yükümlülüklerini yerine getiremeyebilirler. Bu olasılık piyasanın üzerinde Demokles’in Kılıcı gibi sallanmaktadır. Federal Reserve’in Bear Stems’in iflas etmesine izin vermemesinde bu önemli bir rol oynamış olmalıdır. Tüm mevcut gelecek kontratların verilmesi gereken bir takas odası oluşturmak veya sağlam bir sermaye yapısı veya katı marj zorunlulukları ile değiştirmekle çok şey kazanılır.

Konut balonunun patlamasıyla yaratılan karmaşa karşısında ne yapılabilir?

Alışılmış devresel bunalım karşıtı parasal ve mali politikalar gittikleri yere kadar uygun olmakla birlikte, belirtmiş olduğum nedenlerden dolayı yeteri kadar ileriye gidemezler. İç fiyatların çöküşünü zapt etmek ve beraberinde gelen acıyı hafifletmek için ek önlemler gerekir. Bu iki nedenden dolayı, mümkün olan en çok sayıdaki insanın evlerini korumaları istenir. Bu hem alt gelir grubu konut kredileri için, hem de konut kredisinin değeri konutlarının değerini aşan insanlar için geçerlidir. Onlar, bir desteğe ihtiyacı olan konut balonunun kurbanları olarak değerlendirilebilir. Ancak, onlara rahatlama sağlamak, konut kredileri hacizle uygulanabilme özelliği sayesinde değer kazandığı için çok incedir. Birçok ülkede borç alan­lar şahsi olarak sorumlu olmakla beraber, Amerika’da borç veren­lerin genelde haciz haricinde herhangi bir yaptırımı yoktur.Diğer taraftan icra konut fiyatlarını düşürür ve durgunluğu arttırır. Aynı zamanda ilgili bütün taraflar için yüksek maliyetlidir ve olumsuz­luğun dağılımı etkisi ile sonuçlanır. Bu etkenleri dengelemek için ne yapılabilir? Bu, şu ana kadar tartıştığımız konulardan daha detaylı değerlendirdiğimiz ve kendi vakfım olan Açık Toplum Enstitüsü’nü de dâhil ettiğim bir konu. İşte ilk bulgularım.

Ödenmiş olan 7 milyon alt gelir grubu ev kredisinin yaklaşık yüzde 40’ı önümüzdeki iki sene içerisinde temerrüde düşecektir.Opsiyonlu-ayarlanabilir- oranlı konut kredileri ve oran ayarlaması­na maruz kalan diğer konut kredilerinin temerrüdü de yaklaşık aynı büyüklükte ancak daha uzun bir süre içerisinde olacaktır. Bu, konut fiyatlarının üzerindeki indirici baskıyı koruyacaktır. Fiyatlar, hükü­met müdahalesi ile durdurulmadığı sürece, uzun dönem eğilimin altına düşecektir.

Emlak krizi sonucunda oluşan dertler çok büyük olacaktır. Bazı en kötü talan uygulamaları için seçilen hedefin yaşlı vatandaşlar ol­duğuna ve orantısız olarak borçlarında temerrüde düştüğüne dair önemli kanıtlar vardır. Farklı renkteki topluluklar da orantısız olarak etkilenmektedir Amerika’da zenginlik ve imkânların artmasında ev sahibi olmanın anahtar bir etmen olduğu göz önüne alınırsa, özel­likle yukarıya doğru giden rengi farklı olan genç profesyoneller ağır darbe alacaklardır. Onlar “mülkiyet toplumu”na inanıp desteklemiş­ler ve varlıkları ev mülkiyetinde yoğunlaşmıştır. Prince George il­çesi, Maryland en iyi örneği oluşturur. Ülkedeki ağırlıklı siyahların hakim olduğu en zengin ilçe olmakla beraber, Maryland en çok hac­zin gerçekleştiği yerdir. Maryland’e ilişkin veriler Afrika Amerikalı ev sahiplerinin %54’ünün alt gelir grubu ev kredisi kullandıklarını, buna karşılık bu oranın İspanyollar için %47 ve beyazlar için %18 olduğunu göstermektedir.

Haciz, ev kredisi değeri ev değerini aştığı için yeni ev sahip­lerini mülklerini terk etmeye iterek, çevredeki evlerin değerini de düşürür. Sonuç olarak, toplu hacizler tüm bir mahallenin denge­sini bozar ve istihdam, eğitim, sağlık ve çocuk sağlığı gibi diğer sahalara da yansır.Ek politik önlemlerin ana odak noktası haczin önlenmesi olmalıdır. Hükümet yönetiminin halihazırda kanunlaştırdığı girişimler, halk ilişkilerindeki uygulamaların ötesine geçemeyecektir. Tüm sınırlamaları bir kez uyguladığınızda pratikte elinizde hiçbir şey kalmaz.

Hem sistematik hem de kişiselleştirilmiş yaklaşımlara ge­rek vardır. Sistematik müdahale ihtiyacı olarak, Temsilci Bamey Frank’in doğru yolda olduğuna inanıyorum, ancak o da iki partinin ‘ de desteğini alabilmek için yeteri kadar ileri gitmemektedir. Cebri icra hakkını koruyan ve bu hakkı uygulama cesaretini kıran iki öne­ri getirmiştir – eğer onun önerdiği sırada uygulansaydı. Birincisi, iflas kanununu, hakimin konut kredisini tekrar asıl konuta yazma­sını sağlayacak şekilde değiştirecekti. Bu, zorunlu bir düzeltmeyi önlemek için, borç verenlerin üzerinde bu tip konut kredilerini kendi istekleriyle yeniden düzenleme baskısı kuracaktır. Cumhuriyetçile­rin itirazı, bunun borç verenin haklarım etkileyeceği ve dolayısıyla gelecekte konut kredilerini daha pahalı yapacağı idi. Ancak Frank teklifi sadece Ocak 2005 ile Ocak 2007 arasında başlatılan konut kredilerine uygulanabilirdi. Ayrıca, mevcut iflas kanunu zaten ikinci evlerde konut kredisi üzerinde değişikliğe izin vermektedir ve bu da maliyetlerini ciddi bir şekilde etkilememiştir.

İpotek endüstrisine göre, borç ödememe ve temerrütle karşı karşıya olan alt gelir grubu ipotek borçlarının değişmesini engel­leyen bir takım yasal ve pratik nedenler vardır. Hizmet verenlere göre, ipoteklerin menkul değere çevrilmesi bireysel borçların takibi­ni zorlaştırmakta ve “havuz ve hizmet sözleşmeleri” kredi şartlarını değiştirmelerini önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. Ancak ana engel “tahvil savaşları”dır. Belirli bir kredide farklı dilimlerin çelişkili çı­karları vardır – bir dilimin önceliği anapara iken, diğerininki faiz olabilir. Hizmet verenler, bir dilim kaçınılmaz olarak diğerinden daha derin bir darbe alacağı için ve hizmet verenler her dilime karşı aynı anda sorumlu oldukları için, ipoteklerin yeniden yazılmasına karşı çıkmaktadırlar.

Ancak, havuz ve hizmet anlaşmalarının daha önce kabul edilen­den daha fazla esneklik sağladığına dair artan bir fikir birliği vardır. Menkul kıymetleştirmenin sorunlarına rağmen, Moody’s borçla il­gili değişikliklerin rezerv ve hizmet oranının arttığını ancak 2007’de yeniden düzenlenen kredilerin sadece %3,5’ini oluşturduğunu teyit etmektedir. Borç verenlerin çalışanlarının çalışmalarını sağlamak üzere ek baskı kurmalarına ikna etmek için kredilerin düzeltilmesi­nin yararlarını ölçme ve belgelemeye daha çok dikkat edilmelidir.

Ancak maalesef, kapsamlı reformlarla bile, birçok ev sahibi evinde oturmanın maliyetini karşılayamayacaktır.Yerel yönetimler, ev sahiplerinin önemli bir bölümünün evini kaybedeceği gerçeğini kabul etmek durumunda kalacaklardır ve en ağır borç verme, finan­sal olarak en hassas olan rengi farklı topluluklarda yoğunlaştığı için, yerel hükümetler tam da bu şoku mas etmek için, en az hazırlıklı semtlerde piyasaya atılan büyük emlak envanterlerinin ürkütücü yanıyla karşı karşıyadırlar.Buradaki incelik, bu emlakların boş kal­masına veya ikamet etmeyen kişilerin eline düşmesine izin verme­mek ve evinde oturan ve ona bakan sorumlu kişilere en kısa sürede vermektir.

Yerel topluluklara yardımcı olmak, özel yardımseverler için ve­rimli bir alan olacaktır. Federal ve Eyalet hükümetlerinden gelecek denk fonlar kapsamı ve etkisini büyük ölçüde arttıracaktır. Benim demeğim New York City’de ve Maryland’de yerel girişimlere spon­sor olmaktadır.

New York’ta Belediye, özel yardımseverler borç endüstrisin­den fon alma ile New York City Semtleri Merkezi’ni başlattık. Bu merkez danışmanlık, yasal yardım, borç düzeltmesi, önleyici sos­yal yardım ve eğitim de dâhil olmak üzere haczi önleme avukatlık hizmetini arttıracak ve koordine edecek. Ana misyonu borç alanla­rın evlerinde kalmasını sağlamaktır. Evlerinde kalamayanlar için, o semtin istikrarı sağlamak üzere, emlaklarının sorumlu ev sahip­lerine veya kâr amacı gütmeyen organizasyonlara etkili bir şekil­de transfer edilmesini destekler. Yılda on sekiz bin borçluya kadar yardım etmesini ümit etmekteyiz.New York City Semtleri Merkezi, borçlular, doğrudan hizmet verenler ve kredi endüstrisi arasındaki iletişimi sağlayan dürüst bir komisyoncu olarak çalışacaktır. New York City’nin emlak piyasası mevcut krizle en sert darbeyi almamış olmasına rağmen, New York’ta gerçekleştirilen yerel çözümlerin di­ğer topluluklara da model oluşturmasını umuyoruz.

İpotekte temerrüde düşmüş veya düşmek üzere olan ev sahip­lerine yardımcı olmak üzere Maryland’de çeşitli çabalar gösteril­mektedir. Baltimore Ev Sahipliği Koruma Koalisyonu ve Prince George’s ilçesinde, problemli olan ev sahiplerine yüreklerinden geçen bir yere dönme imkânı sağlamıştır. Sınırlandıran faktör, iyi eğitimli danışmanlardır. Bir kısmı devlet desteği alabilecek çeşitli eğitim programlarını desteklemeyi planlıyoruz.

Başka ne yapılabileceği konusunda çalışmalarımız sürmekte­dir.

Kaynak:

George SOROS, Finansal Piyasalar İçin Yeni Paradigma / The New Paradigm For Financial Markets, İngilizceden çeviren Coşkun Üçüncü, İnkılap, Eylül -2010, İstanbul

[ 1] Michiyo Nakamoto ve David Wighton, “Fiyatların yükselmesini ümit eden Citigroup, ‘Hâlâ dans ediyor.’ Financial Times, 10 Temmuz 2007.

ETKİN YÖNETİCİNİN SEYİR DEFTERİ


Doğru Şeyleri Yapmak

Etkin olabilmesi için, bilgi işçisinden her şeyden önce doğru şeyleri yapması beklenir.

Yapılması Gereken Ne?

Başarılı liderler “Ne yapmak istiyorum?” diye sorarak başlamazlar, “Ne yapılması gerekiyor?” diye sorarlar. Sonra, “Bir fark yaratacak şeyler arasında benim için doğru olan hangisi?” diye sorarlar. Ken­dilerinin iyi olmadıkları şeylerle uğraşmazlar. Gerekli olan diğer şeylerin yapılmasını sağlarlar; ama kendileri yapmazlar, başkala­rını görevlendirirler. Başarılı liderler kendilerinin etkin olmasını sağlarlar! Başkalarının güçlü olmasından endişeye kapılmazlar. Andrew Carnegie mezar taşına, “Burada, kendisinden daha yete­nekli insanları kendi hizmetine almasını bilen bir adam yatıyor” diye yazılmasını istemişti.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Karizmanın Tehlikesi

Biliyorsunuz, bundan 50 yıl önce, liderlik üzerine ilk ben konuş­muştum; bugün bu konuda çok konuşuluyor, çok vurgu yapılıyor, ama etkinlik konusunu dikkate alan pek yok. Bir lider hakkında söyleyebileceğiniz tek şey, liderin izleyicileri olan birisi olduğu­dur. Geçen yüzyılın en karizmalı liderleri Hitler, Stalin, Mao ve Mussolini’ydi. Onlar yanlış liderlerdi!Karizmalı liderlik kendi ba­şına gerçekten büyük ölçüde abartılıyor. Bakın, son 100 yılın en etkin Amerikan başkanlarından biri Harry Truman’dı. Bir gram ol­sun karizması yoktu. Truman, ölü bir uskumru kadar mülayim bi­riydi. Ama onun için çalışan herkes ona tapıyordu, çünkü mutlak anlamda güvenilir biriydi. Truman hayır diyorsa, hayır’dı ve evet diyorsa evet’ti. Ve aynı konuda birisine evet dediğinde bir başkasına hayır demezdi. Son 100 yılın diğer etkin başkanı Ronald Reagan’dı. Reagan’ın büyük gücü, çoğu zaman sanıldığı gibi, kariz­masından değil, neyi yapabileceğini ve neyi yapamayacağını tam olarak bilmesinden geliyordu.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Yetenekli Liderler Fırsatları Nasıl Çarçur Edebiliyor

Birlikte çalıştığım en yetenekli insanlardan biri ve bu çok uzun bir zaman önceydi, Almanya’nın İkinci Dünya Savaşı öncesindeki son demokratik şansölyesi olan Dr. Heinrich Bruning’di. Bir prob­lemin özünü görmede eşsiz bir yeteneği vardı. Ama finansal ko­nularda çok zayıftı. Bu konuları başkalarına devretmesi gerekirdi, ama saatlerce bütçe üzerinde çalışırdı ve hiç de iyi bir sonuç elde edemezdi.Bu, Büyük Bunalım sırasında affedilemeyecek bir ha­taydı ve Hitler’in yolunu açtı. Bir işin uzmanı değilseniz, olmaya çabalamayın.

Güçlü yanlarınıza dayanın ve diğer gerekli görevleri yapmak için güçlü insanlar bulun.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

5. Düzey Liderlik

5. Düzey liderler, şirketin kendilerinden sonraki dönemi için ba­şarılı olabilecek, hatta kendisinden daha büyük başarı kazanabile­cek haleflerini seçerler. Oysa benmerkezci 4. Düzey liderler ha­leflerini başarısız olacak kişilerden seçerler.

Jim Collins, ‘İyi’den ‘Mükemmel’ Şirkete, Boyner Yayınları, 2004

Dönüşüm Çarkı ve Kıyamet Çarkı

Mükemmel şirketlerin yöneticileri “insanları saflarına çekmek,” “birliklerini seferber etmek;” “değişimi yönetme” gibi şeyler için vakit ve enerji harcamaz. Doğru koşullarda motivasyon, değişim, saflar ve bağlılık meselesi kendiliğinden çözülür. İvme kazanıp bazı sonuçlar almaya başladıkça herkes kendi safını belirler; tersi olmaz.

Jim Collins, ‘İyi’derı ‘Mükemmel’ Şirkete, Boyner Yayınları, 2004, s. 220

Bir 21. Yüzyıl Örgütü Nasıl Yönetilebilir?

Fazla seyahat etmeyin. Seyahatlerinizi örgütleyin. Yılda bir ya da iki kez insanları görmeniz ve onlar tarafından görülmeniz önemli­dir. Bunun dışında seyahat etmeyin. Onlar size gelsinler. Tekno­lojiyi kullanın—seyahat etmekten daha ucuzdur. Söylenmesi ge­reken ikinci şey, şubelerinizin ve yurtdışı örgütlerinizin sizi dü­zenli bilgilendirme sorumluluğunu üstlenmeleridir. Onun için on­lara yılda iki kez şunu sorun: “Bana bildirmeniz gereken faaliyet­ler nelerdir?” Ayrıca şunu da sorun: “Benim faaliyetlerim ve plan­larım hakkında öğrenmek istedikleriniz neler?”

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Doğru insanı işe alıp almadığınızı anlamak ne kadar sürer?

Genellikle bir yıl içinde—ve kesinlikle iki yıla kalmadan—işe al­dığınız kişinin umduğunuz gibi biri olup olmadığı açıklık kaza­nır… Arada bir yanlış insanları işe aldım diye kendinizi cezalan­dırmayın… Şunu unutmayın yeter: Hatayı düzeltmek size düşer.

Jack VVelch, Kazanmak istiyorsanız, Optimist Yayınları, 2006, s. 106

Kendinizi Değiştirmeye Çalışmayın

Kendinizi değiştirmeye çalışmayın—bunu başarmanız pek müm­kün değildir. Ama performans tarzınızı iyileştirmek için sıkı çaba gösterin. Öte yandan, iyi yapamayacağınız ya da kötü yapacağı­nız işleri üzerinize almayın.

Peter F. Drucker, “Kendini Yönetmek”, Kariyer Yönetimi, MESS Yayınları, 2004, s. 84

 

Napolyon’un zaferle sonuçlanan hiçbir savaşın onun planlarını izlemediğini söylediği anlatılır. Gene de Napolyon bütün savaşla­rını planlamıştır, üstelik daha önce hiçbir generalin yapmadığı kadar titizce. Bir eylem planı olmaksızın yönetici olayların esiri haline gelir. Ve olaylar geliştikçe planı gözden geçirme imkânı verecek kontroller olmaksızın yöneticinin hangi olayların gerçek­ten önemli, hangilerinin kuru gürültü olduğunu bilmesinin bir yo­lu yoktur.

Peter F. Drucker, “Etkin Yöneticiyi Etkin Yapan Nedir?” Harvard Business Revievv, Haziran 2004, s. 61

 

Yaratıcı Tasfiye

“Amaçlarına ulaşmış şeylere kaynak akıtmayı ne zaman durdurur­sun” sorusu liderler için kritik bir sorudur. Liderler için en büyük tuzak, herkesin bir büyük destek daha verirseniz tepeye ulaşacak­tır dediği, “başarıya yaklaşmış” şeylerdir. İnsan bunu bir kere de­ner. İkinci kere dener. Üçüncü kere dener. Ama o aşamaya varıl­dığında bunu yapmanın çok zor olduğu artık anlaşılmış olmalıdır.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Disiplin Kültürü

“Durdurulması gerekenler” listeleri “Yapılması gerekenler” listele­rinden daha önemlidir.

Jim Collins, ‘İyi’den ‘Mükemmel’ Şirkete, Boyner Yayınları, 2004, s. 150

1 Numara ya da 2 Numara

1 ya da 2 Numara konusundaki açıklık Drucker’in yönelttiği bir çift çok sıkı sorudan çıktı: “Bu işte olmasaydınız, bugün bu işe ge­ne girişir miydiniz?” Ve eğer yanıt hayırsa, “Bu konuda ne yapa­caksınız?”

Jack Welch, “Straight from the Gut, Warner Books, Inc., 2001, s. 108

Sizin Arka Odanız Bir Başkasının Ön Odasıdır

Peter Drucker bu konuda övgüyü hak ediyor. Biz bunu uyguladık. Bir matbaa işletmeyin. Bırakın bir matbaacılık şirketi bunu yapsın. Bu, gerçek katma değerinizin nerede olduğunu anlayıp en iyi ele­manlarınızı ve kaynaklarınızı oraya yığma meselesidir.

Arka odalar, tanımları gereği en iyilerinizi çekmeyi hiçbir za­man başaramayacaktır.

Jack VVelch, “Straight from the Gut, Warner Books, Inc., 2001, s. 397

Biz Peter Drucker’in tavsiyesini izledik. GE’nin ABD’deki “arka odalarını” alıp Hindistan’da “ön oda” haline getirdik.

jack Welch, “Straight from the Gut, Warner Books, Inc., 2001, s. 314

Performansınızı Kontrol Edin

Etkin liderler performanslarını kontrol ederler. Kendilerine şu so­ruyu sorup yanıtlarlar: “Bu görevi alırsam ne elde etmeyi umuyo­rum?” Kendilerine altı aylık hedefler belirlerler ve sonra perfor­manslarını bu hedeflerle karşılaştırarak kendilerini kontrolden ge­çirirler. Bu şekilde neyi iyi, neyi kötü yaptıklarını bulurlar. Aynı zamanda önlerine gerçekten önemli şeyleri hedef olarak koyup koymadıklarını da görürler. Yürütmede son derece iyi ama önem­li görevleri seçmede son derece kötü olan birçok işi gördüm.

Önemli olmayan şeylerin yapılmasını sağlamada harikaydılar. Önemsiz şeyleri başarmada etkileyici bir sicilleri vardı.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Kendi Kuruluşunuzun Esiri Olmak

Baş yönetici olduğunuzda kendi kuruluşunuzun esiri olursunuz. Ofisinize adım atar atmaz herkes size gelir ve bir şey ister. Kapıyı kilitlemek bir işe yaramaz, gene içeri girerler. O yüzden ofisin dı­şına çıkmanız gerekir. Ama bu geziye çıkmak anlamına gelmez. Evinizde kalabilirsiniz ya da gizli bir ofisiniz olur. Gizli ofisinizde yalnız kaldığınızda şu soruyu sorun: “Ne yapılması gerekiyor?” Önceliklerinizi belirleyin ve ikiden fazla önceliğiniz olmasın. Ay­nı anda üç işi birden yapabilen ve iyi yapabilen herhangi birisini tanımıyorum. Bir seferinde bir görevi ya da en çok iki görevi yeri­ne getirin. Bu kadar. Evet, çoğu kişi için iki görev daha uygun dü­şer. Çoğu kişi hız değişikliğine ihtiyaç duyar. Ama iki görevi ta­mamladığınızda ya da listenizin anlamsızlaştığı noktaya ulaştığı­nızda listeyi yeniden yapın. Üçüncü önceliğe geri dönmeyin. O noktada o eskimiştir.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com, 19 Kasım 2004

Misyon Güdümlü

Liderler, çevrelerindeki insanların onların ne yapmaya çalıştığını bilmesini sağlamak anlamında iletişim içinde olurlar. Amaç gü­dümlüdürler—evet misyon güdümlü. Bir misyonun nasıl oluşturu­lacağını bilirler. Bir şey daha, nasıl hayır diyeceklerini bilirler. Li­derler üzerindeki 984 farklı şeyi yapma baskısı taşınılabilir bir şey değildir. O nedenle etkin yöneticiler hayır demeyi ve buna bağlı kalmayı öğrenirler. Bu yüzden de bunalmazlar. Birçok lider 25 farklı şeyin her birinin birazını yapmaya çalışıyor ve hiçbir şey ya­pamıyor. Bunlar çok popüler kişilerdir, çünkü her zaman evet der­ler. Ama hiçbir şeyin yapılmasını sağlayamazlar.

Rich Karlgaard ile röportaj, “Peter Drucker ve Liderlik”, Forbes.com,19 Kasım 2004

Beşinci Düzey Liderlik

5. Düzey liderler sabır, özen ve ustalıkla çalışırlar. Gösteri atından çok yük beygirine benzerler.

Jim Collins, ‘İyi’den ‘Mükemmel’ Şirkete, Boyner Yayınları, 2004, s. 48

 

Kaynak:
Peter Drucker & Joseph Maciariello, Etkin Yöneticinin Seyir Defteri, Özgün Adı: The Effective Executive in Action trc: Zülfü Dicleli, Optimist Yayınları, 2007, İstanbul

 

NASİHAT


Yine Sultan Veled hazretlerinden nakledilmiştir ki:

Bir gün Pervâne, Mevlânâ hazretlerinden kendisine nasihat vermesi için ricada bulundu. Hz. Mevlânâ bir zaman düşündükten sonra mübarek başını kaldırıp:

“Emîr Muineddin, Kur’anı ezberlediğini duydum,” dedi. O da: “Evet!” diye cevap verdi. Hz. Mevlânâ:

“Ayrıca hadîsler hakkındaki Câmi’ül Usûl’ü de Şeyh Sadreddin hazretlerinden dinlediğini duydum,”

buyurdu. Pervâne yine: “Evet!” dedi. Bunun üzerine Hz. Mevlânâ:

“Mademki, Tanrı ve onun elçisinin sözlerini okuduğun, gerektiği gibi bahsettiğin ve bildiğin halde o sözlerden nasihat alamıyorsan ve hiç bir âyet ve hadîsin muktezasınca amel edemiyorsan, benim nasihatimi nasıl dinler ve ona nasıl uyarsın?”

dedi. Pervâne ağlayarak kalkıp gitti. Ondan sonra iyi amel işleme, adalet ve ihsan ile meşgul oldu, hayratta bulundu ve böylece dünyada bir tane oldu. Mevlânâ, semâ’a başlamağı emretti.

((Menakıb-ül Arifîn, Eflâkî, c.1, 82.Menkabe)) 

FREEZE FRAME/ Donuk Kare (2004)


“Kaset Fenomeni Üzerine Bir film”

Yönetmen: John Simpson

Ülke:  İngiltere,  İrlanda

Tür: Gerilim, Suç, Dram

Vizyon Tarihi: 01 Mayıs 2004 (ABD)

Süre: 99 dakika

Dil: İngilizce

Müzik: Debbie Wiseman

Oyuncular:  Lee Evans, Sean McGinley, Ian McNeice,  Colin Salmon,      Rachael Stirling

Özet

Sean Veil (Lee Evans), bir başka suç için bir daha suçlanmaya önlem olarak, elinde delil olsun diye kendisini durmaksızın filme kaydeden bir ultra-paranoyak cinayet şüphelisidir. Polisler yeni bir cinayeti soruşturmaya başladığında suçsuzluğunu ispat edebilecek tek kaset gizemli bir şekilde ortadan yok olur. Sean gerek bu suçtan gerekse adeta kapısının önüne bırakılan diğer suçlardan kurtulup suçsuzluğunu ispat etmeye çalışırken geçmiş ve mevcut zaman çarpışır. Ancak gerek suçlamalar gerekse gerilim giderek artar ve Sean her şeyin sona erdiğini düşündüğü bir anda, beklenmedik bir olay sonucu kendisini amansız bir ölüm kalım savaşının içinde bulur.

Filmden

Bir gün 24 saat. Birilerinin hayatının bana benzeyen ya da benzemeyen birinin ellerinde son bulabileceği toplam 1440 dakika var. Birilerinin son nefesi olabileceği toplam 86.400 saniye. Hesabı verilecek onca zaman. Her yıl, hayatın ve ölümün 31.536.000 saniyesi.

**

Kayıt: 13 Ekim, 2003, Pazartesi. İlk dokuz saat kaydedildi.

Hatırlanacak şeyler. Bir. Paranoya muhakeme yeteneğinin yitirilmesidir. Muhakeme yapabiliyorum, bu yüzden paranoid değilim. Hatırlanacak şeyler.
İki. Paranoid kişiliğin ana özellikleri hayaller düşmanca tavırlar, şüpheciliktir. Hayal görmüyorum. Şüpheci değilim. Tavrım düşmanca olabilir ama bunun nedeni peşimde olmaları.

Kayıt: 18 Nisan, 1994.

Üç cinayet zanlısı Sean Veil davasının sansasyonel bir biçimde düşmesinin ardından yüksek mahkemede bugün karmaşa yaşandı. Medyanın yanlı haberleri ile açılan bir hazırlık duruşmasının Bay Veil’in savunmasına zarar vereceğinden hakim aghan davayı düşürdü ve soruşturmayı yürüten Dedektif Louis Emeric ve Suçlu Davranış Uzmanı Saul Seger’i yanlı bir soruşturma stratejisi oluşturdukları, olayı magazinselleştirdikleri için ağır bir dille eleştirdi.

Bugün Yüksek Mahkeme’de olanlar bir trajedidir. Jasper ailesi için adalet tecelli etmemiştir. Edecek gibi de görünmemektedir. Bu sonuç itibarıyla altını çizerek sonuç diyorum, karar değil suçlanan şahsın bu suçtan aklanmadığını ve Jasper ailesiyle ilgili dosyanın açık kalacağı unutulmamalıdır. Polis şu anda bu olayla bağlantılı başka birini aramamaktadır.

Jasper cinayetlerinin patolojisi katilin büyük bir olasılıkla tekrar harekete geçeceğini gösterdiğini eklemek istiyorum. Ve bunu yaparsa, ki bence yapacak bir şeyden kesin olarak emin olmasını istiyorum ikinci kez adaletten kaçamayacak.

 9 yıl, 11 ay… 28 gün ve o günden beri 1553 cinayet. 975′i hala çözülemedi.

Kaçında daha beni suçlayabileceklerini düşünüyorlar?

**

Saul Seger,  Yeni kitabı “İngiltere’nin Yakalanmamış Katiller Avı!”  Karanlığı okuma etkinliğinde :

“Başka bir şekilde etkilemeleri imkansız olan bir dünyada çalan, tecavüz, işkence eden, öldüren cinsel yırtıcıların ruh yapısını incelemek cesaretsizlere göre değildir. Katil gibi görebilmeli onun gibi düşünebilmelisiniz. Kelimenin tam anlamıyla, zihnine girmeli ve katil olmalısınız. Yalnızca bu ülkede şu ana dek adaletten kaçmış 600 böyle yırtıcı var. Bu adamlar ki büyük çoğunluğu erkektir aramızda yaşıyor ve çalışıyorlar. İçten içe nefret ettikleri dünyada zararsız görünmekte uzmandırlar. Sıradan çalışan insanların kocaları, babaları oğulları ve arkadaşlarıdırlar. Aslında bazıları bugün aramızda oturuyor olabilir. Bu kitap, İngiltere’nin yakalanmamış katillerinin kalplerinin görünmez karanlığının gizli işaretlerini fark etmenize yardım edecek. Gece yanınıza uzanıp tekrar ne zaman harekete geçeceğini planlayabilecek katilleri tanıyacaksınız.”

**

Bay Seger, adım Katie Carter. Crime Wave’de muhabirim.

Sizi tanıyorum, Bayan Carter.

Bu sabah radyoda kitabınızın baskısının Susan Jasper ve kızlarının, barbarca katledilişinin 10. yıldönümüne denk getirildiğini duydum. Ancak, şüphelinin kim olduğuna ya da nasıl adaletin karşısına çıkarılabileceğine dair yeni bir teoriniz yok.

Bunun iyi bir nedeni var, Bayan Carter. Kitabım, çözülmemiş suçların yakalanmamış katillerini anlatıyor.

Evet. Jasper cinayetlerini çözülmemiş addetmiyorum. Ama katili bildiğinizi söylüyorsunuz. 10 yıl önceki fikrimin arkasındayım diyorum. Dahası diyorum ki, ebeveyni bir kenara bırakın, altı yaşında ikiz kızlara silah doğrultabilecek yapıda ki bir adam ölmediği ya da hapse girmediği sürece toplum için risk oluşturmaya devam edecektir.

Bu durumda, Bay Seger, hala serbest olmasının sizin suçunuz olduğunu kabul ediyor musunuz?

 Anlayamadım?

Sean Veil’i itiraf etmesi için tuzağa düşürmeye çalışmasaydınız, o dava düşmeyecekti. Bu ülkenin yanlış bazı kanunları bu konudaki görüşlerimi açıkça söylememi yasaklıyor, genç bayan. Yine de, şunu söyleyebilirim zaman pek çok davada olduğu gibi Jasper davasında da haklılığımı kanıtlayacaktır. Şimdi, sakıncası yoksa bana soru sormak isteyen pek çok kişi var.

Sean Veil:

 - Benim bir sorum var!

- Hemen güvenliği çağırın!

Masum biri bu ülkede nasıl adaleti bulur?  İtibarını nasıl geri kazanır?  Akıl sağlığını?

 - Bu bir tür tertip mi?

 - Bilmen gerekir, Seger. Bu uzmanlık alanın, değil mi?

 Uzmanlık alanım, gayet iyi bildiğiniz gibi detaylı suç mahalli incelemeleri sonucu cinayet zanlılarının doğru tespit edilmesidir. Enayilerin tespiti yani.

- Faka basanların!

- Oradaydın, Veil! O civardaydın! Görenler var.

Yürüyüşe çıkmıştım. Kimseye zarar vermedim. Yanlış bir şey yapmadım. Ben masumum! Ben masumum! Yanlış bir şey yapmadım!

Dilediğin kadar haykır, Veil, biri sana inanabilir. Ben değil! Bildiklerim farklı. Şuradayım, Veil. Aklının içindeyim. Bütün sapkın fantezilerini biliyorum. Kara düşlerini. Seni senden bile iyi biliyorum!

Hayır! Beni rahat bırakın! Jasper katili hala serbest! Yanlış bir şey yapmadım! Seger! Bunu biliyorsun!

Sanırım bedava tanıtım için size teşekkür etmeliyim, Bayan Carter. Yanlış adamı atıyorsunuz! Buradaki suçlu ben değilim! Cinayetlerden para kazanan ben değilim! Geri gelirsen, hapsi boylayacak olan sensin! Bay Veil, orada söylediklerinizi duydum. Bay Veil, orada söylediklerinizi duydum.

- Bunu kaydediyor mu?

 - Evet ama kapattırabilirim isterseniz.

- Hayır. Hayır.

- Gerçekten! Sorun değil. Kamera kapalıyken de konuşabiliriz. Kapalı kamera mı?

 Yani kanıtım, olmayacak?

 İspat yok. Bugün 15:30′da nerede olduğumun kanıtı olmayacak. Yani başka yerde şu anda birinin işlediği bir şeyden ötürü suçlanabileceğim?

 Hayır. Nasıl isterseniz demek istemiştim. Biraz konuşabilir miyiz acaba?

 Röportaj vermiyorum. Onay hakkım olmazsa olmaz. Sözlerim çarpıtılabilir, farklı aksettirilebilir. Olaylar farklı aksettirilebilir. Aklımdan geçen röportaj değildi, Bay Veil. Geleneksel anlamda değil. Gitmeliyim.

Bay Veil, durun, lütfen! Lanet olsun.

Hatırlanacak şeyler. Üç. Tehdit her yerde ve etrafını sardığında; Bir kere algıladığında, asla yok olmuyor. Bunu garanti altına alıyorlar. Bu bir sinir harbi. Daimi. Sürekli. Asla bitmeyen. Hayatımı kayıt altına almışken nasıl bir suçlu olduğumu düşünürler?

 Herkesin kaçındığı şeyi yaptığım halde?

 Eşkalim herkesin hafızasına kazınmışken?

 Mümkün olsa, burada yaşardım. Devamlı gözlemlenebilmek için evi buraya kurardım. Nerede olduğumu istisnasız herkes öğrenirdi. Gerçeklerin doğrulanabilir ve şüphe götürmez olması harika olurdu.

**

- Vizualizasyon terapisi. Doktorlar dünyada en çok istediğin şeyi hayal edin diyor ve işte hemen oluveriyor.

-Bu doğru olsaydı çoktan ölmüş olurdun.

**

Sean. Çabuk ol. Burası tüylerimi diken diken ediyor. Hem senin derdin ne?

 Köstebek falan mısın?

 Karanlıkta yuvamda gibi hissediyorum, kastettiğin buysa.

Bu da ne?! Üzgünüm, tamam mı?

 Başka seçenek bırakmadınız!

Sean! Aç şu lanet kapıyı! Sean!

Öyle mi?

 Ne yapacaksınız?

 İşlemediğim bir cinayetle mi suçlayacaksınız?

 Beni kilitleyip anahtarı mı atacaksınız?

**

Hatırlanacak şeyler. Dört. Adli Tıbbın ilk kuralı. Lockhart Teorisi. Her temas bir iz bırakır. Hiç bir yerde bir şey bırakmazsam izleyip beni bulabilecekleri bir şey olmaz.

**

Bak ne diyeceğim Veil vizualizasyon olayından korkmaya başladım. Orada oturduğunu hayal ettim ve oradasın. Biri kaderlerimizin kesiştiğini düşünebilir. Suçluyum dediğimi hayal etsene. Bakalım işe yaracak mı?

 Saklayacak bir şeyim olsaydı, teslim olmazdım, değil mi?

 Saklayacak bir şeyin olmasaydı, kaçmak zorunda kalmazdın.

15 Ekim 1998, Sean. Oradan başlayalım. Neredeydin?

 Kiminleydin?

 Ne yapıyordun?

 Bizi tatmin edecek cevaplar ver… Siz de kanıtların tam aksini işaret etmesini sağlayın ve ben de 15 yıl, gün ışığı yüzü göremeyeyim. Bana kalsa 30 yıl.

- Bunu kullanabilir miyim?

 - Bu yüzden burada. İşte oradayım. Demiryolu tecavüzcüsü değilim. Onu yakaladınız. Bunu biliyoruz, Sean. Nerede olduğunu bilmek istiyoruz. Portneath’te. Gün boyu ve gece oradaydım. Deniz kenarına gitmek için garip bir zaman. Bu yüzden gitmiştim. Tenha olur diye. Sonraki karede görebilirsiniz. Yıllar onu değiştirmemiş, değil mi, Mountjoy?

 Dudağında bir kesik bile var. Uzman değilim ama, sanırım makyajdan faydalanıyorsun. Dün de çekilmiş olabilir.

 Süre kodunu biliyor musunuz?

 Evet. Kimi kameralarda değiştirilebildiğini de biliyorum. Olabilir, olmayabilir de. Ama bir gazetenin manşetini değiştiremezsin, değil mi?

 Herkes bunun 15 Ekim 1998 olduğunu görebilir.

Bana inanmıyorsanız gazeteye bakabilirsiniz. Olabilir. Kütüphaneden bir nüshasını yürütmek de mümkün tabii.

Neyi ima ediyorsunuz bilmiyorum ama şunu biliyorum kanıtım var. Kanıtım sağlam.

**

Zihnimde daha fazla görüntü istemiyorum. Suçlarınla yüzleşmelisin, Sean. Terapi olarak gör. İlk adım, rehabilitasyona giden uzun zorlu yoldaki. Psikolog bir tanıdığım derdi ki… “Yüzleşmeden tedavi olmaz.”

**

Aileni o mu öldürdü?

 O muydu?

 Biraz düşün. Jasper cinayetlerinden önce, neydi?

 Senin gibi eski adi suçlularla uğraşan sıradan bir küçük kasaba psikoloğu. Geçmişini araştırdım. Polis olmak istemiş, başaramamış! Reddedildiği bir meslekten, manşete taşınan bir cinayet işleyip, bunu çözmek için aralarına sızmaktan daha iyi nasıl intikam alınır ki?

 Profil uzmanı olarak yükselmenin daha iyi başka yolu var mı?

 Onu dinleme, Veil. Seninle oyun oynayan o. Beni sana öldürtmeye çalışıyor. Sözüm ona bir profil dehası için Seger her şeyi yanlış anlama yeteneğin inanılmaz.

Seni o öldürmeyecek. Ben öldüreceğim.

Hayır, bunun parçası olmak istemiyorum, lütfen. Başından beri parçasıydın. Sonunda da burada olabilirsin.

Lütfen. Burada olmaz.

Onu dinle, genç Jasper! Mantıklı konuşuyor. Ayrıca, beni öldürürsen, yanlış kişiyi öldürmüş olacaksın. Beni öldürürsen, gerçek de benimle ölecek. Neden bahsediyor?

 Kurtulmak için yine benim yaptığımı söyleyecek. Bunu yapmak için ahmak olmalı. Bu silahı evinde buldum, Seger! Onu test ettirdim!

- Parmak izlerini de test ettirdin mi?

 - Parmak izi?

 Anlamsızdı. Senin gibi adli tıp bilgisine sahip biri, izleri yok ederdi. Benim gibi biri en başta onu evinde tutmazdı. Parmağımı tetiğe koymakla aynı şey. Şimdi silahta parmak izim var. Eve benim koyduğumu söyleyecek. Yapacağı bu. Silahla ne yaptığını söyleyecek ya da ölecek! Söyleyeceği bu! Biri yolladı, tamam mı?

 Ondan kurtulmalıydım ama koleksiyon hastalığım var. Kendi kara müzem için bir suç aletini hatıra olarak sakladım. Klasik seri katil davranışı, hatıratları saklamak. Kendi kitabında öyle diyor. Koleksiyonerim Veil, katil değil. Yalancı pisliğin tekisin.

Onu sana kim yolladı?

 Gerçek daima umduğumuz gibi her derde deva değildir, Katie Jasper. Ama gerçekten anneni ve kardeşlerini kimin öldürdüğünü bilmek istiyorsan…

İstiyorum. O zaman kendi kolunu kesmeni öneririm.

Ne?

 Ailenin katilinin kanı, kendi damarlarında akıyor. Tabancayı baban yolladı, her şeyi itiraf eden bir notla Veil’in davasının düştüğü gün. Babanın kendini astığı gün.

Babam kendini, annem, Moira ve Maggie olmadan yaşayamadığı için astı. Onları öldürdüğü için demek istiyorsun. Annenin bir ilişkisi olduğunu sanıyordu. Moira ve Maggie’nin kendisinden olmadığını düşünüyordu. O yüzden onları yüzlerinden vurdu. Hayır. Nefretini göstermek için. Tiksintisini. Hayır. Annen silahı almaya çalışmasaydı baban paçasını kurtaramazdı. Annen o mücadelede babanı yaralamasaydı. Ona kaçış yolu açtı, soruşturmayı kendinden uzaklaştıracak bir neden. Bu doğru değil! Bu yalan! Doğruysa niye anlatmadın?

 Mesleğimde yeni bir yere gelmiştim. Sözlerimin ve Veil yaptı teorimin arkasında durmalıydım. İtibarımın zedelenmesini en az senin kadar istemiyordum. Katilin kızı olarak anılmak istemediğin kadar.

**

Son on yılı nasıl yaşadığımı biliyor musun?

Neler çektiğimi?

 Bahse girerim, Emeric bilmiyordur bile, değil mi?

 Pislik benden nefret ediyor. Onunla mezarı boylamamı istiyor. Bu onu öldürüyor. Ve sen, sen… Bak, kimsenin ölmesi gerekmiyor, Veil. Kimsenin acı çekmesi gerekmiyor.

Şimdi, birbirimizin kirli çamaşırlarını öğrendik. Tek yapmamız gereken olanları unutmak hayatlarımıza devam etmek.

Seni hastalıklı pislik!

**

Kasetlerinin güvenilirliği sorgulanacaktı. Bunları nereden biliyorsun?

Onun kasetlerindeki delillerle seni yargılayabileceklerine karar verdiklerinde?

**

Hatırlanacak şeyler. Beş. Asla prezervatifsiz seks yapma. Asla. Bir kez spermini ele geçirdiler mi, mahvolursun.
Hatırlanacak şeyler. Altı. Kendini kaydetmeyi asla bırakma. Asla. Kamera kayıtta değilse, savunmasızsın.

 ****************

KOMPLO TEORİLER VE İLLÜZYON