Sivas ve civarında onun himmetiyle bitirilmiş 54 eser tespit edilmiştir.

Efendi Hazretleri bir rivayete göre 105, başka bir rivayete göre 154 eser yapım, vs tamiratına vesile olmuştur.

Sönmez Neşriyat’ın ilk kurucuları arasında bulunmuştur

İstanbul’da eğitim yapan talebelere birçok burs göndermiştir.

1- ULUCAMİİ TAMİRATI

Ulu Camii [1]

Sivas’taki en eski Türk eseri olan Ulu Cami’dir.

Sivas, Tokat, Kayseri ve Malatya’ya yerleşen Danişmendliler’in (1085–1178), Selçuklu geleneğini sürdüren anıtlarından biridir. Yapılış tarihi yakın zamana kadar bilinmiyorken, 1965 yılında, tamir dolayısıyla camide kalan taşlar arasında kitabesi bulunarak Sivas Müzesi’ne konulmuştur. Ulu Cami’nin Sivas müzesinde bulunan kitabesinde Ulu Camii Hicri: 533 Milâdi:1138 Tarihinde yapılmış olduğu görülmektedir.

Kitabe:

Bi imareti hâzel mescid’il-mübareke fi eyyam…

El melik’ül adl’kutb’üd-dünya veddin MELİKŞAH BİN İZZE’D-DİN [2]

El abd’ü ahihi İlâ rahmetullahi… Sene selase ve selâsine ve hamse mi’e (H: 533)[3]

Ulu Camii’nin özellikleri;

54×31m. Boyutlarındaki dikdörtgen planlı camii taş duvarlıdır. İç alanı 1650m² olarak, 50 tane kemerli dikdörtgen planlı yığma ayağa oturmuştur.

Daha önce üzeri toprak örtülü olan camii 1955 yılındaki büyük tamirden sonra sac ile kaplanmıştır. Hali hazırda bakır kaplamalıdır.

İlk durumu korunarak bugüne gelen minaresi, bir yıldırım düşmesi sonucu eğik olup, minare üzerinde yıldırımın izi bariz bir şekilde görülebilmektedir. Minare içinde 114 kadar basamak vardır.[4]

Caminin etrafı dolmuş olduğundan çukurda kalmış ve yol seviyesinden on iki basamakla camiye inilmektedir. Caminin avluya üç kapısı olup avludaki şadırvanı Zaralızâde Mehmet Paşa yaptırmıştır. (Şu an bu müştemilat yoktur.)

Ulu Caminin Gördüğü Tamiratlar:

1.İzzetin Keykavus zamanında minaresi (m.1219)    tamir görmüştür.

h.609 / .1213 ve h.932 / m.1525 tarihinde tamir gördüğü, yine h.1006 / m.1597 tarihinde ise, Sivas Emir-ül Ümerası Mahmud Paşa tarafından onarım yaptırıldığı caminin 1955 yılındaki büyük tamirinden sonra bulunan bir tamir kitabesinden ve diğer kitabelerden anlaşılmaktadır.

Son büyük tamir 1955 yılında tamamlanmış olup, caminin çöken ahşap örtüsü ve üzerindeki toprak örtü alınarak çinko saçla kaplanmıştır. Bu onarım, İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin teşvikleri ve çalışmaları ile başarılmış,  camii yeniden ibadete açılmıştır.

Ulu Cami’nin 1955 teki Son Büyük Tamiri:

Başbakanlık Cumhuriyet Arşiv kayıtlarından anlaşıldığına göre;

Devlet 1940 yılında vakfa ait Ulu Camii’nin tamir edilebilmesi için kâfi miktarda tahsisat bulunmadığı için haline terk edilmesine,[5] daha sonra 1948 yılında ise, Devlet Müzesi yapılması kaydıyla, Milli Eğitim Bakanlığı’na tahsisi için karar vermiştir.[6] Bu nedenle Ulu Cami 1950 yılına kadar harabe halindedir, ibadete kapatılmıştır.

1954’te başlayan tamirat, 1958’de tamamlanmıştır. 1955 ten beri ibadete açıktır. 1958 yılından sonra da cami civarının ve müştemilatının onarımı ve bakımı 1966 yılına kadar devam etmiştir.

Ulu Camii İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri Tarafından Tamiri:

Sivas Ulu Camii öyle bakımsız hala gelmişti ki,  bütün tavan toprağı caminin içine çökmüş ibadet yapılacak bir halde değildi. Kayseri’den gelmiş olan vaiz vermiş olduğu vaaz’da,

“Ey Sivas Halkı!

Ulu camii gibi mabet ceddinizden kalmış,  bu hale gelmiş, hiç düşünmüyor musunuz bir müslüman olarak nasıl sabahlara kadar uyku uyuyabiliyorsunuz.”

Bu ağır ithamlar Sivas Halkının uyanmasına sebep olmuş.  Ulu Camii’nin onarımına niyetlenmişlerdir.  Dernek kurulmuştur.  Halkın çoğunluğu İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerini başkanlığa getirelim diye fikir üzerindeyken Filik Rıfat, “O şeyhliğini yapsın ne gereği var” diye halkı caydırmıştır.

Dernek kurulmuştur, fakat bir türlü faaliyet başlayamamıştır.  Sonunda dernek üyeleri “bu işin üstünden ancak Hacı İsmail Efendi gelir,  onun yardımına başvuralım,” diyerek Efendi Hazretlerinin huzuruna gelmişler.

“Efendim bu işin başında siz bulunun,  bizler bu işi ancak sizinle yapabiliriz” demişlerdir.  Efendi Hazretleri;

“Gardaşlarım!  Bizde bu işin üstesinden gelemeyiz,  lakin layık görmüşsünüz,  bir teşebbüsse geçelim,  Rıfat Bey’de heyete dâhil olsun,  bu hayırlı olur” demişlerdir.

Tamirat zamanı hakkında, Ankaralı İhvan Kemal Öztürk şunu anlatmıştır.

“O zaman şartlar o kadar zor idi ki,  bir kişinin yevmiyesi 50 kuruştu. Bizler derneğe aylık 1 lira olarak üye kaydı olduk.  Senede 12 lirayı doğru dürüst veremiyorduk.  Hal böyle iken zor şartlarda, Efendi Hazretleri bunu başardı”

Caminin içine dolmuş olan toprak boşaltılıyor ve uzun bir bekleme olmuş tamirat başlamamıştır.  Uzun bir beklemeden sonra Efendi Hazretleri, Bursa Ulu Camii’ni tamir eden bir heyet ile gö­rüşerek,  devletin bile bulunduğu yeri yeşil alan yapmak istediği Camii kısa bir sürede yapılmasını sağlamıştır.

Efendi Hazretleri tamirat ile ilgili olarak buyurur ki;

“Gardaşlarım! Büyük bir işe girdik,  paramız da yoktu. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem’den emir geldi.

“İsmail Efendi Oğlum! Ulu Camiyi tamir edelim”

“Bizde nasıl yapacağız” diye düşündük.

“Fakat Allah Teâlâ’ya tevekkül ederek bu işe başla­dık.  Ulu Camii’nin ortasına gömleğin kavlinden  (kendi doğum hadisesi) bir çadır kurduk.  İçine kazma ile kürek koyduk.  İşin sonunu bekledik. Paramız yoktu,  paraya gark olduk o sene kıtlık olmuş halk mağdurdu. Bir emir verdik, kanılarla dağ gibi taş yığıldı,  Allah Teâlâ’nın yardımıyla Ulu Camiyi tamir ettirdik.”

Ulu Camii İle İlgili Meşhur Rivayetler

Efendi Hazretleri buyurur ki;

“Dünya üzerinde altı mescit vardır.[7]

1- Beytullah, 2- Ravza-i Mutahhara 3- Kudüs-ü Şerif 4- Şam’da Camii Emeviyye’de Mescidi Yahya, 5- Halep’te Mescidi Zekeriyya, 6- Sivas Ulu Camii. Bu bir hakikâttir,  biz böyle kabul ettik.”[8]

Ulu Camii’ndeki elli direkten, minareden çıkılan hizada baştan ikinci direk olan Hızır Direği hakkında;

Bu direk dibinde Hızır aleyhisselâm pek çok kimseyle görüşmüş,   İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri de burada Hızır’la konuştuğu için, camiye gelenler bu direğin dibinde oturmak isterler.

Hızır’ı görmek isteyen kimse, kırk gün ikindi veya sabah namazını Hızır direği dibinde namaz kılarsa görüşürmüş.

Ulu Camii’nin temeli Nuh   aleyhisselâm tarafından atılmıştır.   Mihrap ve minber arasında temelin altında Nuh’un evlatları tarafından yapıldığına dair Süryanice ibareler var olduğu ve İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri tarafından buranın kapatılması istenmiştir. Tamirat sırasında görülmüş olan bu taşlar şimdi altta kalmıştır. Çünkü caminin müze olmasından korkulmuştur.[9]

Birinci Dünya Savaşının başlarında Sivas’ta bir zelzele oldu. Bu zelzelede, Çifte minare ve Ulu Camii çok hasar gördü, minarelerin külahları aşağıya düştü. Halk bu olayı hayra yormadı. Memlekette büyük bir felaketin olacağını söyleyenler olmuş. Zaman Sivas halkını haklı çıkarmıştır.

Ayrıca Ulu Camii Milli Mücadele yıllarında 12 Eylül 1919 günü Kongre salonunda halka açık bir toplantı yapıldıktan sonra Sivaslılar tam kadro ile aynı gün Ulu Camii’nde toplantı yapmışlardır. Sivaslılar Mustafa Kemal Paşa’nın heyecanlı konuşmalarını can kulağı ile dinlemişlerdir.

Mustafa Kemal Paşa, arkadaşları ve Temsil Kurulu üyeleri 108 gün kaldıkları Sivas’ta huzur içinde çalışmalarını yürütmüşlerdir.

2- SİVAS İMAM HATİP LİSESİ’NİN YAPIMI

İmam-Hatip Lisesi [10] Yaptırma ve Yaşatma Derneği Ağustos 1953 tarihinde kuruldu. Daha sonra,  1957 yılında İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri de katıldılar.

Okulun yeri, Ceneviz-Ermeni azın­lığının okulu idi. Yanında da bir kilise mevcuttu. Bu okulun yeri, daha önce Sivas Ortaokulu olarak kullanılmış fakat sonra terk edilerek hazineye bırakılmıştı. Efendi Hazretlerinin isteğiyle Milli Eğitim Bakanlığına, bir dilekçe yazıldı. Kısa bir süre sonra Devlet hazinesine 2.000 TL nakit para ödenerek burası satın alınmıştır. Devlet yardımı olarak 60.000 TL’si yardım alınmıştır.

Sivas İmam Hatip Lisesi, 1953’te kurulan dernek ile 1957’de de inşaatına başlanılıp 1958’de bitirilmiştir.

[1]—Ulu Camii hakkında geniş bir bilgi için “Somuncu Baba Dergisi, Temmuz-Ağustos, 2000” sayılı dergideki Arş. Yazar Müjgan ÜÇER’in makalesini okuyunuz.

[2]—İzze’d-din I. Mesud (Milâdi:1116–1155) Anadolu Selçuklu Devleti

[3]—Ulu Cami’nin Hicri: 593- Milâdi:1197 tarihinde II. Kılıç Arslan’ın oğlu Sivas Meliki Kutbettin Melik Şah tarafından yaptırıldığı rivayetleri de vardır. (Bu rivayet zayıftır. Çünkü II. Kılıç Arslan (Milâdi: 1155–1192) hükümdarlık yapmıştır. Belki ilave veya tamir yapmış olabilir. Yazan)

Sivas Ulu Caminin dış kapısının üzerindeki kitabede ise, 1955 yılındaki büyük tamir ibaresi ile camii Milâdi: 1192/93 tarihinde yapılmış olduğu kayıtlıdır.

[4]—115 ve 116 sayısını verenlerde var. Doğru olan 114 tür. Kur’an-ı Kerim’in sure adedidir. (Yazan)

[5]—BCA, Tarih: 24.06.1940 Fon Kodu: 30..10.0.0Yer No: 192.318..2. Dosya: 22982

[6]—BCA, Tarih: 09.03.1948 Fon Kodu: 30..18.1.2 Yer No: 115.99..2. Sayı: 3/7149 Dosya: 69-11

[7]— 1- Beytullah,  2- Ravza-i Mutahhara 3- Kudüs-ü Şerif dışındaki camiiler için yapılan değerlendirilmelerde maneviyat durumunda zamanın tasarruf ehlinin bulunduğu bölge esas alınmıştır. M. Kâzım Toprak Efendinin bizzat kendisinden duyduğumuz ise, daha sonraları Efendi Hazretleri Ulu Camii için dördüncü Mescid olduğunu söylediğini söylediler. Mesela

“İslâm’da en yüksek mertebeli ibadethane Mekke’deki Mescid-i Haram’dır. Diğer Sıralama ise, şöyle.

1. Mescid-i Haram (Mekke

2. Mescid-i Nebevi (Medine)

3. Mescid-i Aksa (Kudüs)

4. Emeviye Camii (Şam)

5. Bursa Ulu Camii / Diyarbakır Ulu Camii

Bu arada özellikle belirtmeliyim ki, 5. lik konusundan Diyarbakır Ulu Camii için de aynı durumdan bahsedenler var. Diyarbakır Ulu Cami ise, Anadolu’da yapılan ilk camii özelliğindedir ve Şam’daki Emeviye Cami’nin benzer planlısıdır. (Yazan)

[8]—Mehmet Veli ŞEN’in Ulu Cami’ye yardım için o zamanlarda bastırdığı bir broşürden.

[9]—Mihrabın tamirinde çalışan ustadan dinledim. (Yazan)

[10]—İmam-Hatip Lisesi ve Ortaokulu,

Türkiye’de dinsel nitelikte eğitim kurumu, imamlık, hatiplik, Kuran kursu öğreticiliği gibi din görevlilerini yetiştirmek amacıyla Milli eğitim bakanlığı din eğitimi müdürlüğü’ne bağlı olarak açıldı (1951).

3 Mart 1924’te yürürlüğe giren Tevhıd-i tedrisat kanunu’nun (öğretim birliği yasa­sı) din öğretimi ile ilgili hükmüne dayanı­larak üniversiteye bağlı bir ilahiyat fakül­tesi kuruldu ve o tarihte sayıları 29 olan imam-hatip okulları ortaokula bağlı sınıf­lar halinde faaliyetini sürdürdü. Ancak, bu okulların sayısı zamanla azaldı; 1925’te 26’ya, 1926’da 20’ye 1928–1929 öğrenim yılında 2’ye düştü; 1931–1932 ders yılın­da kapandı. Demokrat parti’nin iktidara gelmesinden hemen sonra, 1951–1952 ders yılında yeniden açıldı. Bu dönem okul sayısı 7 dir, 1970’li yıllardan başlayarak imam-hatip okullarının ve öğrencilerinin sayı­sında büyük artışlar oldu. 1972’de 72, 1975’de 130, 1980’de 372, 1982’de 398, 1991’de 385, 1993 de 467 Okul açıldı.

1990–1991 öğ­retim yılında İmam-Hatip okullarının öğrenci sayısı 310 215 idi. Her yıl mezunlarından 4000 Kişi DİB (Diyanet İşleri Bakanlığı) kadrolarına alınmıştır 1994 de son sınıf’ta 50.000  öğrenci okuyordu. 1992 de SBF (Siyasal Bilimler Fakültesi) oranları % 60’dı. Çeşitli fakultelerdeki oranı ise, %40’tı. Sekiz yıllık mecburi eğitimden sonra bu oran çok düşmüştür.

İmam-Hatip ortaokulu, ilkokuldan son­ra, dört yıllık bir öğrenim verir, İmam-Hatip lisesinin öğrenim süresi ise, üç yıldır ve okulda hem mesleğe hem yükseköğreni­me hazırlayıcı programlar uygulanırken ülke genelinde 18 Ağustos 1997 tarih ve 23084 sayılı Resmî Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren 4306 sayılı Kanun gereğince, sekiz yıllık kesintisiz zorunlu eğitim uygulamasına geçilmiştir. Bu mecburi eğitim ile ortaokul kaldırılmış yalnız dört yıllık lise eğitimi devam etmektedir.

GAVS-ÜL ÂZAM İHRAMCIZÂDE İSMAİL HAKKI TOPRAK SİVASÎ

***

“Oğlum mazhariyyetin çok büyük.”

Efendi Hazretlerinin annesi

***

“O’nun her hali Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemdir.”

İhramcızâde Mehmet Kâzım Efendi

***

“Baba seni biz evliya ettik. Ben ettim sabrettin, annem etti sabrettin, Allah sana bu makamı bahşetti.”

İhramcızâde Kemal Toprak

Ey, Garîb’u-llâh yoluna kim ki, can eyler feda,

Akıbet mazhâr düşüp esrara oldu âşinâ.

Ey, ne hikmettir ki, ol mahmur füsunkâr gözlerin,

Kande baksa cân alur, aldığına vermez behâ

Devlet’in babında beklerler visalin isteyû,

Hiç biri yok olmadan bulmaz visal, görmez lika.

Kim ki, la’linden Sen’in içmezse bir katre şarâb,

Hızr’a yoldaş olsa da bulmaz yine âb-ı beka’.

Ey, ne mihrâbtır kaşın mihrabı kim âna müdâm,

Baş eğip tâât için her yan sücûd eyler âna.

Gamze tîğîyle HULÛSÎ hastanın al canını,

Bir murada ere, kim ola sana canı feda. [1]

***

Geçtik esrâr-ı ene’l-Hak’dan o Hallac değiliz,

Hızr’ın âbına hayâtına da muhtac değiliz.

Sırrımız hamîr gibi, içmeyeni mest etmez,

Sırrımız ketm ederiz faslîle târâc değiliz.

Arif ân şimdi koyup hırka-i târ-i pûdi,

Dediler cümlesi biz hırkalı nessâc değiliz.

Mene derman edecek yâr Garîb’u-llâh’dır,

Yoksa Lokman Hekîm’e dahî muhtâc değiliz.

Ey HULÛSÎ biz o mir’ât-ı şuûn zâtıyız,

Vâkıfız sırrına bî-gâne-i mi’râc değiliz.[2]

***

Yoğruldu mâyesinden ol Sultan-ı Kevneyn’in

Mürşid-i âzam oldu âlem-i isneynin

Tarik-i Nakşibendî’nin nuru ol şah-ı merdân

İhsanı lütfeyledi ana Sultan-ı Yezdan

Ahir zamanın müceddidi, neslidir pâki

İlâhî deryaya gark etti ânı Mustafa Hâki

Gavsü’l-âzam varis-i enbiya mükerremi

Lâ-mekânı tutmuş şân-ı mürşid-i âlem

Kararan kalplere inen nuru pür ziyâdır

Cihan-ı irşâd eden vücudu mualladır.

O meşayih-i izâm, devlet-i şehinşâhîdır,

O gönülleri Hakka uçuran vech-i mâhîdır.

Mefahir-i ulema, evliyây-i Kibriya

O hurşid-i kevn-i mekân suleha-i asfiya.

Ahfâd-ı Muhammedî kenz-i mahfi Hüdâ

Dâimdir Hakkı hayrette vardır himmeti

***

Zehî devlet ki, şol dil kurb-i Rabbü’l-Âlemîn olmuş,

Düşüp hâke erişmiş lâ-mekâne bî-mekîn olmuş.

Zehî izzet ki, şol cân buldu cananı canında,

Felekler pâyine yüz sürmek ile müsteîyn olmuş.

Açıl ey dîde şu yâri kim yâr ile yâr olup,

Aradan ikilik ref olup yâr muîn olmuş.

Eriş dâmânini tut habl-i Kur’ân’ı tutam dersen,

Eşiği Kâ’be ânın dameni hablü’l-metîn olmuş.

Yetiş gurbette kalma var Garîb’u-llâh’a yol bul kim,

Kelâmı vahy-i Hak, hem kendisi Rûhu’l-Emîn olmuş.

Ânın hükmündedir âlem, ânın re’yindedir devrân,

O bulmuş vasl-ı yâri, yâr ile halvet-nişîn olmuş.

Eğer ki, zahiren îmânı kesbî sandılar amma,

Ezel bezmindeki ikrara bu tasdik rehin olmuş.

Ezelde tanıyıp bilmiş o yâre yâr olan canlar,

Bu âlemde bilip ânı, yine âna yakın olmuş.

Garîb’u-llâh-ı Hakkı’nın ayağı tozun sürme,

Kim edindiyse çeşmine o göz Hakke’l-yakîn olmuş.

Bu yolda varını yok eylemekmiş hep kemâl ancak,

Şu kim toprak olanın yeri arş-ı berîn olmuş.

HULÛSÎ her sözün sıdkı sözünü hâl edinmektir,

O söz ki, olmaya hâl cümle kul kâzibîn olmuş.[3]

***

Medine şehrinin hâk ü toprağı,

Ravzâ-i Habîb ‘in gül ü yaprağı,

Hakikât şehrinde kurmuş otağı,

Seyyidim, sultânım, Garîb’u-llâhım,

Mürşidim, mûînim, Refi’u-llâhım.[4]

***

Can mürginin ezkârı dîdâr-ı Garîb’u-llâh,

Her demdeki efkârı dîdar-ı Garîb’u-llâh.

Almış ezelî varın kılmış âna ikrarın,

Görmüş gül-i ruhsatın dîdâr-ı Garîb’u-llâh.

Akvâl-i şeriat hep akvâl-i tarîkat hep,

Ahvâl-i hakîkat hep esrâr-ı Garîb’u-llâh.

….

Her tenlere cân olmuş cânân-ı Garîb’u-llâh.

….

Gün gibi âyân olmuş bürhân-ı Garîb’u-llâh.

Ol arif-i dânâyı bul menzil-i âla’yı,

Tutmuş iki dünyâyı hoş şân-ı Garîb’u-llâh.

Amâ neyi görmüştür ednâ neyi bilmiştir,

Dânâ ânı bulmuştur erkân-ı Garîb’u-llâh.

Esrâr-ı kemâhîdir etvâr-ı mebâhidir,

Dîvân-ı ilâhîdir dîvân-ı Garîb’u-llâh.

….

Merdân-ı Hüdâdır hep merdân-ı Garîb’u-llâh.

Gözleri ânı görmezse ol hâzır nazırdır,

….

Göz mürdem hâlinde ârzû-yı cemâlinde,

Her lâhza hayâlinde dîdâr-ı Garîb’u-llâh.

Yâr-i ezelî oldur yârin güzeli oldur,

Envâr-ı tecellî oldur dîdâr-ı Garîb’u-llâh.

Allah’a emânet ol her kârı keramet ol,

Hep varı selâmet ol, ol yâr-i Garîb’u-llâh.

Âsâr-ı muhabbettir esrâr-ı muhabbettir,

Envâr-ı muhabbettir dîdâr-ı Garîb’u-llâh.

Bu bende HULÛSÎ’nin efgende HULÛSÎ’nin,

Dil bende HULÛSÎ’nin dîdâr-ı Garîb’u-llâh.[5]

***

Her demde sürülmez bu devrân~ı Rasûlüllah,

Her demde kurulmaz bu dîvân-ı Rasûlüllah.

Her dîdeye yüz açmaz her göz o yüze kaçmaz,

Her merhaleden geçmez kervân-ı Rasûlüllah.

Bin yıllık ömre değmez bir lâhzasını ânın,

Her cana nasîb olmaz ihsân-ı Rasûlüllah.

Deryâ-yı maârif den dürr al dil-i arif den,

Pür hikmeti sârifden dür kân-ı Rasûlüllah.

Erkân-ı Garîb’u-llâh, bürhân-ı Garîb’u-llâh,

Her şân-ı Garîb’u-llâh, hep şân-ı Rasûlüllah.

Her emre Matta, her veçhile tâatta,

Meydân-ı sadâkatta merdân-ı Rasûlüllah.

HULUSİ ne devlettir bin lûtf u inayettir,

Olmak ne saadettir kurbân-ı Rasûlüllah.[6]

***

Âdem tabiatlı melek sîmâlı

Şah olursan sana gedâ bulunur

Her kim güler yüzlü hem dili tatlı

İşte anda lutf-ı Huda bulunur

Pehlivanlık edip nefsin yıkarsan

İmanın nurundan şem’a yakarsan

Musa gibi, Tûr dağına çıkarsan

Sana Hak dilinden nida bulunur

Kâl ü belâ ikrarını güdersen

Onda olan borcu bunda ödersen

İsmail gibi, canın kurbân edersen

Sana gökten inen kurbân bulunur

Hakk’a talip isen hizmet et pîre

İkiyi terk edip ere gör bire

Hâk edip yüzünü süre gör yere

Candan vazgeçince cânân bulunur

Eğer ki, başında aklın var ise,

Hak yoluna sarf et malın var ise,

Geceler sııbha dek derdin var ise,

Bülbül gibi, zâr et gülzâr bulunur

Başında var ise, sa’âdet tacı

Ka’be’ye varmadan olunmaz hacı

Olmak istiyorsan gürûh-ı nâcî

Her derde sabreyle derman bulunur

Hâkikat şehrinin dışında durdun

Şen Veli der bunda ne haber sordun

Denizde mermer taş içinde kurdun

Ağzında yeşil ot gıda bulunur

Mehmet Veli ŞEN

***

Cümle âlemlerin sultanı sensin

Mürşidi azamsın kutbu cihansın

Peygamber vekili ahır zamansın

Sözlerin Kur’an’dır hem tercümansın.

Alim cahil demez sohbet edersin

Hakkın kullarını hep bir tutarsın

Bir nazarda halden hale toylarsın

Fuyuzat mahzeni hem menbâsın.

Güneş gibi, doğdun ahîr zamana

Hakikât nurunu yaydın cihana

Münkir dahi gördü geldi imana

Mahbubu rahmanın armağanısın.

Aklın haddimi seni bilmeye

Dil takat getirmez vasf eylemeye

Himmetin kâfidir şükreylemeye

Görünmez dertlerin dermanı sensin.

Şeş cihetten senin nurun görürüm

Aşkına şevkine hayran olurum

İndinde kurbana hazır dururum

Gönlümün kıblesi hem Kâ’besisin.

Bu söz senden değil Şen Mehmed Velî

Dostun kendinedir kendi sözleri

Hiç bir şeye değişmem ben o dilberi

Canımın canısın hem cananısın.

Mehmet Veli ŞEN

***

Şeyhimin illeridir Sivas illeri,

Görünce şâd eder her gönülleri

Hava ile suyu cihanda yoktur

Nimetle doludur güzel yerleri

Örtülüpınar’dır semtinin adı

Taşlı sokak’tan gider beytin yolları

İhramcızâde’dir İsmail Toprak

Tarîkatlar şeyhi Nakşî’nin mutlak

İhyayı uluma memur etmiş Hakk

Evliyadır onun hep ihvanları

Sünnettir evkatı şer’iyye işi

Zikr-ü teşbih olur cümle teşvişi

Daima sohbettir her işin başı,

Hak yola sevk etmiş Rabbim onları

Perişan kapında Şen Mehmet Velî

Eşiğine baş koydu yerde yüzleri.

Rasulün aşkına affet kemteri

Kapında bekliyor döndürme geri.

Mehmet Veli ŞEN

Yine havalandı divane gönül

Şah İhraminin ili göründü

Arif ol kendini yabana atma

Çöl esrarı galûbela göründü.

Şeriat hanına konuk olalı

Mugallet halinden ırak olalı

Mürşit dergahına çırak olalı

Evliyanın doğru yolu göründü.

Şükür marifetten cüzi haberim

Hakikât yolunda mûni mihirim

Dedim mah cemalin göster ey pirim

Pir İhramcızâde Velî göründü.

GARİP nedir sendeki bu halet

Haktan bağışlandı bize inayet

Ravza-i Resul-u kıldım ziyaret

Her yerde şahımın nuru göründü.

Şeyhim İhramcı aslı Sivaslı

Sivas’ta kurmuş Hakkın yuvası

Hakikât mülkünün sadık babası

Sahiptir ihvanına İhramcızâde

Sıtkı sadakatle açmış kapısın

Almış ihvanının berat tapusun

Azabı kabirde kıyamet korusun

Göstermez ihvana İhramcızâde

Mevlânın zikri daim dilinde

İhvanın zinciri daim elinde

Kamu seherlerde gaflet halinde

Koymaz ihvanını İhramcızâde

Mürid yetiştirmektir onun şanı

İhvanı olsaydık bizlerde beri

Yakmaz bu kervanı Cehennem narı

Söyler ihvanına İhramcızâde

Piri pak eyledi zatı Mevlâ’da

Ruhu şâd eyledi feryad ulyada

Sancağın altında yarın ukbada

Toplar ihvanını İhramcızâde

Onu candan seven kamil olur

Hakkın rızasını elbette bulur

Cennet nimeti sofrasında bol olur

Yedirir ihvanına İhramcızâde

Gayri müslüm görse gelir imana

Yahşi yaman demez katar kervana

Ocağına düşen şifa bulur cana

Hastalar Lokmanı İhramcızâde

***

Kâinatı aydınlatan  vech-i âyînesidir.

Âleme hayat veren pâk musaffa nefesidir.

Gül cemaline hayrandır cümle mahlûkat

Rehberi Rasül hayatının gâyesidir.

İhsan, ikram, vakar zâtının mündericâtı

Arş-ı âladan geniş olan O’nun âyesidir.

Gayri istemez gönüller ancak cemâlini

Garib’u-llâh’taki öz Yüce Rasûlün mâyesidir.

***

SAHABEDEN GÜNÜMÜZE ALLAH DOSTLARI

“Mâdemki Âdem, her biri bir âlem”

İcazet aldığında, başına sarık sarmaya başlayan İsmail Hakkı Toprak’a bir gün ba­bası, “Oğlum İsmail, sen sarık ol” diye telkinde bulununca, işin özünü kavrar ve bir daha sarık sarmaz.

İsmail Hakkı Toprak, “Eğri ayağa göre eğri ayakkabı yaparız” demesine rağmen 38 günlük bir hapis hayatı yaşamıştır (1938).

Oğlu Kâzım Toprak’ın bir çocuğu olmuş, adını şeyhinin adı olarak tespit ederek Mustafa Hakî koymuştu. İsmail Hakkı Toprak, şeyhine duyduğu vefa hissiyle, bu torunu ne zaman yanına gelse ayağa kalkardı.

İsraf konusunda çok duyarlı idi. Sigara içen bir ihvanına,

“Ya bizi ya da sigarayı terk edersiniz” derdi.

Ehl-i Beyt’e âşık idi, onlara saygı gösterirdi. Sünnete son derece bağlıydı. Sevenleri­nin anlattığına göre devlete karşı değil, kötü yönetime (düzene) karşıydı. Devleti savunur, rejimin ıslahı için dua ederdi.

Bir şiiri:

Katremizden hisse al bî-garı derya olmuşuz,

Cümle halka bir bakışla çeşm-i bina olmuşuz.

Gerçi zahirde lisân-ı nas- ile güftârımız

Mâ’nâ yüzünden soyunup hep muarrâ olmuşuz.

Validem merhume açmıştı bize bir kutlu fâl

Ravzâ-i Pâki ziyaretle demişti; Ey Kerim-ül Müteâl

Bu Habibin hürmetine ver bana bir ferzend-i bî-melâl

Andan aldığı libası bunda iksâ olmuşuz.

Prof. Dr. Ethem CEBECİOĞLU

***

İSMAİL HAKKI TOPRAK kaddese’llâhü sırrahu’l-aziz

Ölmeden önce ölmek, öldükten sonra da yaşamaktır. Dünyadaki hizmetlerini berzah âlemine taşıyarak ölümsüzleşen âbide şahsiyetler, hâlâ aramızda tasarruflarını sürdürüyorlar. Gerçek mutasarrıf hiç şüphesiz Allah Teâlâ’dır. Havl ve kuvvet sâdece O’nundur, varlıklar ise birer mazhariyettir.

Bir gönül erinin söylediği gibi:

“Her dü âlemde tasarruf ehlidir rûh-i velî

Dîme kim bu mürdedir, bunda nice derman ola

Ruh şimşîr-i Huda’dır, ten gılâf olmuş ana,

Daha a’lâ kâr ider bir tîğ ki üryan ola”

Gerçek velînin ruhunun dünyâda da, berzahta da tasarrufu devam etmektedir. Gö­nül sultanları, aşk ve îmanın temsilcileridir. Onlar en üstteki kuvvete değil, en üstteki Kitâb’a uzanmışlar ve ilâhî irâdeye teslim olmuşlardır. Üzerinde yaşadığımız cennet vatanımızın manevî mimarları onlardır.

Kemal vasfına sahip olmayan insanlar, başkaları için örnek olamazlar. Bu kemâl medihle zemmi, dâne ile harmani, lütuf ile kahrı bir bilen ve gören müstağni insanlara hastır. Nitekim Niyâzi-i Mısrî de bu hususu teyid babında şöyle buyurmuştur:

“Kahr u lûtfu şey’-i vâhid bilmeyen çeker azâb

Ol azâbtan kurtulup sultan olan anlar bizi.”

Tasavvuf ilminde îtibârîolan vücûd, Mutlak Vücûd’un letafetten, kesafete, ayniyyetten gayriyyete tenezzülünden meydana gelmiştir. Kemâl, şehâdet âleminde zuhur eden “İnsân-ı Kâmil”in vücuduyla ortaya çıkmıştır. “İnsân-ı Kâmil” ilâhî isimleri cami’ olan “Allah” isminin mazharıdır. Ondan başka hiçbir mevcudun bu mazhariyyete kâbiliyyeti yoktur.

“İnsân-ı Kâmil” bil’-asâle Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem efendimizdir. Peygamberler ve onlara tabî olan mümtaz velîler bi’1-vekâle bu mertebenin vârisi olmuşlardır.

Gerçek velîler, insanların ihtiras sillelerinden solan yüzlerini ve gözlerindeki din­mez acıyı görerek, onları kurtarma derdine düşen mübarek kimselerdir. Onlar kâr-zarar hesabı peşinde değildir. İslâmi kalb terbiyesi, Kur’ân-ı Kerîm’i kalb sadâsı bilirler. Onların görüşü, görünüşü, düşünüşü, dâvası, mânâsı, hayâli, şekli ve ölçüsü Hakk’ın rızâsına müteveccihtir.

Velîler kalabalıklardan değil, Allah’tan güç alırlar. Ruhlarını köprü yaparak, Hakk’a ulaşan benlikleriyle, cemaatlerini de bu köprüden geçirmesini bilirler.

Sadırlara şifâ dağıtan kâmil insan merhum İsmail Hakkı Toprak hazretlerinin, yi­ne sadırlarda yaşayan güzel hayâtından, satırlara dökülmüş fazlaca malûmat bulama­dık. Bilinmemeyi ihtiyar etmek, daha çok bilinmektir. Mehmet Akif merhum da:

“Rahmetle anılmak, edebiyyet budur amma

“Sessiz yaşadım, kim beni nerden bilecektir”

demiştir.

İsmail Hakkı Toprak hazretleri (İhrâmî-zâde) 1297/1880 târihinde Sivas’ta Nalbantbaşı mahallesinde dünyâyı teşrif buyurdu.

Anadolu evliyasının asrımız temsilcilerinin mümtazlarından ve vatanımızın manevî mimarlarından olan İsmail Hakkı Toprak hazretlerinin babası Hüseyin Efen­di, annesi Aişe hatundur.

İlk ve rüştiye tahsîlini ikmalden sonra, Şifâiye Medresesi’nde dînî eğitimini ta­mamlamıştır. İlk memuriyyeti Sivas’tadır. Kısa bir müddet sonra Tokat’a tâyin oldu. Tokat’ta bulunduğu sıralarda Nakşibendiyye Tarîkati şeyhi Mustafa Hâkî hazretleri­nin sohbetlerine devam etti.

İsmail Hakkı Toprak hazretleri Mustafa Hâkî hazretleriyle ilk tanışmasını şöyle anlatıyor:

“Mustafa Hâkî hazretleri ihvânıyla sohbet ederken, fakir içeriye girdim. Hazret: -Oğlum! Sen hacı Âişe hatunun oğlu musun?- dedi. -evet- diye cevap verdim. İşte o an­da manevî bir haz hissettim. Gözüm, elim şeyhim oldu; O ben oldu, ben o oldum.”

İsmail Toprak hazretleri tekrar Sivas’a geldi ve Tuzla’ya memur oldu. O sıralarda Mustafa Hâkî hazretleri bir vazîfe ile İstanbul’da bulunuyordu. İsmail Toprak hazret­lerinin gönlüne düşen ateş, onu bir kış günü şeyhini ziyaret için İstanbul’a çekti.

Hazretin bu yolculuğu son derece meşakkatli geçmiş; Sivas’tan Samsun’a kadar yayan yürümüş; oradan kalabalık yolcusu olan bir vapura binip İstanbul’a gelmiştir.

Sultan Ahmed Camiinde şeyhiyle buluşan hazret, 15 gün ikâmetten sonra tekrar Sivas’a döndü. Mustafa Hâkî hazretleri o sıralarda Hakk’ın rahmetine kavuşmuş ve Fatih Camii civarına defnedilmiştir.

Şeyhinin vefatından sonra Hacı Mustafa Takî hazretlerine intisab etti ve ondan hilâfet aldı. İsmail Toprak hazretlerinin sohbetlerinde tesbit edilen kayda göre, Mus­tafa Takî hazretleri, Mustafa Hâkî hazretlerinin oğlu Bahâeddin efendiye ve bir de Yûsuf efendiye hilâfet vermiştir.

İsmail Toprak hazretlerinin sohbetlerinde bulunan ihvanlarından birinin nakletti­ğine göre Darende’de Hatîb Hasan Efendi, Hacı Bayram Velî’nin şeyhi Hâmid Aksarayî’nin kabri olarak bilinen mahalde Hakk’a niyazda bulunur. O gece rüyasında kendisine mürşidinin ilkbaharda Dârande’ye geleceği müjdesi verilir.

İsmail Hakkı Toprak hazretleri Nisan ayının sonlarına doğru at üstünde köyden köye dolaşarak Gürün’e varır. Sırrı efendiyi de yanına alarak, birlikte Darende’ye ge­lirler. Rastladıkları bir çocuğa Mustafa efendinin evini sorarlar. O da onları aradıkları evin önüne kadar götürür. İsmail Toprak hazretleri, bu hizmetinin karşılığında çocuğa bahşiş vermek ister. Çocuk “ben para değil himmet isterim” deyince, “biz de verdik yavrum” der. İşte o çocuk, son devrin gönül sultanlarından Dârendeli Hasan Efendi oğlu Hulûsî efendi hazretleridir.

1964 yılında öğretmen olarak Sivas’a tâyin olduğum zaman, İsmail Hakkı hazret­leri hayatta idi. Kendilerini görme bahtiyarlığına erenlerden olmanın hazzını yaşıyo­rum. Sivas İmam-Hatip Lisesi yaptırma cemiyetinde bulunduğu sıralarda, her toplan­tıyı muntazaman teşrif buyururlar ve alınan kararlan dikkat ve hassasiyetle takip ederlerdi. Bir gün Çorapçılar Han’ında O’nu ziyarete gitmiştim. Çok kalabalık bir ce­maat toplanmıştı. Teshirli ve tesirli güzel bir sohbetten sonra, birlikte yediğimiz yo­ğurtlu ıspanak yemeğinin lezzetini hâlâ unutamadım.

İsmail Hakkı Toprak hazretleri, Ubeydullah Ahrâr hazretlerinin “Hacegân tarîkatinde zamanın gerektirdiği şey ne ise, himmet ve hizmetin ona sarfedilmesi lâzımdır” sözünü bir hayat düstûru olarak kabullenmiş ve hep bu minval üzere yaşa­mıştır.

Sivas ve civarında O’nun himmetiyle bitirilmiş 54 eser tesbit edilmiştir.

İsmail Toprak hazretleri 1969 tarihinde 1 Ağustos cumartesi günü sabah saat 9.00 sıralarında Hakk’ın rahmetine kavuşmuş, kalabalık bir cemaatin iştirak ettiği cenaze namazını müteâkib Ulu Cami avlusuna defnedilmiştir.

Tarikat geleneğinde, her talibe ders verilmez, meşreb ve isti’dâd aranırdı. Müracaat eden kimse, o mürşidden feyz istidadına sahipse, tarîkate kabul edilir, mürîd olurdu. Büyük velîlerin tarîkate intisâb için, pekçok imtihandan geçtikten son­ra mürîd olduklarını biliyoruz. Aziz Mahmûd Hüdâyî hazretlerinin şeyhi Üftâde (k.s.) ya intisâb etmek için sokaklarda ciğer sattığı rivayet edilmektedir.

İsmail Toprak hazretlerinin damadı Mehmed beyden nakledilen bir rivayete göre, bir gün huzurlarında sohbet esnasında, orada hazır bulunanlardan birkaçı:

“Efendim! Size gelen herkese, tefrik etmeden ders veriyorsunuz; bunun hikmeti nedir?” diye so­ruyorlar. O da: “Gardaşlarım! Eskiden medrese, tekke gibi ilim irfan yerleri vardı. Camiler aslî mekânlardır; talî mekânlar kalmadı. Tarîkate girme hevesiyle gelenleri biz boş çevirenleyiz; fakat bizim bir gönül dâiremiz vardır ki, bizce malumdur” bu­yurmuşlardır.

İlhan Şenel beyin, İlhan Şenel beyden naklettiği ifâde edilen bir yazıda, İsmail Toprak hazretlerinin kendilerine intisâb için gelen bir zâtı sınadıktan sonra:

“Gardaşım! Bu muhtar mühürü değil ki, hemen verelim. Bizde bir şey yok; Allah bize, biz de size vereceğiz” buyurduğu kaydedilmiştir.

İsmail Toprak hazretleri sohbetlerinde iki şey üzerinde ısrarla durduğu zikredilir, bunlar “hatm-ı hâcegân”ı ve sohbetleri terk etmemektir.

Bir velîde zahir olan hâriku’1-âde hallere “keramet” ismi verilir. Evliya keramete pek iltifat etmemiştir. Tasavvuf kitaplarında keramet izhârı “hayz-i rical” olarak va­sıflandırılır. Mucizenin izhârının, kerametin de ızmârının vâcib olduğu belirtilmiştir. Her yerde mutasarrıf Allah Teâlâ’dır, mucizenin, kerametin ve istidrâcın halikı Hak Teâlâ’dır. Evliyanın en büyük kerameti ahlâk-ı hamide sahibi olmaları, İslâm’ı yaşa­maları ve yaşatmalarıdır. Bizlere örnek tarafları da bu hüsn-i halleridir. Onlar toprak gibidir, kendilerinden hep güzel şeyler zuhur eder.

İsmail Toprak hazretlerinin insanlara hizmet babında izhar buyurduğu tasarrufla­rının bir hayli çok olduğu zikredilmektedir. Bunlardan birkaçını arz ediyorum:

Bir zât hazretten ders alıyor ve köyüne dönüyor. Günlerden bir gün arkadaşları onu ısrarla içki sofrasına davet ediyorlar. O zât ziyafette içki kadehini ağzına yaklaş­tırdığı an, kolu uyuşup kalıyor. Hemen bir vâsıta ile Sivas’a getiriyorlar. Hazretin huzuruna varır varmaz kol eski hâline dönüyor. İsmail Toprak hazretleri: “Bizim ihvanımızın uzaklığı yakınlığı yoktur, her an onlarla beraberiz” buyururlar.

Yine bir gün Konya eşrafından biri, beyninde meydana gelen bir ârıza sebebiyle konuşma melekesini kaybetmiş olan oğlunu, çaresiz kalıp hazretin huzuruna getir­miş. Durumu berber Hacı Bekir Efendi İsmail Toprak hazretlerine arz ediyor. Hazret mübarek elleriyle tuttuğu çaya okuyup, çocuğa içirdikten sonra: “Oğlum! Senin adın ne?” diyor. Çocuk “Ahmed efendim!” deyip konuşmaya başlıyor.

Sivas’ın ileri gelenlerinden bir emekli albay felç olmuş. Ailesi İstanbul’a çocukla­rının yanına gitmiş; hastaya bakan hizmetçi de evi terketmiş. Durumdan hazreti ha­berdar etmişler. Bir bardak suya okuyup, Hakkı hafıza verip hastaya göndermiş. Suyu içen emekli albay ikindi vakti Hakk’ın rahmetine kavuşmuş, İsmail Toprak hazretleri­ni durumdan haberdar etmişler: “Haberim var” buyurmuşlar.

İsmail Toprak hazretleri sohbetlerinde mürşîdi Mustafa Hâkî hazretlerine olan muhabbetini sık sık tekrarlar; onunla ilk karşılaştığı ânı unutamadığını; gönlünü tu­tuşturan o ateşin aynı tazelikle yanmaya devam ettiğini söyler ve şu ilâhînin okunma­sını ister:

“Seni ben severim candan içerû

Yolum vardır bu erkândan içerû

Beni benden sorma, bende değilem

Suretim boş gezer, tenden içerû”

İlâhîyi dinlerken gözyaşlarını tutamazmış.

Hacı Mustafa Hâkî hazretlerinin Şam’da ikâmet eden mahdumu Bahâeddin efen­dinin kendisine göndermiş olduğu mektubu günlerce kerrat ile okuduktan sonra şu tarz cevabî bir mektup yazdığı belirtiliyor. Bir defterde el yazısıyla yazılmış bu mektubu, okuyabildiğim ölçüde naklediyorum:

“Seni sevmek, benim dînim ve îmânım gereği. İlâhî! dîn ü îmandan ayırma.

Öteden beri muhabbetinizle nâlân olan kalb-i giryânımı, nâle-i efgânım hadden efzûn bir hâl ile giryân ve sûzan ettiği sırada kalemi elime aldım.

Sultânım ne buldum ise senden buldum ve bu âlem-i fenada ne gibi bir zevke erdimse, mutlaka sizinle erdim.

Muhterem pederiniz Hâkî (k.s.) efendimiz, sultanımızdır. Onun rûhâniyetinin perverde-i bezminden bir an hâlî olamam. Ne çâre ki taht-gâh-ı saltanatlarına vara­mam. Nadiren varsam bile, kendilerini bulamam. Şayet görsem, nîm nazarla mazhar-ı iltifat olsam, bir zevk u huzur ve itmi’nân bulurum. Âdeta kendimi bu âlemden çıkmış ve cânâna vâsıl olmuş bilirim.

İşte bu tesirin icrâ-yı ahkâmından olmalıdır ki, sizi hiç unutamam. Aks-i timsâlinizi gözlerimden ve sûrî hayâlinizi gönlümden çıkaramam. Her nerede bir çeşm-i siyahın füsunkâr bakışını görsem, yüreğim çarpar ve dîde-i kalbim size bakar. Bu zevk ile geçirdiğim günlerimi feleğe değişmem.

İşte bunların ulviyyetinden olmalı idi ki, oradan nezd-i âlinize gelir, envâr-ı cemâl ve ahvâl-i bî-melâlinizden bî-had feyizler alınm. Şimdi o nazar-ı kimya eserinden dûr mu oldum.

Ey nâme git, mazhar-ı füyûzât-ı âlemiyân olan paye vü yed-i kemâli ta’zîm ve mu­habbetle, hâl-i pür melalimi hazret-i Bahâ’ya arzet. Bu nazarlarını üzerimizden diriğ etmesinler.

İşte ahkarü’l-mevcûdu dergâh-ı Bârî’ye arz ve iltica ediyorum ki; Ey Huda! Aczimi muhabbetine ve vârımı sana ve seni sevenlerin ruhuna sarf eden bir kulun değil mi­yim?

Elbette bir gün olur, mazhar-ı iltifatın ve nâil-i mükâfatın olurum. Lütfet, kerem et, beni o zümre-i dil-ferîbten ayırma.”

İsmail Hakkı Toprak 15 Rebiu’l-evvel 1347.

İsmail Toprak hazretlerinin sohbetlerinde söylediği rivayet edilen birkaç sözüyle tebliğime son veriyorum. Allah Teâlâ bu gönül erlerine takdire liyakat kesbetmeyi herkese nasip etsin.

“Gardaşlarım! Ehlullahın nazar ve himmeti dağlan taşlan eritir ve ihya eder.”

“Biz Şaraptan dönme sirkeyiz. Bizim bir gözümüz daha vardır, onu da Cenâb-ı Hak nasîb etmiş.”

“Gardaşlarım! Biz gidenlerle gider, gelenlerle geliriz.”

“Gardaşlarım! Darende bizim ihsanımızın feyiz membaı ve Tarikatımızın kapısı oldu. Hulusi küçükten bizden himmet istedi, biz de verdik. İşte o Hulusi, bu Hulusi; gi­din ziyaret edin, sohbet edin; çok aşığımızdır.”

Dr. Selçuk ERAYDIN

****

Bütün cihanı süslüyor

Feyzi Rahmanı ile

İns-u Cinn’e ders veriyor

İlm-i irfanı ile

Bu dünyaya Sultan gelmiş

Dağlar taşlar boyun eğmiş

Cümle mahlûk feyz almış

Münkirler inkâr eyliyor

Gelin ey gafiller! Gelin

Bu sultandan feyz alın

Anın feyz ile himmeti

Cihaneyn-i mâmur eyliyor

Bir âh çekse ta derinden

Dağlar oynardı yerinden

Masum-u feyzli dilinden

İlm-i ledün fâş eyliyor

İlm-i ledün mektebini

Açmış bütün yeryüzünde

Anda tahsil eden derviş

Arş-ı kürsü seyr eyliyor

Bu beytin aslını sorarsan

İlhamı gelir Sivas’tan

İhramcızâdem Sultandan

Teberrüken söyleniyor

Kıtmir Nuri söyler bunu

Günahı çok, defter dolu

Affın ister aciz dili

İhsan kapısın gözlüyor

Kıtmir Nuri

***

İHRAMCIZÂDE’NİN VAKFA HİZMETLERİ

Bazı insanlar vardır ki, kutup yıldızı gibidirler, niceleri böyle insanlara bakarak yollarını düzeltirler. Topluma hizmeti vicdanî bir görev sayanlar, hem kendilerine hem de çevresindekilere faydalı olanlar, her devirde çok az bulunur. İşte böyle az bulunan bir kâmil kişi tanıdım ki, sanırım bu zatı siz okuyucularım da tanırsınız. Sadece Sivas’a değil Türkiye’nin birçok yerine, çeşme camii, köprü yapılmasına öncülük eden İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak’tan bahsediyorum. Bu zat soyadı gibi alçak gönüllü, bilgisi arttıkça gururu eksilen bir insan-ı kâmil idi.

1964 yılının Temmuz ayı idi. Gününü hatırlayamıyorum. Yeniçarşı’da şimdi belediye otobüslerinin kalktığı yerdeki Çorapçı Hanı’nı Sivaslı olanların çoğu bilirler. Bu ahşap bina içinde bir oda var idi ki, buraya “vekâle” derlerdi. İhramcızâde’yi ilk defa işte bu binada gördüm. Orta boylu, beyaz benizli, kemerli burunlu, aksakallı bir gönül tabibi idi. Sessizce içeriye girdim, selâm verdim, bir kenara oturdum. Burada bir düzine yaşlı kişi halka şeklinde oturmuşlardı. Gençlik duygularım beni meraktan meraka sürüklüyordu. Bu adamlar ne mak­satla burada toplanmışlardı? Biraz sonra zihnimdeki düğüm çözülüverdi. Zira İhramcızâde, bir baş işareti yaptı, oturanlardan Hacı Bekir Emmi dedikleri zat elini kulağına attı, yanık bir sesle söylemeye başladı:

“Sâkîyâ camında nedir bu esrar

Kıldı bir katresi mestâne beni

Şarâb-ı la’linde ne keyfiyet var

Söyletir efsâne efsâne beni

Bakmazlar dertliye algındır diye

Hâkikat bahrine dalgındır diye

Bir saçı Leylâ’ya vurgundur diye

Yazmışlar deftere dîvâne beni”

Bu güzel parça, hem dinleyeni hem de söyleyeni derinden etkiledi. Oturanların gözleri nemlendi, baktım bazılarının yanaklarından yaşlar süzülüp geliyordu ve sonra, gönül incileri peş peşe dizildi. Niyâzî-i Mısrî’den söylüyorlardı:

“ Gel ey bâd-ı sabâ haber ver bize cânân illerinden.”

Yine sıra Berber Hacı Bekir’e geldi, aşk ile vecd ile bir dahi söylemek düştü:

“Seni ben severim candan içerü

Yolum vardır bu erkândan içerü

Beni bende demen bende değilim

Bir ben vardır bende benden içerü

Yunusun sözleri hûndur âteştir

Kapında bir kuldur senden içerü”

Elbette dertli olan derman arar derdine, lâkin nerede ne arayacağını bilmeyenler boşuna zahmet çekerler. Böyle yanlış arayışlar insanı şaşkına çevirir. Niyâzî-i Mısrî bu gerçeği şah damarından yakalamıştır:

“Derman arardım derdime derdim bana derman imiş

Burhan arardım aslıma aslım bana burhan imiş

Sağı solu gözler idim dost yüzünü görem deyü

Ben taşrada arar idim ol cân içinde cân imiş”

Bu şiir, vekâlede sık sık okunurmuş. O gün de İhramcızâde’nin sohbet meclisinde tekrar edildi, vecd içinde dinlendi. Zayıf vücutlu, mahcup tavırlı biri­sine dönerek hitap edildi:

“Söyle Karasarlı…” Karasarlı söyledi, söyledikçe coştu. Sesi güzel değildi, lâkin içtendi, samimiydi. Olduğu gibi görünen ruh asaletiyle bu adam, okuduğu kendi şiirlerini zevkle dinletiyordu.

Bu gönül dostunu daha sonra daha yakından tanıdım. Araştırdım, İhramcızâde’nin kendisi tarafından yazılmış, on adet şiirini tespit ettim.[7] Bu şiirler, sanat endişesinden uzak tasavvufi neşe ile dolu parçalardı. Oğlu Kâzım Toprak’ta, kendi el yazması bir kitaptan şu şiirlerini geliniz okuyalım:

“Gönül dilberdedir elhamdülillah

Leb-i kevserdedir elhamdülillah

Ne ferzend ü zen ister ne tertip

Ne sîm ü zerdedir elhamdülillah

Çü dil dilberde seyr eyler

Cemâli Dahi bî-perdedir elhamdülillah

Gönül dostun arar tenha cihanda

Adû kim kerdedir elhamdülillah

Değil gam yok olursa terk-i canım

Acep hoş yerdedir elhamdülillah”

Ezelden hamr-ı aşkı içti

Hakkı Henüz ol sırdadır elhamdülillah [8]

Oğlu Mehmet Kâzım Toprak’a soruyorum: Babanız en fazla kimleri sevmez­di? Tek cümleyle cevaplıyordu:

“O’nun sevmediği yoktu ki, ..”

İhramcızâde’nin şeyhi Mustafa Takî mensur bir mevlid yazmış ve İhram­cızâde de bunu nazma çekmiştir. 165 beyitlik mesnevi tarzında yazılan bu mevlid, bazı ilâhîlerle birlikte 52 sayfalık bir kitap hâlinde 1969 yılında İstan­bul, Dizerkonca Matbaası’nda bastırılmıştır.[9]

“Yâre Yadigâr” ismiyle basılan bu kitapta İhramcızâde’nin Türkçe, Farsça ve Arapça[10] bazı naatları da mevcuttur. Şimdi o mevlidden bir küçük bölüm sunalım:

“Âdem atamız Cennete indi

Nûr-ı Ahmedî alnında göründü

Babadan oğula o nûr-ı Celîl

Gelmesine olmuş bir güzel delîl

Seyyidü’l- enbiyâ ol Mustafânın

Kân-ı kerem ol bâ-vefânın

Kim hâmili olsa ol nûr-ı evhad

Herkes tanırdı kalmazdı bir ferd

İsmi Abdullah kavmi Mudarî

Zevcesi Âmine hâmil-i Nebî

Altı ay bilmedi hâmilliğini

Melekler ederdi âmilliğini”

Nesir hususunda ise, İhramcızâde’nin çalışmaları, maalesef bir araya toplanmamıştır. 1929 yılında yazdığı ve Şam’da bulunan Hacı Bahâeddîn Efendi’ye gönderdiği bir mektup iyi bir örnek teşkil eder kanaatindeyim. Bu mektup süslü nesir dediğimiz yazı türünde güzel bir örnektir:

“İşte öteden beri derd-i muhabbetinizle nâlân olan kalbim yine nâle vü efgânımı baştan aşırmak ile giryân ve sûzan olarak kâlemi elime aldım.

Sultânım, ne buldum ise, senden buldum ve bu fenada ne gibi bir zevke erdimse, mutlaka sizinle erdim.

Elbette bir gün olur, mazhar-ı iltifatın ve nâil-i mükâfatın olurum. Lütfen, kerem et, beni o zümre-i dil-firîbten ayırma.”

Vefatından sonra kitaplarının bir kısmı Darendeli Hulûsî Efendi’ye gönderilmiştir.[11]

HAYATI VE HAYRATI

Mânevî dünyasını kısaca böyle tasvir ettiğimiz İhramcızâde’nin, kısaca hayat hikâyesine geçebiliriz:

Nüfus kaydına göre, r. 1296 (1880/81) yılında Sivas Ortülüpınar Mahallesi’nde dünyaya geldi. Dedeleri Kabe’nin ihramını değiştiren bir kimse olduğu için, sülâlesine “İHRAMCI” denilmiştir.  Babası Hüseyin Hüsnü, annesi Aişe Hanım’dır. İhramcızâde, yedi yaşındayken, babası Zara’ya Adliye başkâtibi olarak gitmiş. Orada sıbyan mektebini bitiren İhramcızâde, on yaşındayken Sivas’a gelip rüştiyeye girmiş, burasını da bitirdikten sonra adli­yeye “mülâzimeten” (stajyer memur olarak) gönderilmiştir. Tokat’ta hem memuriyetini sürdürüyor hem de medrese öğretimini tamamlıyor. Ayrıca, Tokat’ta Hacı Mustafa Hâki Efendi’ye intisap ediyor. Mustafa Hâki Efendi, 1324 / 1908 yılında Tokat mebusu olarak İstanbul’a gidince, İhramcızâde de artık Tokat’tan ayrılmak zorunda kalıyor. Sivas “Düyûn-ı Umûmiye” memurluğuna tayin ediliyor. Düyûn-ı Umûmiye kaldırılınca Sivas İnhisar Dairesine geçmiş. 1927 yılında Zara’nın Çarhı Tuzlası’na bağlı “Cedit Tuzla” memurluğuna atanır. Cedit’te 1931 yılı Temmuz ortasına kadar çalışır ve kendi arzusuyla emekli olur. Emeklilik yıllarının büyük bölümü Sivas’ta geçmiştir. 2 Ağustos 1969 yılında Hakk’ın rahmetine kavuşan bu ulu kişi, geride maddî ve mânevî derin izler bırakarak göçmüştür.

Yazımın başlığı “İhramcızâde’nin Vakfa Hizmetleri” idi. Şimdi o hizmetleri­ni sıralamanın zamanı geldi. Ulu Cami 1950 yılında harabe halindedir, ibadete kapatılmıştır. Bu hâl Sivas halkını derinden yaralar, İhramcızâde bunu fark eder, hemen bir dernek kurulur. l955’ten 1966 yılıma kadar Ulu Cami tamirattan geçer, ibadete açılır.

Ya köylerde yaptırdığı çeşmelere ne dersiniz? İlk defa Zara’nın Cencin Köyü’ne gider, burada içme suyunun olmadığım görünce hemen harekete geçer, halktan para toplanır, köy halkıyla birlikte 6 km. uzaktaki Kızılcan Tepesi’ndeki içme suyu getirilir. Ayrıca, aynı köye Kızılırmak’tan geçmek için bir köprü de yaptırır.

Tozanlı Köprüsü, 1943’te yeniden yaptırılır, halkın hizmetine açılır. Ayrıca, Sivas’ta Hoca İmam Camii’nin minaresini sadece kendi parasından yaptırır, yüreği iyilikle dolu olanlar hayır yapmaktan usanır mı? İhramcızâde, hayırları­na da devam eder: 1958/62 yıllarında Sivas İmam Hatip Lisesi için bir dernek kurulur, bu derneğin başkanı yine aynı zattır. Türkiye’nin muhtelif yerlerinden toplanan paralarla Sivas’a hizmet gelmesine sebep olur. Sivas içinde 27 adet çeş­menin yapılmasına yardımcı olur.

Maddî ve mânevî yönüyle bu kadar hizmet eden kimseler başka ülkelerde yaşasaydı, acaba böyle insanlara nasıl mükâfat verirlerdi? İhramcızâde, soyadı gibi mütevazı olduğu için kimseden bir temenna beklemedi. Lâkin biz iyi insan­ları genç neslimize iyi tanıtmalıyız, böyle zatları unutulmaktan kurtarmak için onların hizmetlerini zaman zaman hatırlamalıyız.                         (CANOZAN, Ali Şahin, 1991,Revnak, Sivas.)

***

4 Ağustos 1969

Hizmet Gazetesi/Sivas

İSMAİL EFENDİ

İsmail Efendi Hakk’ın rahmetine kavuştu. Sivas O’nun şahsında çok şeyler kaybetti. O, bir tesbihin imamesi gibiydi: Toplayıcı, yapıcı, güzelleştirici ve huzur verici bir şahsiyeti vardı. İslâm’a yakın ve bağlı olanlar hariç tutulursa, denilebilir ki; O’nun bu şehirde hiçbir yakını yoktu. Kanunlar çıkarılmıştı. Hiç kimse “bey, Efendi, ağa, paşa” gibi, bu milletin ruhunda, dilinde, edebiyatında yer eden kelimeleri kullanamayacaktı. Bu garip, bu acayip kanuna rağmen, O, bu şehirde ve bütün çevre vilayetlerde yarım asrı aşan bir süre içerisinde, hep “EFENDİ” olarak bilindi; hep “EFENDİ” diye kendisine hitap edildi.

Yakınları arasında, onun bir tek cümlesi, bir ceza hâkiminin hükmünden daha tesirli olurdu. Bir yoksulun giydirilmesi, bir düşkünün kalkınması, ecdat yadigârı bir eserin korunması veya yeni baştan onarılması, bir kültür müessesinin kurulması onun uzatacağı parmağa ve söyleyeceği bir tek cümleye bağlıydı. Kanunla, zorla, zulümle, tehditle değil, faziletiyle ve Efendiliğiyle yapıyor, yaptırıyordu.

Kendisini ilk görüşüm galiba ilkokul tahsilimin ilk yıllarında olmuştu. Babam elimden tutarak beni ona götürmüştü. Bir büyük odada, edebiyle oturan insanlar arasına ben de diz çökmüştüm. Orada nasıl bir sohbet yapıldığım şimdi bir tek cümle bile olsun hatırlamıyorum. Sonra aradan 8–10 yıl geçti. Babamın Gaziantep’e tayini çıkınca bizi uğurlamaya gelmişti. Üçüncü bir defa göremedim. Babamın çok yakın dostuydu. Ben siyasî bir takım çekişmelerin içerisine girince ziyaretine özellikle gitmedim, gidemedim. Böyle olmasına rağmen çok ilerici bir İstanbul gazetesi onu ve beni Sivas’ta nurcu medresesinin şeyhi olarak gösterdi. Hâlbuki merhum İsmail Efendi Nakşibendî tarîkatına mensuptu. Gösterişten ve hatta sesli ibadetten tamamen uzak, münzevi, sessiz, sakin hayat yaşıyordu. Benim şeyhliğim ise, en ahmak insanların bile inanmayacağı bir uydurmadan ibaretti. Bu safsataya inananlar sadece solcular oldu.

İsmail Efendi halkasına dâhil olan çok müminler tanıdım. Temiz, terbiyeli, inanmış, namuslu ve çalışkan insanlar… Bir ayaküstünde bin bir yalan söyleyen riyakâr ve sahtekâr insanların cemiyetimizin huzurunu alt üst ettikleri bir devirde İsmail Efendilerin kaybı, teessürümüzü daha da artırıyor.

Mânevî yapımızın mimarlarından biri daha toprağa düştü. Allah rahmetini üzerinden ve üzerimizden eksik etmesin.

Yavuz Bülent BAKİLER

***

“EFENDİ HAZRETLERİ”

Yüzlerinde, alınlarında, gözlerinde ve ellerinde huzur denilen şeyi gezdiren, dinlendiren, misafir eden ve so­nunda onu bir şahsiyet çizgisi haline getiren insanlar ge­lirdi o eve ve yine kavgasız, barışık ve her şeyle dost bir haletle evden ayrılırlardı; yüzlerinde biraz daha ışık ve duru gözlerine oturmuş sevgi parıltılarıyla. Çocuktum, ama anlıyordum: Bunlar “ihvan”dı. 60’lı yılların, “ihvan, tekke, derviş, şeyh, dergâh” gibi kelimelere hayli sert ve soğuk nazarlarla bakan resmî tutumu, ihvan’ı da Hasan Sabbah’ın Alamut Kal’ası’nda afyonlu şerbetlerle cezb ederek kendine benzettiği tehlikeli militanlar gibi gösteri­yordu. Çocuktum, ama anlıyordum; bunlar muhabbetle lebâleb dolu, gözlerine bakınca yüreğinin derinliğini gö­rebileceğiniz kadar berrak insanlardı. O eve muhabbetle gelir ve daha ziyade bir muhabbetle giderlerdi. Bunlar “ihvan’lardı. Bu ev bir “tekke” idi. Bu tekkenin bir şeyhi, ihvanlarının diliyle “şâh”ı vardı; İhramcızâde İsmail Hak­kı Efendi’ydi ve ben çocuktum.

Gözleri iriydi, maviliğinde gri bulutlar geziniyordu. Gözleri, yuvasına sığmıyor gibi dışarı taşmıştı. Hep mu­nis bakıyordu. Muhabbet dedikleri şey, “Efendi Hazretleri”nin muhitine o gözlerden yayılıyordu. Ufak tefek, kamburu çıkmış, kısa beyaz sakallı kırpık bıyıklı, alt dudağı bariz derecede etli, iri kemerli bumu ile dikkat çe­ken ve güzelliğini fizik unsurlarıyla inşâ etmeden de gü­zel bir ihtiyardı. Ah, o çok ihtiyardı, ben çocuktum. Evde olduğu zaman, onu dilediğini an görebilme imkânını vardı, ama ben çocuktum; konuşamadık. Benim sorularım belirginleştiğinde o çoktan dâr-ı beka’ya yürümüş gitmişti. Sorularım ise, hâlâ bende duruyor.

Yaz-kış kasketle dışarı çıkardı, yaz-kış mevsimine göre gri ya da siyah pardösü giyerdi. Kuşluk vakti ya ila öğleden sonra “vekâle”ye gitmek üzere dışarı çıkacağı zaman, bir koşu dışarı çıkar, fayton çevirir, uzun bahçeyi koşarak geçip içeri haber verir, kapısını açardım. Başımı okşar iltifat eder ve daima takım giydiği elbisesinin yelek cebinden sarı bir yirmi beş kuruş çıkarır, bahşiş verirdi. Hayır, yirmi beş kuruş, değildi, iki buçuk liraydı: Daha üç-beş saniye bile geçmeden o sarı yirmi beşlik, “Efendi” nin ardı sıra gölgesini bile incitmekten çekine­rek yürüyen ihvanları tarafından daha büyük meblağlara tahvil olunurdu. Ben bire on kazanan bir karaborsacı ka­dar memnun olurken, ihvanlar da “Efendi Hazretleri”nin elinden çıkmış, bir -azîz hatırayı edindikleri için sevinirler­di. Ve o sevinci ben sarı leblebiye, mavi bilyeye, yeşil plastik toplara ve külrengi sinema biletlerine çevirirdim.

“Vekâle,” çarşı içinde, Çorapçı Hanı’nın üst kalında iki göz bir odaydı. Yaz-kış demeden uzaklardan kopup gelen “ihvanlar” orada iâşe edilir, orada Efendilerinin sohbetlerini “samiîn” sıfatıyla dinlemek saadetine erişir­ler ve orada aynı sofranın etrafında, tekkenin koca mut­fağında, koca kara kazanlarda pişmiş tekke aşının lezze­tine varırlardı, Hanım ihvanlar ise, eğer uzak yerlerden gelmişlerse birkaç günlüğüne tekkede hamurlardı.

Tekke, Örtülüpınar Mahallesi’nde Taşlı Sokakla Hasanlı Sokağı’nı kavuşturan bir parselin orta yerinde iki katlı, kocaman bir evdi. Bahçesinde elma ağaçları vardı. Üç-beş gün saltanat süren leylâk ağacı vardı ve leylâk, “Efendi Hazretleri”nin odasının penceresine bakardı. Ben çocuktum; tekke, bahçesinden çatı arasına, odunluğun­dan “Efendi Hazretleri”nin yatak odasına kadar benim oyum sahamdı ve evimiz tekkenin tam karşısındaydı.

İkinci katla “büyük oda” vardı. Büyüktü, bazı geceler ihvanlar orada toplanır, tek kelime etmeden, çıt çıkarmadan Efendilerinin etrafında oturur zikir ederlerdi. Nakşî idiler, sükuti dervişler idiler. Büyük odanın duvarında bir eski zaman ressamının elinden çıkma “Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere” resmi asılıydı. Kapının he­men sağında büyük camekânlı bir kitaplık vardı. Kitap­lıkta o zaman bilmediğim, anlamadığım, okuyamadığım eski yazılı meşin ciltli kitaplar vardı, “Efendi”nin kitaplığı idi. O okurdu. Sadece ehl-i gönül değil, ehl-i kâlem idi. Bu hükme 15 Rebiülevvel 1347 tarihinde şeyhine hitaben kâleme aldığı şu satırlar şahittir:

“İşte bu tesirin icrâ-yı ahkâmından olmalıdır ki, sizi hiç unutamam; aks-i timsâlinizi gözlerimden ve sûr-i hayâli­nizi gönlümden çıkaramam. Her nerede bir çesm-i siyahın füsunkâr bakısını görsem yüreğim çarpar ve dîde-i kalbim size bakar. Bu zevk ile geçirdiğim günleri feleğe değişmem (…) Ey nâme! Git, mazhar-ı füyûzat-ı âlem olan bir paye, yed-i kemâl-i tazim ve muhabbetle hâl-i pürmelâlimi Hazret-i Ba­ha’ya huzûren arz et. De ki; Sizin nazarınızdan şâh-ı râha yol gider..”

Şeyh ile ihvan arasındaki gönül alâkaları, çocukluk muhayyilemin kavrayışından çok uzaklardaydı, ama bu alâkanın hâsılını çocuk da olsanız elle tutabilir, gözle gö­rebilirdiniz: Muhabbetti! Tekkenin kireç sıvalı duvarla­rında, bahçe içindeki ince beton yolun en başında, mey­vesini ancak eylüllerde teslim eden taş armutta, ihvanla­rın çehresinde ve “Efendi Hazretleri”nin her haletinde titreşen, ince bir buğu gibi tebahhur ederek atmosfere yayı­lan, tekkeyi (uzaktan ya da yakından) istintak eden “siya­sî memurları” son derece Efendi ve hürmetkâr davranma­ğa mecbur eden muhabbetti. Muhabbetin sıklet merkezi, iri gözlerinin maviliğinde gri bulutlar gezindiren “Efendi Hazretleri” ydi. Onun bilgisi tahtında duran kimya, sıra­dan insanları; berberleri, kundura tamircilerini, çiftçileri, ümmî ev hanımlarını, memurları gözbebeklerinde “muhabbeti” büyüten olgun insanlar haline getiriyordu. Yıkıldı, tükendi diyeceğiniz insanları bu güzelleştiriyor, ayakta tutuyor ve her şeyle barıştırıyordu. Onun çevresinde kavga yoktu. Çocuktum, ama anlıyordum.

Bir gönül neş’esiyle “Efendi” yi şiirin mücerret gökyü­zünde gezindiren de, o “muhabbet” dedikleri şey olmalıy­dı.

“Gönül dilberdedir elhamdülillah

Leb-i kevserdedir elhamdülillah

Ne ferzend ü zen ister ne tertîb

Ne sîm-ü zerdedir elhamdülillah.”

Belki çayı çok sevdiğinden olsa gerek, bütün nakşî dervişânı çaya âşıktı. Sıcak yaz günlerinde ara sıra Efendi Hazretleri ihvanı toplar. Yukarı Tekke dibindeki mesire yerine “sahra’ya gidilir, bir at arabasına kilimler, secca­deler, halı, yastık ve minderler yüklenirdi. Böyle günler­de pirinçten mamul devâsâ bir Rus semâveri mutlaka yü­kün başını çekerdi. Efendi Hazretleri, çayı açık ve şark ta­raflarında “kıtlama” tâbir edilen tarzda içerdi. Kelle şeke­ri denilen topak kesme şeker bir çay tabağına kırılır, do­yuncaya kadar üzerine limon sıkılır ve çaya şeker atma­dan, bir ondan bir bundan çayın lezzetine varılırdı. Ben, aynı çay muhabbetini hanım meclislerinde de gördüm. Cennetmekân halamın yanık sesiyle orta yerde etrafa nefis çay râyhâsı salan semavere karşı okuduğu “ilâhî” hâlâ kulaklarımdadır:

“Semâverin rengi aldan Getir sağdan, götür soldan

Derviş çıkmaz böyle yoldan Yan semâver, dön semâver

Limon, şeker, çay semâver Semaveri alıştırın

Maşa ile tutuşturun Küsenleri kavuşturun

Yan semâver, dön semâver Semâverim iniliyor

Anlamıyor mu ne diyor? Daim Hakk’ı zikrediyor

Yan semâver, dön semâver Limon, şeker, çay semâver”

Sonraları öğrendim ki, ihvanlar çay içip “demlenirler” ve çaya “küçük derviş” derlermiş. Bugün zihnimde bir bardak limonlu çay ve üzerinde buğusu tüten, bağrı ateş­le yanan her semâver, o güzel insanların meşreplerinden tedai olunmuş sevimli bir rumuzdur.

60’lı yılların Sivas’ını inşâ eden beşerî çizgilerden belki de en mühimi, İhramcızâde Şeyh İsmail Efendi’nin etrafında dönüp duran bir mânevî iklimdi. “Efendi”nin Hakk’a yürüdüğü gün o âlem de göçüverdi. O gün ilk de­fa “ihvân”ın çehresinde ye’s gördüm; onlara dünya ve ukbâ’yı yorumlayıp anlatan mihveri kaybetmişlerdi. İmame­si kaybolmuş, ipi kırılmış bir tesbih gibi dağılıverdiler. İnhitat, az zaman geçmeden tekkenin duvarlarında bile de­rin izler bıraktı: Bahçe târ-ü mâr oldu, sıvalar çatlayıp döküldü, ihvanların müeddep ayak sesleri hafifledi ve birkaç yıl sonra tekke işbilir müteahhit esnafının dar ha­yalhanelerinde dört katlı bir apartman blokuna dönüşü­verdi.

Şeyh Hakk’a yürüdü, tekke yıkıldı, ihvan dağıldı.

Ve ben hâlâ çocuktum.

(ALKAN, Ahmet Turan, Altıncı Şehir, 1992, İstanbul)

***

ÜMİT BURCU

Ben çok sukûtî insan tanıdım, geçenlerde bir yazıda da onlara dair ipuçları vermeye çalıştım. Konuşmaları icap ettiği yerde o in­sanların da bazen konuştukları olurdu, ama onların söz ve beyan­ları daha ziyade hallerinden süzülen manaları açmaya matuf, mübhem hisleri şerh etme istikametinde ve gözsüzlere kapalı hakîkatleri avamîleşürme yönünde olurdu. Onlar halleriyle seslen­dirdikleri sükûtî hutbeleriyle herkesi mest ederlerdi. Onların hâl ve gönül derinliklerinden dolayı, dillerini bilen-bilmeyen hemen herkes ne demek istediklerini rahatlıkla anlar ve onlara büyülenirdi. Onların yanındayken “duydum, öğrendim ve inandım” ye­rine “gördüm, hissettim ve bende oldum” derdik. Konuşurken hikmet konuşurlardı. Sükût ederken de derin murakabe bakışla­rıyla insanın âdeta içini delerlerdi. Çok kaynağa uğradım, çok çeşmenin başına gittim, ama heyhat, hiçbirinde kovamı dolduramadım. Avare dolaştım, avare gezdim. Avare gezdiğime hâlim şa­hit değil mi? Ama laf ederken hikmet konuşan, sessiz dururken de tefekkür eden o sükutilerin sükûtu hâlâ üzerimde tesir icra eder. Onlarınki kristalleşmiş tefekkür, kristalleşmiş murakabe­dir.

Mesela; İhramcızâde İsmail Efendi ile beraber olmuştum. Onca zaman içinde belki iki kelime ancak konuşmuştu. Ama boy­nunu bir yana kırıp boynu eğriymiş gibi, saygıyla duruşu, dizüstü oturuşu, mahcup tavrı ve her haline nüfuz eden, Allah’ın hu­zurunda olma havası bana çok tesir etmişti.

Hani hep deriz ya; “Çok güzel hutbeler dinledim, büyük ha­tiplerin sözlerine kulak verdim. Artık kulaklarım doydu. Fakat gözlerim aç. İslâm’ın lafını eden değil, onu yaşayan insan görmek istiyorum.” Maalesef, sözler, söz söyleyenden bîzâr. Hutbeler, ha­tipten bîzâr. Va’z u nasihatler vaizden bîzâr. Kimse kırılmasın, ben kendimi de dâhil ederek söylüyorum. Namaz kılan, Kur’an oku­yan, camide saf tutan insanların çehrelerinde haşyet görmüyo­rum. Allah’ın huzurunda duruyor oluşumuz halimize aksetmiyor, haşyet yok duruşumuzda. Kalbler ölmüş adeta. Saflar arasında müteharrik mezarlar gibi kıpırdanışlar durumumuza tam uyuyor. Bir cenaze yatıyor, kalkıyor, eğiliyor ve doğruluyor; çoğumuz ce­naze gibi Allah huzuruna geliyor ve cenaze gibi gidiyor. Ve dola­yısıyla da müslümanlar adına iyi bir görüntü olmuyor, hâlimiz kimseye bir şey ifade etmiyor.

(M.Fethullah GÜLEN, Ümit Burcu, İstanbul, 2005)

***

ÂŞIK SEYİT YALÇIN’NIN  HATIRATI [12]

Köyde hatırlıydım, hatırım vardı. Ağır misafirler de kondururdum. Belli haremimiz de vardı. Köyde benim hatırımı sayarlardı. İşte dokuz yüz elli beş tarihinde bir değirmen yapmaya teşebbüs ettim. Köylüler her gün on araba, yirmi öğün koşarlar, değirmenime taş çekerler, getirir yaparlar. Ne için? Dedemin, babamın bir kıymeti varmış demek ki, Beni bir değirmen sahibi ettiler. O değirmen beş-on sene sürdü. Yeni usûl değirmenler çıkınca, bu değirmenler yavaş yavaş gözden düştü yeni değirmenciler gelmedi. Gelen yok. Biz de kimseye veremedik, tuttuk değirmenleri yıktık. Ben de yıktım, başkaları da.

—O günlere ait bir hatıranız var mı?

—He… Bir sene dehşet bir yağmur yağmış, değirmenin arkları da dolmuştu. Güç yetecek bir şey değil. Her sene paramla yaptırıyorum. Ben de o sene İhramcızade İsmail Hakkı Hazretleri’nin tekkesine meraklıydım. Sivas’a gelince geriye gidemezdim. Oğlum Ahmet de değirmenin arkını yapmamış, geldi beni yakaladı. “Baba sen nasıl adamsın? Gel işinin başına, arkın takılacak. Gezeceksen sonra gez.” Diyerek beni yakaladı tahıl pazarında. Ben de vakit yakındı, öğle abdesti almaya geliyordum. Oğlan benimle beraber geldi. Orda bir tanesi de abdest alıyordu. “Bir, iki, bir, iki…” Divane, deli, başı açık, yalınayak. Öğlen namaza durur, yatsıya gider, öyle bir adam. Oğlum onu görünce bana dedi ki; “Senin şu berduşlardan, sarhoşlardan hiç farkın yok. Malın yok, halın yok, her şeyini terk edip burada geziyorsun. Yav, soyka işini gör de gene gel.” dedi. Öyle sokranırken benim de hatırıma bir şey düştü. Ona;

Nefsin şeytanına nispet yürüyen

Zannetmem İblis’ten kalanı vardır.

Seni tan eylerse senden türeyen

Şah olsa sırtında palanı vardır.

Diye hepsi yedi kıta bir deyiş söyledim. Böyle deyince “Baba!” dedi. “Ne diyorsun oğlum?” dedim. “Şu siftahki söylediğin sırtı palanı bırak da ne söylersen söyle!” dedi. Meğerse o sırtı palan kendine dokunmuş. “Bu deyişatın tadını zaten senin sırtının palanı getiriyor. Ben onu çıkartamam.” Dedim. Ezan okunmaya başladı,

Seyyid’im sırlarım vermezdim yâda

Yediler elinden sundular bade

Bize yol gösterin İhrâmcızade

İnayet Allah’tan himmet isterim

Diye bitirdim. Kadın kalktı, elime uzandı. “Hâşâ sen benim annemsin” dedim. Dedi ki; “Sen Kuran -ı Kerim ile konuşuyorsun. Benim pîrim yok, senin pîrin var, özür diliyorum.

—Ağzınıza sağlık Seyid Emmi. Biz sizin İhrâmcızade İsmail Efendi’nin müritlerinden
olduğunuzu biliyoruz. Bize biraz da bundan bahseder misiniz? Ne zaman tanıştınız? İlişkiniz ne kadar sürdü? Size ne gibi bir etkisi oldu?

—Müritleri olamayız da ziyaretlerine gider gelirdim.

—Ne zaman başladı bu?

—Ben buna başlayalı… Yirmi yaşlarındaydım, genç idim. Deliktaş’ın Çat Köyü’nde emem (halam) vardı. O kadın yirmi sene yatağa girmedi. Çok ibadetli bir kadındı.

— “Oğlum beni İhrâmcızade’ye götür! Oğlum beni İsmail Efendi’ye götür!.”

der dururdu. Bir gün aldım, geldim kadını. Getirince İhrâmcızade ona ders verdi. İstedi ki, bana da ders versin. “Oğlum, sana da ders vereceğim” diyor ya, ben cahilim. “Derse giremem” diye sakınıyorum. Sonunda; “Belki girerim” diye düşünürken; “Sen sonunu düşünüyorsun. Sonunda girerim diyorsun. Ama ömür kâğıdını çıkart bir göreyim. Kaç gün ömrün var?” dedi. Neyse ben de bunu tecrübe yapıyorum. Cahillik… Ne kadar cahillik…

Bir gün dedim ki; “Eğer bu şeyh ise, ben bundan ders alacaksam, buna bir tecrübe yapayım. Tecrübe için çarşamba günü tiyatroya gittim. “Bakalım bu benim nerede olduğumu bilecek mi, bilmeyecek mi?” diye. Şeyh mi, değil mi? Cuma akşamı meclisine gittim. O mübarek iki kat otururdu Kıble’ye karşı şu şekilde. Allah ile kelime yapardı. Doğruldu bana söylemedi de cemaate bir şey söyledi. Çünkü bozmak istemezdi kimseyi. Onun için ortalığa söyledi. Dedi ki;

“Ebu’l-Hasan Şeyh Şâzelî Hazretleri bir gün;

“Benim iki müridim var; birisi mağripte birisi maşrıkta. Hataya düştüğü zaman, bu iki kolu yetişip alamazsa mürşid-i kâmil olamaz.” Bunu dinleyen oradaki müritlerinden ikisi cahil imiş. Yürüyüp giderlerken;

‘Bizim şeyh amma partalladı. Biri mağripte biri maşrıkta olan müridi nasıl getirecek?’ O zaman Şeyh keramet gösterip bunlardan ikisini de birini mağribe birini maşrıka atmış, ikisini de iki eliyle bozmadan almış, getirmiş evlerine. Şimdi gelmişler ki, aynı vaziyette soyunmuşlar. Birbirini bu şekilde görünce sabahtan; ‘Sana böyle böyle oldu…” demiş. Ötekisi; ‘Bana da oldu.’ demiş. Şimdi bunlar utandığından meclise varamıyorlar, şeyhin karşınsa. Şeyhi Şâzelî Hazretleri;

“Bunların ikisinin de hataları var. Getirin bunları meclise!” demiş. Utanıyorlar, gelemiyorlar. Getirmişler, gelince demiş ki;

“Nasıl oğlum, mürşid-î kâmil bir eliyle biri mağriptekini bir eliyle maşrıktakini kurtarabiliyor mu?” deyince ağlayarak ayağına kapanmışlar. ‘Evet, getiriyor.’ demiş biri. Bunu dinledikten sonra hatamı anladım. Gidip gelmeye başladım.[13]

***

ÇORAPÇI HANI [14]

Bu yazıyı yazmaya başlamadan evvel Çorapçı Hanı’nın içini gezip son şeklini görme arzuma nail olamadım. Sıkı sıkıya köslenmiş kapı, işlevini yerine getiremiyor olmanın ve de kaderini bekliyor olmanın buruk hüznünü taşıyor gibiydi. Esasında bir yolunu bulup içeriyi dolaşma imkânı varken bunun için de özel bir çaba harcamadım. Çünkü göz görebildiğine hükmeder, gönle ise, hadd ü payan yoktur. Hülasa bu Han’ın şimdiki durumunu görmekten ziyade macerasını öğreniyor olmanın coşkusunu çıkınımda taşıyarak araştırmalarımı sürdürdüm. Kendimi hem kitabî hem şifahî bilgiler ışığında bu Han’da konaklayan bir misafir olarak buldum. Han’ın hikâyesini öğrenmenin yolunun aslında birçok insanın hayat hikâyesini öğrenmekten geçtiğini de elbette biliyordum. Çorapçı Hanı’nın “Çorapçı Ömer Efendi” ismiyle maruf ve de büyük ihtimal mesleği ismine sıfat olmuş bir zat zamanında veya biraz daha evvelinde yapıldığı birkaç kuşak sonraki torun ve Han’ın son sahibi Nusret Akça tarafından söylenir. Sonraları mirasçıları tarafından çoğunlukla kiralanmak suretiyle ayakta tutulmaya çalışılan han bir zaman da Ömer Efendi’nin mirasçısı ve İhramcızade İsmail Hakkı Toprak’ın arkadaşı Kadir Hafız tarafından işletilir. Hattatlıktaki mahareti ile İhramcızade İsmail Hakkı Toprak’ın bile övgüsünü kazanan Kadir Hafız zamanından itibaren Çorapçı Hanı yukarıda bahsettiğimiz gibi, İhramcızade’yi yurdun çeşitli yerlerinden ziyarete gelen müritler için konaklama yeri olmuştur.

Sonraki dönemlerde Han’ın işletmesi genellikle kiracıların ellerinde olmasına rağmen bu gelenek uzunca bir süre bozulmamış ve yine Nusret Akça’nın ifadesine göre han kiralanırken bu geleneğe aykırı davranılmaması kiracılara şart koşulmuştur. (Akça, gençlik çağlarında araba ile seyir halindeyken yaya haldeki İhramcızade ve müritlerine yol vermiştir. Efendi’ye Kadir Hafız’ın torunu olduğu iletilince de babasıyla Şeyh’in evine davet edilmiştir, İhramcızade’nin kendisini

“Asil azmaz bal kokmaz” diyerek övdüğünü ve elleriyle bahçesindeki ağaçtan bir elma koparıp kendisine ikram ettiğini gözleri dolu dolu anlatır. Cüzdanından saygıyla çıkararak gösterdiği fotoğraf da İhramcızade’den başkasınınki değildir. Çorapçı Hanı hizmet veren bir işletme olarak bu şekilde 1997 yılına kadar varlığını sürdürmüştür. Şimdilerde beli bükük, gözleri buğulu ve manidar bakışlı bir yaşlı mürit kıvamındadır. On yıldır kapalı olan han fikrimce çok isabetli bir kararla yaklaşık beş ay önce Sivas Belediye’sine restorasyon şartıyla sembolik bir fiyata satılmıştır. Umarız Çorapçı Hanı aslına uygun olarak varlığını idame ettirecek kadar, “Artık bahtın açıktır uzun etme arkadaş!” sitemini deruhte edecek güzellikte olacak kadar mürit duası almıştır. Şuna inanıyoruz ki, usta işi bir restorasyonla Kültür Şehri Sivas’ın görülmeye namzet, nadide mekânlarından birisi olmayı hak edecek bir yapıdır Çorapçı Hanı.

Mehmet TOYRAN

Sivas’a Başsağlığı

Posta kutusunda birikmiş Hizmet gazetelerinden birisinin başlığı siyah çıkmıştı. Dedim ki, Sivas’ta birkaç idealistin çıkardığı bu gazete de galiba maddi zorluk içinde ve bu sebeple bir renk tasarrufu peşinde de. Fakat gazeteyi açınca gördüm ki bu tamamen ihtiyari bir renk değiştirmedir ve bir matem içindir. Zira İsmail Hakkı Toprak’ın vefatını haber vermektedir Önce şunu söyleyeyim İslam’da mâtem yoktur. Hele İsmail Hakkı Toprak Efendi gibi bir zatın ölümü ancak bir “Şeb-i arûstur” —Gerdek gecesi—

Sivaslıların gâh “Ehramcızâde” gâh “Şeyh İsmail Efendi” diye andıkları bu zatın soyadının Toprak olduğunu da bu vesileyle öğrendim ve pek beğendim. Aynı şekilde CHP’li Belediye Başkanı Rahmi Günay’ın bu haberi Belediye hoparlöründen büyük bir hürmetle bizzat vermesini de. Bu bana biraz da CHP’nin merhuma bir tarziyesi gibi geldi. Çünkü CHP devrinde her din adamına olduğu gibi İsmail Hakkı Toprak Efendi Hazretlerine de birçok baskı yapılıp durdu. Hatta bu son senelerde bile o çok yaşlı haliyle İsmail Efendi’yi Adliye koridorlarında süründürüp durdular. Hem de bir komünist iftira taktiğiyle.

Hâlbuki Adliye’nin en büyük dostu o idi. Söylendiğine göre, onu tanıyan ve sevenler, bütün hukukî ihtilaflarında O’nun aracılığını can ü gönülden kabul ediyorlar ve birçok davalar Adliye’ye intikal etmeden halledilip bitiyordu. O’nu sevenler de bir hayli kalabalıktı.

Şu satırlara geldiğim zaman hatırladım ki ben bu zati bir defa olsun görmemişim. Sadece bir defa UIu Camii’de iki üç saf önde arkasından göstermişlerdi. Ama kişinin en güzel siması eserleridir. Kurtarıcı fiil ve hareketleridir. Birçok insani cami’e ve Ulu Camii Sivas’a yeniden kazandıran, bütün tamir ve takviye faaliyetini tedvir eden o’dur.

Sivas adam görmüş şehirdir.

Tekkeonünde Abdülvahhabi Gazi yatar. Sahabidir.

Ya Akşemseddine nazire Kara Şems Hazretleri.

Alibabalar. Buyüklü küçüklü. Ya Törnüklü Şeyh Denir ki Gavs’dir.

Ya Arab $eyh… Sivas Kongresinin manevi kanatları…

Kazanci Zâde Emin Edip Efendi. Ve Onun talebesi İzzet Hoca (Ali Baba Camii avlusunda yan yana yatarlar)

Ve Aziz Baba.

Ve şimdi de İsmail Hakkı Toprak. Kara toprak demeyin “gö­rün içinde kimler yatur” der şairimiz. Sivas’a başsağlığı dilerim.

Böyle başsağlığı dilenecek evlâtlar yetiştirmesi temen­nisiyle beraber.

Zira o, şimdi “serin servi­ler altında kalan kabrinde” huzur içinde yatmaktadır.

Ebedi Huzurda.

Ergun GÖZE/ KÖŞEBAŞI

16 Ağustos 1969-Tercüman Gazetesi

“BAKAN OLMAK” [15]

Dedemden çocuklarına (babam ve iki am­cam) kalan bir küçük arsanın satışı için babamın Şeyh İsmail Efendi’ye verdiği vekâlet. Babam notere müracaatla beyanda bulunuyor:

Sene 1944!

(Dedem murisim Hüseyin Efendi’den babam Muharrem Efendi’ye ondan bizlere [Şevki, Nedim, Faik kardeşlere] İnti­kal eden … pafta … parsel… ada no.’lu arsanın satışını, bizler adına satmaya … İsmail Efendi’yi vekil tayin ettik vs.)

Babamın dedesi Hüseyin Efendi bir, babamın babası Muharrem Efendi iki, babam ve kardeşleri üç, bana geldik dört nesil, noterden tasdikli Sivaslı! Bunlar, yerden bitme­di ya, evveliyatları yok mu? Ben de üç nesil kendimden ilave ediyorum, meydan artık benim. Etti 7 nesil!

Eh, bu kadar ça­badan sonra, bana “Sivaslılığını ispat et” diyenlere, haklı ola­rak, affınıza sığınarak “senin 7 silsilene…” diyebilmek için..

Meğer ne zormuş Sivaslı olabilmek ve bunu ispatlamak.

Babamdan dinlediğime göre, dedelerim, Sivas Ulu Camii’nin kayyumları imiş, Selçuklulardan beri günümüze ka­dar gelen bu son derece kıymetli eserin hizmetkârı olarak ve babadan oğula intikal eden bu görevi dedelerim sürdürmüş. Bir yandan da mezar taşçılığı İşini yürütmüşler. Soyadımızın “Taşçıoğlu” oluşunun sebebi bu! Dedem hem camideki gö­revine devam etmiş ve hem de Düyunu Umumiye’de memur­luğuna…

Sıra babama gelince, yüksek tahsil yapmaya kararlı babam, Ulu Camii’deki görevi, sonradan Türkiye çapında çok meşhur olan ve sağlığında binlerce kişinin ziyaret ettiği, ölü­münde, istasyondan camiye kadar bütün yolları kapsayan bir insan seliyle ebedi istirahatgâhı olan cami avlusundaki kabre defnedilen, Şeyh İsmail Efendi’ye görevi emanet etmiş ve İstanbul’a hukuk tahsiline gitmiş…

Mükerrem TAŞÇIOĞLU

ATMAYIN

İhramcızâde’dir pirlerin başı

Onun himmetidir gözümün yaşı

Ona bağlı bütün dervişin canı

Sakın mürşidimi elden atmayın.

Siz gösterdiniz zahirde bu yolu

Şeyhime bağlıdır ihvanın kolu

Cümlesi değil mi Allah’ın kulu

Sakın mürşidimi dilden atmayın

Aşkın kandilini ondan yaktınız

Sonra kapısına kilit taktınız

Onun için bu garibi yıktınız

Sakın mürşidimi kalbden atmayın

Penceresin kapısını örttünüz

Onsuz nasıl Hakk yanında arttınız

Teraziyi onsuz nasıl tarttınız

Benim mürşidimi candan atmayın

Yaprakların meyvelerin anlamaz

O olmazsa bu gözlerim ağlamaz

Coşkun sular bile onsuz çağlamaz

Sakın o sultanı tenden atmayın

Gülbaba Cavit Kayhan

Ta ezelden yüzüm gülmez ağlarım

Hasretinle yürek pişti Efendim

Ölenecek karalar bağlarım

Yolum ruha düştü Efendim.

Bindokuzyüz altmış dokuz yılında

Ağustos ikide Sivas elinde

Ecel şarabını almış elinde

Emri hak deyu içti Efendim.

Dost için canına etmedi minnet

Babına varanlar alırdı himmet

Mergadi şerifin makamı cennet

Camii şerifi seçti Efendim.

Pirim gitti öksüz kaldım gülmedim

Canımı verip yollarında ölmedim

Gafil idim kıymetini bilmedim

Eyvah fırsat elden gitti Efendim.

Arabistan derdin sen Elbistan’a

Muhabbet seçerdin bu şirin cana

Mekke, Medine’ye Arabistan’a

Hakikât nurunu saçtı Efendim.

Şule verip ayineyi cemale

Mürşit olup ermiştin kemale

Şark-ı garpta cenubundan Şimale

Bahri umman gibi coştu Efendim.

Yedi kere haccın ekber mutlaka

Sarıldın ihrama yeşil yaprağa

Doksan üç yaşında cemâl’ullaha

Şeb-ü aruz deyu uçtu Efendim.

Sefil Ali eder hâsılı kelam

Elde güftarını yazıyor kalem

Âşık maşukuna erdi vesselam

Vecihi gabini açtı Efendim.

2 Ağustos 1969

Âşık Sefil Ali

Şöyle bir çark ettim devri âlemi

Yoktur misaliniz sizin Efendim

Üzerine olsun Hakk’ın selâmı

Hak yolunda gördüm sizi Efendim.

Cümle Hak yoluna vermişsin varın

Makamı Mahmut’tur Efendim yerin

Semaya akseder baktıkça nurun

Şems ile kamer yüzün Efendim

Kalbin iman dolu olmazsın zelil

Aşkın illerinde olmazsın melûl

Dünyada ukbada sen bize delil

Çünkü Hakk’a geçer nazın Efendim.

Biçare garibim gurbette kaldım

İsyanımdan gaflet bahrına daldım

Şimdi ağlayarak kapına geldim

Bizi de deftere yazın Efendim.

Gittiğin yol Sıddık azam yoludur

Aslın İhramcızâde nakşi koludur

Hazine-i kalbin hikmet doludur

Alana cevahir sözün Efendim.

Aşkına düşenler bir bülbül olur

Açılır akzade gonca gül olur

Cemalini gören yanar kül olur

Kime nazar kılsa gözün Efendim.

Dertli Sefil Ali kapında ağlar

Bu aşkın ateşi sinemi dağlar

Hastanın halinden ne bilir sağlar

Hastalara şifa sensin Efendim.

Âşık Sefil Ali

***

Âşıkların meyi vuslat demidir

Eğer talip olsam satarlar mı ki?

Onlar bu cevheri seherde bulmuşlar

Anın için seherde yatarlar mı ki?

Âşıkların gönlü daim hoş olur

Hak için ağlarlar gözü yaş olur

Ser verir sır vermez yiğit baş olur

Sırrını meydana atarlar mı ki?

Âşıkların gecesi bayram günüdür

Cananı görünce canın unutur

Vuslata erince kendin tanıtır

Hakk’tan özge bir yol tutarlar mı ki?

Dünyayı bir pula versen de almaz

Erenler yolundan hiç geri kalmaz

Vefasız dilbere müptela olmaz

Onlar bir güneştir batarlar mı ki?

Sefil Ali’m dertli söyler gazeli

Ben pire aşığım ezel ezeli

Sivas’ta sevdiğim ahret güzeli

Bizi de sürüye katarlar mı ki?

Sivas’ta sevdiğim dünya güzeli

Bizi de yabana atarlar mı ki?

Âşık Sefil Ali

Sultanım payine yüzüm süreyim

Ne taraftan aşar yolların senin

Hasretim yüzünü nerde göreyim

Âşığa Bağdat’tır yolların senin

Camii Kebir’de namaz kılarsın

Yüz vurup mihraba dilek dilersin

Gözyaşın ile gönlümüzü sularsın

Akar ab-u Kevser sellerin senin

Tariki Nakşiden giyinmişsin taç

Bu yol kimseye eylemez muhtaç

Her seher vaktinde eylersin miraç

Hakk ile Hakk söyler dillerin senin

Ne güzel yaratmış ol Bâri Hüdâ

Bir canım var olsun yoluna feda

Bin bir çiçekten alırsın gıda

Âlemin dilinde balların senin

Sefil Ali’m yâr aşkı var özünde

Dünyayı verseler yoktur gözünde

Emanetullahı versem dizinde

Tutsa salacamdan ellerin senin

Âşık Sefil Ali

SEYYİD OSMAN HULUSİ EFENDİNİN MANZUM MEKTUBU

Ey gözüm nuru azizim canım,

Sevgili kardeşim Abdurrahmanım

Yirmibeş tarih kânuni sani,

Yazmışsın name-i safayı canı

Okuyup şevkila memnun oldum,

Tarzı inşasına meftun oldum

Bir hayal gözde tecessüm etti,

Can o hissiyle tebessüm etti

Kalem acizse de tahrire anı,

Gönül arzuladı takrire anı

Dedim ol sıtkı vefalı yare,

Bir cevap eyleyeyim avare

Yazayım yad edeni yad edeyim,

Benî dilşâd edeni şad edeyim

Deyeyim derdine lâzımlı deva,

Vereyim gönlüne lâzımlı safa

Bir vefa devleti aşkına,

Bir deva şerbeti dert layıkına

Bir nefes durma dilersen çare,

Dert ile azmet o kûyi yâre

Gör ne Âli ne şerefli Sultan,

Derdine işte var andan derman.

Bak analar he doğurmuş candır,

Sahibi kâni vefa irfandır

Bizi âdem sanarak aldanma,

Yanma beyhude bu nâre yanma

Nazarı şefkatinin asârı,

Size gül gösterivermiş hârı

O  güzel görücü gözlerle ana,

Bir nazar eyle de gör bak ki sana

Nice bin fâide hâsıl olsun,

Can o maksuduna vasıl olsun

Ol   tabibi hazıkı Hakk’tır özü Hakk,
Yüzü Hakk mazharı söyler sözü Hakk

Kabil âyine gibi kalbi anın,
Veçhine eyle de mukâbil anın

Dur kapısında edeple bir an,
Hâsıl olsun sana zevk u vicdan

Bil âdem hilkati âdem ne imiş,

Âdeme nefhedilen dem ne imiş

Nazarı himmetine ol lâyık

Keremi hazretine ol lâyık

O nazar bahşi hayatı candır,

O nazar mahzi necât-i candır

Her saadet anı görmekliktir

Her saadet ana ermekliktir.

Bakacak veçhine âyine gibi,

Hakkı gör Hakkı gören dîde gibi

Ol Kemal sahibi zati kamil,

Nazarınca sana olur hasıl

Her muradı öz alır göz görücek

Her merama göz erer öz ericek

O Hûda dostunu gör Arifi gör

Sohbeti yumnuni maarifi gör

Her bir edvarı kemale yetmiş

Süneni hal ile hale yetmiş

Çeş’mi im’an İle etsen de nazar

Göremem Şer-i hilâfınca güzer

İşte evsafı kemali elhak,

Ahmed’in zâtına olmuş mulhak

Ekmeli Âlem o âli Seyyid

Ebcelü âzam o âli mürşid

Her ne söz dense anadır noksan,

Mazharı Ahsen-i takvim ol can

Aldığında ey aziz mektubu,

Bir nefes durma ara matlubu

Sefer et âşıkısan dildare,

Güzer et bülbül isen gülzâre

Ömrünü taze hayata erdir,

Canını badi necata erdir

Bu Hulûsi’ye de anda yad et,

Dili mahzununu bir dem şad et

Kapısı eşiğinde koyda yüzün,

Sıtkı candan ana bağla özün

Deki ey mürşidi âzam sana hoş,

Karayüz kapuna geldim eli boş

Ululan sanı budur ola geda,

Naili hüsnü kabul lûffu ata

Duyar isen bu nasihat kâfi,

Yoksa neylersin urulmuş lâfi

Baki hürmetle muhabbetle selam,

Eylerim çokça dua hatmi kelâm

(Seyyid Osman Hulusi Kaddese’llâhü Sırrahu’l-Azizin Efendi Hazretlerini anlattığı ve Abdurrahman Efendiye gönderdiği Mektubu)

[1] —ATEŞ, Seyyid Osman Hulusi, Divanı, 1986, s. 6

[2]—ATEŞ, a.e. s. 84

[3]— ATEŞ, a.g.e. s. 89

[4]—ATEŞ, a.e. s. 272

[5]— ATEŞ, a.e. s. 185

[6]— ATEŞ, a.e. s. 195

[7]—Genellikle bu şiirler İsmail Hakkı Bursevi kuddise sırruhu’l-azîzindir. (Yazan)

[8]—Bu şiir Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretlerinindir. Bu yazma eserde bir kısım yazı Efendi Hazretlerinindir.(Yazan)

[9]—Bu kitabın basılması İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı TOPRAK Hazretlerinin isteği ile olmayıp basan kişilerin hizmet sınıfından bir gayretleridir. (Yazan)

[10]—Arapça naât, Efendi Hazretlerinin değildir. Delâil-i hayrat’tandır. (Yazan)

[11]—M. Kâzım TOPRAK Efendi tarafından tamirat ve incelenme niyeti ile gönderilmiştir. (Yazan)

[12]— SEYİT YALÇIN 1908 yılının Mart ayında Ulaş’ın Eskikarahisar köyünde doğmuştur. Nüfusta 1910 (Rûmi 1326)’da doğduğu kayıtlıdır. Müderris Hasan Efendi’nin torunu, Bilâl ve Esma’nın oğludur. I. Dünya Savaşında babasını, 7–8 yaşındayken de annesini kaybetmiş; dedesi tarafından büyütülmüştür. Erzincanlı Terzi Baba’nın soyundan olup, Sivas’taki Nakşibendî şeyhlerinden İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Toprak’ın mürididir. Eli açık, gönlü zengin, hoşgörülü, yoksulları gözetip kollayan birisidir. Köyünde ve çevresinde herkesin sevip saydığı birisidir. Herhangi bir tahsil görmemiş; köy imamından dini bilgiler öğrenmiştir. Askerliğini Sivas’ta topçu birliğinde yapmıştır. O’nun en çok sevdiği işlerden birisi, “Seda” adlı Arap atıyla, at yarışlarına katılmak olmuştur. Bir ara Tecer dağının eteğindeki tarlasının üzerine bir su değirmeni yaptırmış, ömrünün sonuna kadar bu işle uğraşmıştır. On dört yaşında evlenmiş, bu evlilikten dört kızı ve bir oğlu olmuştur. 18.12.1994 tarihinde Sivas’ta vefat etmiştir.

On dokuz-yirmi yaşlarında Niyazi Mısrî’nin elinden bade içmiş, şiire bu rüyadan sonra başlamıştır. Bu yüzden ilk şiirlerinde Mısrî mahlasını kullanmıştır. Darende’de yatmakta olan Somuncu Baha’nın ahfadından olan Osman Hulusi Ateş ile devamlı temas içinde olduğundan, şiirlerinde onun etkisinde kalmıştır. Okur-yazar olmadığı için bazı şiirlerini başkalarına not ettirmiş; çoğunu kaydettirmediği için kaybetmiştir. Şiir tekniği sağlamdır. Genellikle dinî, tasavvufi şiirler yazmıştır. Saz olmamakla beraber irticali kuvvetli biridir. Pek çok âşıkla karşılaşmıştır. Şiirleri, A. Şahin Canozan tarafından “Âşık Seyit Yalçın’ın Hayatı ve Şiirleri” adıyla bir kitapta toplanmıştır. Şiirlerinde çoğunlukla Seyit, bazen de Bîçare Seyit mahlasım kullanmıştır.

[13]— KAYA, Doğan,”Seyit YALÇIN ile Röportaj,” Hayat Ağacı Dergisi, 2005, s. 64

[14]— TOYRAN, Mehmet, Sultan Şehir Dergisi- Çorapçı Hanı Makalesi, Sivas, 2007, sayı 2, s.48

[15] — İsimli Kitaptan (s.20)

“Haberiniz olsun Allah Teâlâ’nın dostları var ya!
Onlara ne korku var ne de onlar üzülecekler” (Yunus 62) [1]

I-Beşeri Hayatı

1—Sivas Vilayeti’nin siyasî ve içtimaî durumu ve umumî bir bakış

Sivas, Orta Anadolu’da Kızılırmak havzasının denizden uzak bir yaylası olan, Meraküm yaylası üzerinde, yaklaşık 1275 metre yüksekliktedir. Meraküm yaylası eteğinden itibaren, hafif bir meyil ile alçalan zemin üzerinde ve nehre 3 km uzaklıkta kurulmuştur. Meraküm yaylası ve dağından gelen Murdar ve Kale Irmak ile şehrin bir bakıma doğu sınırını oluşturan Mısmılırmak arasında kalan bölge, şehrin asıl kuruluş sahasını teşkil eder.

İklimi, bitki örtüsü ve buna bağlı olarak mahsulleri, bulunduğu sahanın şartlarına uymaktadır. Denizin tesirinden uzak ve dağlarla ayrılmış olması sebebiyle, sert bir kara iklimine sahiptir. Sivas şehri yazları çok sıcak ve az yağışlı, kışlar çok soğuk ve karlıdır. Şüphesiz iklim, coğrafya ve tarih karşılıklı olarak birbirleriyle etkileşim içerisindedirler. Tarihi meydana getiren ve coğrafya üzerinde yaşayan insan, bu şartlara bağımlı olarak hayatını idame ettirir. Sivas şehrinin iklim ve coğrafyası da aynı ölçüde tarih boyunca bura halkının hayat ve eserlerini etkilemiştir. [2]

Osmanlılar döneminde önemli bir eyalet merkezidir. Tarih boyunca canlılığını kaybetmemiş ve merkeziyet özelliğini devam ettirmiştir. Şehir, camileri, zaviyeleri, medreseleri, şifahaneleri, bedestenleri, hanları, hamamları ile büyük bir zenginlik arz etmektedir. Sosyal bir sıkıntı görülmemekle beraber en büyük sıkıntıyı Timur’un (m.1401) zaptı ve yağmalanmasında görmüştür.

Tasavvufî hayatında canlı olduğu ve en fazla Ahilik, Mevlevilik, Kadîrilik, Nakşîlik görülmektedir.

Ayrıca II. Abdulhamid Han’ın Sivas İli ve civar illerde olan Alevî ve Sünnî ayrıcalığını gidermek[3] için Abdullah Haşimî kuddise sırruhu’l-azîze Sivas-Yıldızeli civarındaki Mumcu Köyü bir kısmı ve İsmail Bey Çiftliğini kendi ihtiyaçlarını karşılaması için mülk olarak verilmiştir.

Seyyid Abdullah Haşimî kuddise sırruhu’l-azîz Sivas’ta Paşa Bey mahallesindeki Rifâiye Dergâhını açması[4] huzur ortamının gelişmesine yardımcı olmuştur.

Etnik yapısında Ermenilerin bulunduğu ve Müslümanlarla olan ilişkilerde ise, olumlu bir durum olduğu görülmektedir.

Osmanlı tebaası içerisinde “Millet-i Sadıka” ismiyle belgelerde yer alacak kadar Türklerle iç içe girmiş bulunan Ermenilerin, eğitim, kültürel faaliyetler, dini inanç ve ibadet özgürlüğü konusunda çok rahat bir ortam buldukları söylenebilir. Tanzimat ve sonrasında ise, yönetim ve idari haklar elde ettikleri de bilinmektedir.

Yönetim açısından Muhassıllık Meclislerine gayrimüslimleri temsilen katılan Kocabaş ve Metropolit, 1842 tarihinde bu meclislerin kaldırılmasından sonra ise, Vilâyet İdare ve Vilâyet Umumi Meclislerine gayrı Müslim temsilcileri tabii üye olarak katılmaktadır. Ayrıca Halk tarafından seçilen Gayri Müslim üyelerde bulunmaktadır. 1911–1912 tarihli Sivas Vilayet-i Umumi Meclisi 14 üye 1 başkan olmak üzere toplam 15 kişidir. Üyelerin 7 tanesi Sivas merkez ve sancaklarından gelen Müslüman olmayan ve çoğunlukla Ermeni millelindendir. [5]

2—Doğum yeri ve memleketi

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı TOPRAK Hazretleri hayatının büyük bir kısmını Sivas vilayetinde geçirmiştir. 1260–1261 (1844–1845) yılı Sivas temettuat defterlerinden anlaşılana göre ailesinin ve dedesi İhramcızâde Mehmet Efendinin Sarışeyh Mahallesinde (Nalbantlarbaşı) [6] 12 numaralı hanede oturdukları [7] talebe-i ilmiyeden oldukları anlaşılmaktadır. Şahsına ait nüfus kaydında ise, Örtülüpınar [8] mahallesi yazılıdır.

Ailesinin 1831 yılında ‘metruk tımar’ [9] sahibleri olduğu h. 06 Receb 1276 (m: 29 Ocak 1860) tarihinde vilayete İhramcızâde Mehmet Efendinin yazdığı dilekçeden anlaşılmaktadır. Ayrıca Kars muharebesinde kolağası olarak yararlılıklar gösterdiği için vilayette veya kazada müdüriyet isteği olmuştur. [10] 15 Ağustos 1296 (27 ağustos 1880) irade-i seniyenin telgrafına verilen cevap Sivas eşrafı hakkındaki belgede İhramcızâde Mehmet Efendinin Meclisi Bidayet Livâ azasından olduğu anlaşılmaktadır.

3—Adı ve Ecdadı

İhramcıoğulları bir rivayette Mısır’dan geldikleri, Kâbe’nin elbise işleri ile iştigal ettikleri,[11] Sivas’a hicret ettikleri söylenilmektedir. Bir başka rivayette ise, İslâmiyet’in ilk yayılışında Buhara tarafına göçen Arab kavimlerinden olmalarıdır. Bu sülale daha sonra Anadolu’nun İslâmlaşması ile göç etmiş olmalarıdır. Fakat bu rivayet zayıf olabilir. Kesin olmasını düşündüğümüz Validenin Nilli Hatun diye anılması ilk rivayeti daha kuvvetli göstermektedir.

Çünkü Devlet-i Aliyye tarafından yenilenmesi gelenek halinde bulunan Kâbe-i Muazzama’nın perdesi her sene Mısır-ı Kahire’de dokunup hazırlanarak ve Mısır hüccâcıyla gönderilmekte ise, de, 1213 (1798) senesinde Kahire Fransızların elinde bulunduğundan, bu sene içinde yenilenmesi lâzım gelen Kabe örtüsü Dersaadet’te ve Sultanahmed Câmiinin şadırvan avlusunda imâl ettirilmiş ve 1213 senesi Recebinin on birinci günü hususî merasimle saray-ı hümâyûna nakledilip ertesi gün surre-i hümâyûn ile geçirilmiş olduğundan, kisve-i şerifeye mahsus olan merasim Dersaadet’te icra olundu. Şimdi önceden olduğu gibi Kahire’de icra olunmaktadır.[12]

1798 yılında göç eden ailelerden olabileceği ihtimali düşünülmektedir. Genellikle ailedeki erkeklerin asker ve adlî mercilerde görev yaptığı görülmektedir.[13] Osmanlıda memur ve askeri sınıf ailelerde yeni gelen nesilin de aynı yönde görev alma istidâtı bulunmaktaydı.

“Osmanlı Devleti kendi tebaası olan Türklerden yalnız vergi ve asker isterdi. Okuryazar Türklerin çocukları memur veya subay olacaktı.” [14]

Kâbe görevleri Kureyş kabilesi arasında taksim edilmesi üzerine Efendi Hazretlerinin sülâlesinin İhramcızâde olarak isimlendirilmesi bu ailenin kökeni hakkında kuvvetli kanaatler oluşturmaktadır.  Annesi Aişe Hanım seyyidedir. Genellikle seyyidler ve şerifler evlenmede akraba ile olanı tercih ederler.

Ayrıca Efendi Hazretlerinin annesinin doğumu ile Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemden aldığı müjde ve 1938 de hicret niyeti ile “Dede vatanımıza gideceğiz” buyurması da bu durumu açığa çıkarmaktadır. Çünkü kemâl neseb, zahirî ve batınî kâmilden zuhur eder.[15]

Sivas’ta Sarışeyh mahallesinde oturan Aişe Hanım Hüseyin Hüsnü Efendi ile ev­lenmeden önce Kolağası Abdülkâdir Bey ile evlenmiştir. Bu evlilikten çocukları olmamıştı. Abdülkâdir Bey ile hacca gitmeye hazırlandıkları sırada o zamanın bir paşasının hanımı,

“Aişe Hanım hacca gittiğinde bir çocuk elbisesi yaptır. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin kabri şeriflerinin yanına koy ve Allah Teâlâ’ya;

Yarabbi! Habibinin yüzü suyu hürmetine bana bir erkek evlat ver, diye dua et. İnşallah, Rabb-ül Âlemin sana bir erkek evladı verir” demiştir.

Aişe Hanım hacca gittiğinde bir çocuk elbisesi yaptırıp Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin kabri saadetlerinin hizmetkârını bulup elbiseyi sanduka-ı şerifin ayak ucuna bıraktırır ve tarif edilen duayı yapar ve

“Ya Rabbi bana bir evlat ver ki, onu cami kölesi yapayım” diye niyazda bulunmuştur.

Hac dönüşü bu çocuk elbisesini alıp getirirler.[16]

Bir zaman sonra Aişe Hanım, Kolağası Abdülkâdir Bey’in vefatı üzerine Sarışeyh mahallesinde oturan yakın akraba­sı memur Hüseyin Hüsnü Efendi [17] ile evlenir.

Kutlu izdivaçtan (r.1296—m.1880) tarihinde [18] dünyaya gelen erkek çocuklarına mânevî işaretle İsmail Hakkı ismi[19] verilir. Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellemin Ravzâ-i Pâkine teberrüken bir süre bırakılan çocuk elbisesi daha sonra kendisine giydirilir.

Bir zaman sonra dünyaya gelen erkek kardeşine de Sıtkı ismi verilmiştir.

Ecdadının genellikle kabirleri Yukarı Tekke Kabristanlığı-Ulu Camii Adası’ndadır. Fakat kabirlerin çoğu tahrif olduğundan birçoğunun yeri kaybolmuştur.

4—Çocukluğu

Hüsnü Efendi’nin memur ve ailenin eşraftan olması Efendi Hazretlerinin sıkı terbiye içerisinde yetişmesine sebeptir. Ayrıca manevi motiflerle bezenen hayat gelecekte insanlara hizmet edecek kâmil insanın temelleri atılmıştır.

Efendi Hazretlerinin terbiyesinde sürekli olarak Aişe Hanım’ın etkisi hissedilmektedir. Çünkü çocukluk dönemi hatıralarında Efendi Hazretleri annesi ile olan kısımları tekrar tekrar anlatmıştır. Mesela;

Efendi Hazretleri “Anam Osmanlı bir kadındı” diyerek validesinin yüksek ahlak üzere olduğunu, tarîkata intisabına sebep olanın, annesi olduğunu söylerdi.

Aişe Hanım, Efendi Hazretlerine hamil iken hac görevlerinden olan Safâ ve Merve’yi say ederken ilham olan aşağıdaki beyitleri çok tekrar etmiş.[20]

İsmail’im Âzam sensin

Gül yüzlü tazem sensin

Dört kitabın hakkı için

Gönlümde gezen sensin.[21]

Validesi Aişe Hanıma rüyasında Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin “Biz İsmail’i kendi toprağımızdan yoğurduk, ekşitmedik ve sana da hediye ettik” müjdesine mazhar olduğunu hatırlatırdı. [22]

Maddî ve mânevî sıkıntılar anında,

“Oğlum İsmail, mazhariyetin çok büyük, ben sana abdestsiz süt ver­medim gönlünü hoş tut, dünya için babanla kötü olma bir ihtiyacın olursa benden iste; denizde kum bende para, sarı sarı liralar minderin altında” nasihatleri hayatının önemli düsturlarıdır.

Bu türlü bir manevi koruma altında tutulan İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri, çok küçük yaşta ibadete başlatılmıştır. Öyle ki, vücudun­da Allah Teâlâ’nın zikrini duymaya başladığı rivayeti vardır.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin annesine karşı olan aşırı saygı ve sevgisinden ayaklarını öperdi. Validesi Aişe Hanım mazhariyeti yüce olan oğlunun karşısında;

“Oğlum mazhariyetin çok büyük, dağ taş evladın olsun” diye dua edermiş.[23]

Çocukluğu Sarışeyh mahallesinde geçiren İhramcızâde İsmail Hakkı Efendi Hazretleri daha sonra babasının adliye başkâtibi olduğu için Zara’da yedi yaşına kadar bulunmuş ve sıbyan mektebini burada okumuştur.[24]

On yaşındayken Sivas’a gelip Örtülüpınar mahallesine göç ettiler ve Askeri Rüştiye’ye[25] girmiş, 1894–1895 yılında okulu bitirmiştir. İkinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü okul arkadaşıdır.[26] İsmet İnönü’nün babası Reşit Bey Sorgu yargıcı ve evleri Nalbantlarbaşı mahallesine (Sarışeyh Mahallesi) yakın Ali Baba Mahallesi’nde oturmaları, İhramcızâdelerin adlî makamlarda çalışması ve Efendi Hazretlerinin babası Zabıt Katibi olması ile yakınlıklarının olması ailece görüştükleri muhtemeldir.

İsmet İnönü bir yıl Sivas Mülkiye İdadisinde okuduktan sonra 1897 İstanbul’a gitmiştir.[27]

İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak Hazretleri subay olmak için İstanbul’a gitmek istemişlerse de annesi Aişe Hanım razı olmamıştır.

İki veya üç sene medrese eğitimini [28] Şifâiye medresesinde[29] almıştır. Manevi hayatın temelleri atılmıştır. Daha sonra adliyede mülazimeten (stajyer) memur olarak görev almıştır. 1914 de I. Dünya savaşı çıkınca asker olarak hizmet etmişlerdir.

5—Evlilikleri

Üç evlilik yapmıştır;

1-Hastaoğulları’ndan Hatun Hanım diye anılan İmmihan TOPRAK (Vefatı 1949)

2-Börkçü Ömer Oğulları’ndan Hacı Hanım diye anılan Zeynep TOPRAK (Vefatı 1972)[30]

3-Yılankırkanlar’dan Hafız Hanım adıyla anılan Zeliha TOPRAK (Vefatı 1972) [31]

6—Çocukları

İmmihan TOPRAK Hanım’dan olan çocuklar;

1-Hayriye GÜNDÜZOĞLU (vefatı 1957) [32]

—Reyhane SU

—Ubeydullah GÜNDÜZOĞLU [33]

—Zeytune GÜNDÜZOĞLU [34]

—Sakine Latife ALTUNTAŞ [35]

—Aişe-i Sıdıka ZARİFOĞLU [36]

—Ahmet Fatih GÜNDÜZOĞLU

2-Halis Turgut TOPRAK (vefatı 1967)

—Hüsnü TOPRAK

—Hüsamettin TOPRAK

—Ferit TOPRAK

—Cemalettin TOPRAK

—Celalettin TOPRAK

—Kemalettin TOPRAK

3―Sabit Kemal TOPRAK (vefatı 1941 tren kazası)[37]

—Necati TOPRAK

—Şinasi TOPRAK

—Nilüfer TOPRAK

4-Mevlüde Vefa Dalak (Hakk’a yürümesi: 29 Ekim 1959)

—Şükrü Sefa DALAK

—Abdülkâdir DALAK

—Ahmet Şemsi DALAK

Hacı Zeynep TOPRAK Hanım’dan olan çocuklar;

1-Ahmet Salih TOPRAK (vefatı 1931 sel felaketinde Hakk’a yürümüştür.)

2-Mehmet Kâzım TOPRAK (Doğumu: 1927,  yaşıyor)

—Mustafa Hakî TOPRAK

—E. Sıtkı TOPRAK

—A. Nurhan TOPRAK

—M. Hulusi TOPRAK

II-Resmî vazifeleri

Sivas adliyesinde mülâzimeten (stajyer) memur olarak çalışmıştır.[38] Askerlik görevinden sonra Tokat’ta Duyûn-u Umûmiye de Müskirat Memurluğunda çalışmıştır.[39] Bu dönem Tokatlı Pir Mustafa Hâkî kuddise sırruhu’l aziz Efendi’ye bağlandığı zamana rastlar. 1908 de Tokat mebusu olarak İstanbul’a giden Mustafa Hâkî kuddise sırruhu’l aziz Efendiden sonra, Sivas Duyûn-u Umumiye’ye görev değişikliği yapmıştır.[40]

Birinci Dünya Savaşı yıllarında askerliğini kol komu­tanı olarak emrindekilerle birlikte Suşehri’ne cephane taşımak ve Ordu, Koyulhisar, Suşehri arasında postacılık ve erzak nakli yapmaları suretiyle yer­ine getirmiştir. Bu sebepten bulunduğu yörede Emanetçi Baba diye anılmıştır.

İhramcızâde İsmail Hakkı Efendi Hazretleri 1928 de Duyûn-u Umumiye müesseselerinin kapanması ile Sivas İnhisarlar Dairesine geçmiştir.[41] Buradan Zara-Çarhı Tuzlasına bağlı Cedit Tuzlasında görev yapmış. Bu görevini aniden bırakıp Sivas’a gelmiş ve 1931 Temmuz ayında kendi isteği ile emekli olmuştur.

Çıkan soyadı kanunu[42] gereği Arapça olan lakaplar kaldırılıp herkese yeniden bir soyadı verilmeye başlanmıştır. İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin lakabı İhramcıoğlu-İhramcızâde olduğu için, TOPRAK soyadını almıştır.[43]

Bundan sonra bütün vakitlerini ihvanın yetişmesine ve umuma yararlı cemiyet işlerine ve hayır işlerine ve eserlerine vakfetmekle geçirmiştir.

Devlet büyükleri ile görüşmeler yapmıştır.[44] Bu görüşmeler ile şehrin sorunları halledilmiş veya onlara gerekli uyarıları yapmıştır.

III –Emeklilik Hayatı

Hapis Yatması

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri çeşitli zamanlarda kısa süreli olmak kaydı ile altı sefer hapis yattığı rivayeti vardır.[45] En meşhuru ise, 1938 yılındaki hapis olayıdır.

Efendi Hazretleri 1938 yılı ocak aylarında hacca gitmeye niyetlenmiş bu sebeple İskenderun’a kadar gitmişlerdir. Hac yolu kapalı olduğundan gidemeyeceğini anlamış ve bu sırada, “Efendi sen buraya niye geldin” denildiğinde, “Çeşme yaptıracağım da buraya su borusu almaya geldim” deyip hac parasını su borusuna yatırıp geriye dönmüşlerdir.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri iç­me suyu iki buçuk saatlik yerde olan Cencin Köyü’nde çeşme için kullanmak üzere boruları göndermiştir. Daha sonra Mayıs ayı sonlarına doğru bir ön çalışma ve keşif maksadı ile makinist Osman Efendi ve Hüseyin Çavuş’u alarak bir kamyon ile sefer düzenlemişler. Fakat kamyonun şoför mahallinde giderken yolda makinist Osman Efendi Cencin’e suyun bulunduğu yer arasındaki tepeyi kast ederek;

“Efendi Hazretleri! Tepenin kuzey doğusundan geçersek zayiatımız fazla olur” diye­rek diğer taraftan geçirilmesinin daha yerinde olacağını belirten sözlerini yanlış anlayan kamyon şoförü Hakkı yolcularını Cencin’e bıraktıktan sonra Zara kazası Jandarmasına gidip;

“Bir şeyh ihvanları ile beraber Cencin’e geldi. Konuşmalarından hükümeti yıkmak için bir plan yaptıklarını ve teşebbüse geçmek üzere olduklarını anladım”

Demesi üzerine aynı kamyonla bir Jandarma müfrezesi Cencin’e gelerek civardan gelen köylülerle çay iç­mekte olan İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerini ve yanında bulunan otuz sekiz kişiyi tevkif etmişlerdir. Gece orada kalındıktan sonra aynı kamyonla Sivas’a getirilip teslim edilirler.

İlgili savcı da hükümeti yıkma­ya teşebbüsten idam talebiyle mahkemeye sevk eder. Otuz sekiz günlük bir sorgulama so­nucunda beraat kararı verilir.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri daha sonra kamyon şoförüne bir kat elbise yaptırıp gönderir. Eşi Hatun Hanım’ın,

“Efendi bu adam seni ihbar edip hapis yatmana sebep oldu. Sen ona ikramda bulunuyorsun” demesi üzerine;

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri;

“Canım hapishanede irşad ve ıslah olacak kimseler varmış. Biz orada bu vazifeyi ifa ettik. Şoförde bu işe sebep olduğundan dolayı kendisine ikramda bulunduk” der ve daha sonraları bu mev­zu olduğunda da,

“Gardaşlarım! 38’de 38 kişi ile 38 gün hapishanede yattık. Orada yapılacak vazifemiz varmış. Yattık, çıktık” buyururlardı.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Hazretleri bu hapis yatmadan sonrada baskı altında tutulmasından dolayı biraz gönül kırgınlığı yaşamıştır. Bu nedenle 1938 Ramazan ayının başlarında[46] Arabistan’a,[47] bir rivayete göre Şam’a[48] hicret niyetiyle İstanbul’a gitmeye karar verdiğinde eşi Hacı Zeynep Hanım’a, “Fazla eşyalarınızı satın, dağıtın biz İstanbul’a nakil ediyoruz” diyerek yol hazırlığı yapılmıştır.

O zamanki vasıtalarla on beş günde Samsun’a varıldıktan sonra vapurla İstanbul’a giderek İmmihan Hatun Hanımdan dolayı bacanağı olan Eczacı Bekir Efendi’de misafir kalınmıştır.

Misafir kalınan evde[49] gece gördüğü manevi işaret üzerine git­mekten vazgeçmiştir. “Hanım, bizim gitme işimiz kaldı” buyurmuşlar. [50] Bunun üzeri­ne Sivas’a dönülmüştür. [51]

İrşat faaliyetlerini yürütmek için 1940 yılında Çitilin Hanı’nda bir komisyoncu dükkânı açmış ve ziyaretine gelenlerle orada görüşmeye başlamıştır. [52]

Aslında İsmet İnönü, Efendi Hazretlerini çok yakından tanımasından dolayı fazla bir baskı uygulamasa da sıkıntıyı da üzerinden eksik etmemiştir. Bu nedenle Efendi Hazretleri de devamlı tedbir mahiyetinde ihvanı alenî hareketlerden sakındırmıştır. Atatürk döneminde görülmeyen baskı,[53] İsmet İnönü zamanında ihvana sürekli hissettirilmiştir.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında (1939–1945) ihvanına ailesinden miras kalan mülklerin hepsini satarak destek olmuştur. Bu sıra büyük bir maddi sıkıntı içine de girmiştir.

1950 yılında Sivas Merkezinde bulunan Yeni Camii yanında Çorapçı Hanı’nın[54] üst katında kiraladığı, iki odayı “vekâle” [55] olarak kullanmış, sohbetlerine uzun müddet burada devam etmiştir.

27 Mayıs 1960 ihtilâlinde üçyüz kadar şeyh tutuklanıp Erzurum’da tevkif edilirken Efendi Hazretlerine dokunulmamıştır.

Ayrıca yaz günlerinde gelen misafirler mesire yerlerinde Kepeneğin Gözü, Kurtderesi, Tekkeönü ve Yılankırkan çiftliğinde sohbet ortamları oluşturularak irşad faaliyetlerine devam etmiştir.

IV –Hakk’a Yürüyüşü [56]

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı TOPRAK kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri miladî 90,  hicri 92 yaşında [57] dârı bekâya yürümüşlerdir.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri 1 Ağustos 1969 cuma günü Sivas’ın dışından gelen bütün ziyaretçi­lerine,

“Gardaşlarım! Biz iyiyiz, hepinize izin veriyorum. Herkes memleketine dönsün” diyerek hepsini göndermiştir.

Vücudu Allah Teâlâ aşkı ile öyle yoğrulmuştu ki, kalbi münevverleri üç saat kadar daha çalışmıştır. Doktorlar Hakk’a yürüdüğünü ancak o zaman anlayabilmişlerdir.

Dünyevî seferi ve 48 senelik mürşitlik hayatı Temmuz ayının ikinci haftasında başlayan bir hastalık sebebi ile 2 Ağustos 1969 Cumartesi günü saat 9. 30 da noktalandı.

Yâdında mı doğduğun zamanlar

Sen ağlar idin, gülerdi âlem?

Bir öyle ömür geçir ki; olsun

Mevtin sana hande, halka matem.

Dünya kelamı ile sonsözü “NAMAZINIZI KILIN” olmuştur.[58]

Bu arada İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri tarafından yaptırılan Hayırseverler Camii avlusunda yer hazırlanmış ise, de, Kayınbiraderinin oğlu Hilmi Hastaoğlu, CHP’li Belediye Başkanı Rahmi Günay’a giderek,

“Rahmi Bey Eniştemin Ulu Cami’ye çok emeği geçti. Belediyece müsaade buyurursanız Ulu Cami Kabristanına defnedelim” demesi üzerine, Rahmi Beyde,

“Hilmi Bey, cenazeyi yarına bırakmayın. İsterseniz size hükümetin önünde yer vereyim” de­miştir. Ulu Camii’nin önündeki mezarlıkta bir kabir yeri kazılmak istendiğinde o yerden büyükçe bir kapak taşı çıkar. Kapak taşı kaldırıldığında ne zaman yapıldığı bilinmeyen, Horasan’dan yapılı bir boş mezar bulunur.

Kabr-i Şerifleri için vasiyette bulunmamasına rağmen “Acaba Ulu Camii’nin (eli ile işaret ederek) şu haziresinden bize yer verirler mi?” kelamı tecelli edecek ve insanlar o kelamı duymuş gibi o mübarek yeri O’na hazırladılar.[59] İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin nâ’şı burada sırlanır. Hakk’a yürüdüğü gün Sivas mahşer yerini andırmıştır. Cenaze namazı Sivas Paşa Camii’nde damadı Hafız Mehmet ALTUNTAŞ tarafından kıldırılmıştır. Cenazesine iştirak edenler cadde ve sokaklara sığ­mamıştır.[60]

Efendi kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerinin Hakk’a yürümesini müteakiben, bir defa daha görmek için Endenozya’dan biri bin kişiyi temsilen on kişilik bir grup ihvan gelmiştir. Bu ziyaret ihvanda İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin ne kadar büyük biri olduğunu anlamasına yetmiş. Fakat fırsat elden gitmiştir. O’nun devamlı olarak söylediği “Fırsat elde iken sarmalı yâri” ne için söylendiği aşikâr olmuştur.

Seyyid Osman Hulusi Efendi, mürşidinin sırlandığı kabir ve hazirenin sonradan yapılan giriş kapısına da bir kitabe yazmıştır.

Kabrinin baş taşında;

Tariki Nakşibend-i Piri Ebcel [61] Mürşid-i Kâmil

Garibu’llah-i Hakkî Gavsü’l–âzam Şeyh İsmail Hakkî İhrâmi

Engin gönlünde yüce murad-ı hâsıl oldu

TOPRAK, toprağa verildi Hakk-a vasıl oldu.

02.08.1969

Hazire Kitabesi de şöyledir.

Allah’a hamd Rasûl’üne salâtu selâm

Ve alâ âlihi ve ashâbihi’l-kirâm

Bu hazîrede medfûn Meşâyıh-ı izam

Mefâhir-i ulemâ hep müftiyyü’l-enâm

Husûsan İhramcızâde el-Merhûm

El-Hâc İsmail Hakkı mürşidi İslâm

Bu buk’a-i pâk dense, sezâdır

Min- riyâzü’l- Cennet ve dâru’s-selâm

Hizmet-ü ihya eden zevâtı

Hakk eyleye Cennet-ü Cemâl’in ikram

Zâir bir Fatiha ihdâ et ruhlarına

İhlâs ile oku kıl ihtiram

Ta’mîr-i kitabesin yazan Hulûsî Kemter,

Bî-gufrân-ı hay hicrîde miskiyyü’l-hitâm

Seyyid Osman Hulusi Ateş (Hicri:1401)

Geride bıraktığı ahşap bir ev ve cebinden çıkan 49 lira paradır. O’nun yanında dünyanın kıymeti bu kadar olmuştur. Fakat dağıttığı paralar ve hizmetlerinde harcanan meblağın sırrı ilâhi hazinenin tasarrufunda pay sahibi olduğunu göstermiştir.[62] Öyle ki, yeleğinin cebinden ve cami kapısında uzun kuyruklar halinde bekleyen fakirlerin eli hiç boş dönmemiş ve İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin parasının da tükendiği görülmemiştir. Onun dağıttığı paraların darphaneden yeni çıkmış paralar olduğuna bütün ihvan şahit olmuştur.

B)TASAVVUFÎ HAYATI

I- İntisabı ve mürîdliği

Daha çocukluğunda bazı mânevî hâller zuhur etmiştir. İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin, Mur Ali Baba kuddise sırruhu’l-azîz (d. 1805-h.y.t.1882) ile görüşmeleri [63] küçük yaşlarda aile büyüklerinin görüşmeleri ile olması muhakkaktır.

İhramcızâde kuddise sırruhu’l-azîz, Sivas’ta bulunan Rifâi Tariki büyüklerinden Arab Şeyh ismi ile bilinen Seyyid Abdullah Haşim kuddise sırruhu’l-azîz Efendi’ye teslim olmuştur. Bir rivayete göre 5 yıl hizmet etmiştir.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Hazretlerinin ilk mürşidi olan Abdullah Haşim El-Mekki kuddise sırruhu’l-aziz (Arab Şeyh) in “Evlâdım, senin nasibin bizden değil!” diyerek bir nevi izin vermesi ve validelerinin Şeyhi Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîze oğlunun durumunu anlatması ile mânevi bağın temelleri atılmıştır.

Adliyede stajyer memur iken katıldığı bir arkadaş grubuyla birlikte;

“Tokatta bir şeyh var onun yanına gidiyoruz” dediklerinde O’da onlarla gitmeye karar vermiştir.

Ziyaretten önce görüştükleri Peşkircioğlu Nuri Efendi, İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerine Seyyid Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l aziz Hazretlerini çok övmüştür. Ali Paşa Camii’nde cemaate namaz kıldıran Mustafa Hâki Hazretlerinde her nasılsa sehvi secde hali zuhur etmiştir. Namazdan çıkıp dışarıda bekledikleri sırada kendisinden daha evvel bu yola intisap etmiş bulunan Peşkircioğlu Nuri Efendi;

“Şeyhim hiç böyle bir şey yapmazdı” diye söylenerek övdüğü Efendisini düşünürken, caminin iç kapı­sından çıkmakta olan Mustafa Hâki Efendi Hazretlerinin göğsünün her iki tarafında ALLAH yazılı olduğunu gören İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Hazretleri,

“Nuri Efendi! Sen benim gördüğümü görsen hiç bir şey söylemezsin” demiş ve tam bir teslimiyet ile tekkeye yollanmışlardır.

Seyyid Mustafa Hâkî kuddise sırruhu’l-azîz Efendi, ihvanı ile sohbet ederken huzura gelen İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerine;

“Sen, Hacı Aişe Hanım’ın oğlu musun?” Diye sorduklarında;

“Evet, Efendim!” Diye cevap vermişler.

Olan, olmuş, kâinata can ve nur olacak hayatın kutsal doğumu gerçekleşmiştir.[64] Orada Seyyid Mustafa Hâkî Efendi ile tanışmış ve terbiyesine girmiştir.

Hacı İsmail Hakkı Efendi huzurdan çıktıktan sonra Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l aziz Haz­retleri ihvana dönüp,

“İşte şu kapıya yakın yere oturup giden genci gördünüz mü? O, bizde ne varsa hepsini aldı götürdü” der. Daha sonra Efendi Hazretlerini tanıyan ihvanlar bu müj­deyi O’na iletirler.

1908 yılında İkinci Meşrutiyetin ilanında Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri, Tokat mebusu olarak İstanbul’a gitmiş ise, de İttihatçılar ve gayrimüslimlerin oyları ile meclis azalığı düşürülmüş ve İstanbul’da mecburi ikamete tabi tutularak kendisine Çarşamba semtindeki Cebecibaşı mahallesindeki Mevlana Mustafa İsmet Garibu’llah Efendi konağı dergâh olarak verilmiştir.

Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri 15 Ocak 1920 de Hakk’a yürüyene kadar dergâhta postnişinlik göre­vini ifa buyurdular. Kabr-i saadetleri Fatih Camii haziresindedir.

Mustafa Hâki Hazretlerinin İstanbul’da bulunduğu sırada ziyaretine giden Hacı Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîze;

“Sivas’ta ne var ne yok, İhramcıoğlu İsmail Efendi ne yapıyor” dedikten sonra, “Canım İsmail Efendi iyidir” demesi üzerine Hacı Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Efendi, Sivas’a döndüklerinde İhramcızâde İsmail Hakkı Efendi Hazretlerine gelip şöyle buyurmuştur.

“İsmail Efendi gözün aydın, Efendi Hazretleri senin için İsmail iyidir” diye buyur­dular. Hacı Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Efendi ilâveten

“Onların iyi dediklerine Allah’ü Azimüşşan da iyi der.” Buyurdu.

II- Şeyhliği

Efendi Hazretleri kırk yaşındadır.

Tokatlı Pir Efendimiz Seyyid Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri İstanbul’da (m.1856 / h.y.t: m.15 Ocak Perşembe 1920) [65] dünyadan göçmeden önce oğlu Bahâeddîn Efendi ile teberrüken tesbihini, takkesini, maşlahını ve benzeri hediyeler ile Sivas’ta bulunan İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi’ye gönderdiler.

Hakk’a yürüdüğü haberi Sivas’ta bulunan bütün ihvanı ziyadesiyle üzmüş bütün ihvan günlerce toplanıp Kur’an okumuşlar, hatim indirmişler ve Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri ile ilgili ilahiler söylemiştirler.

Bir gece İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri evdekilere;

“Toplanın ve hazırlıklı olun bir misafirimiz gelmek üzeredir” dediği ve gece yarısını mütea­kip kapının çalındığı ve gelenin ise, Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerinin mahdumu Bahâeddîn Efendi olduğu görülmüştür.

Etrafa verilen haber üzerine bütün ihvan İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin evinde toplanmıştır. Görüşme ağlayıp sızlaşma ve konuşmalar olurken Bahâeddîn kuddise sırruhu’l-azîz Efendi;

“Biz buraya bir vazifenin ifası için geldik. Durun evvela şu vazifemizi ifa edelim” dedikten sonra,

“Efendi Babam irtihalinden üç gün önce oğlum Bahâeddîn bize yolcu­luk göründü. Bizden sonra ihvanı kiramı idare etme yetkisi Sivas’taki İhramcıoğlu İs­mail Efendi’ye verildi. Şu cübbemi, sarığımı ve tesbihimi kendisine teberrüken götür ve vazifenin kendisine verildiğini tebliğ et, buyurdular. İşte bende bugün bu vazifeyi tebliğ için geldim” demiştir.

Efendi Hazretleri ise, henüz Tokatlı Pir Mustafa Hâki kuddise sırruhu’l-azîz Efendi’nin Hakk’a yürümesi Sivas’ta duyulmadan dersiyle meşgulken gördüğü işarete tabi olmayı uygun görmüştür.[66]

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri, Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerini işaret ederek,

“Canım Hacı Mustafa Efendi yaşça bizden büyük ve tarîkatta da bizden eski ve ayrıca da sülûk görmemiş olmam hasebi ile bu vazifeyi onun yapması gerekir” de­mesi üzerine, oradaki ihvanların da, “İsmail Efendi bu vazife sana verilmiş. Vazifeyi ifa­dan kaçamazsın” demişlerdir. İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri fikrinde ısrarı ve yapılan uzun müzakerelerden sonra kabul ettiği takdirde bu vazifeyi vekâleten yürütmesi için Mus­tafa Tâki Hazretlerine teklif yapılmasını ister. Sabah namazı vakti yaklaştığı için top­luca Mustafa Tâki Hazretlerinin evine gidilerek, alınan karar kendisine bildirilir. Onun da ka­bulü sonucu bütün ihvanlar gibi İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri de Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri­ne biat ederek hizmetlerine devam ederler.

Efendi Hazretleri bütün içtenliği ile Mus­tafa Tâki Hazretlerine ihvan olup sonsuz edeb ile hizmet etmiştir. Öyle ki, bir kış günü şeyhimin bir emri veya hiz­meti olur diye kapısında oturup beklerken, tanıyan birisi yoldan geçerken onun üzerine bir karış kar yağmış olduğunu görmüştür. Ertesi gün eşi Hacı Zeynep Hanım’ın babasına gidip,

“Yahu Hacı Hasan Efendi! Bu senin damadın deli midir, mecnun mudur, nedir? Gece yarısı Hacı Mustafa Efendi’nin kapısına oturmuş, üzerine de bir karış kar yağ­mıştı” [67]

Bu minval üzere 1925 tarihine kadar Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerine hizmet eder. Bu arada Sivas Ürdünlünün Konağı diye adlandırılan mekânda 23 kişi ile beraber 21 günlük seyri sülûk dersini ikmal etmişlerdir.

Mustafa Tâki Doğruyol kuddise sırruhu’l-azîzin (m.18 Ağustos 1925) [68] Hakk’a yürümesi ile İhramcızâde Hacı İsmail Efendi Hazretlerine zahiri irşad vazifesi tekraren intikal eder.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri, Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerinden bahsedildiği zaman;

“Canım, Hacı Mustafa Tâki Hazretleri, bizim sülûk şeyhimiz” diye defalarca ifâde ettiği görülmüştür.

Mustafa Tâki kuddise sırruhu’l-azîzin Hakk’a yürümesinden sonra yukarıda bahsedilen olay unutulmuş ve sıkıntılı dönemler başlamıştır.  İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri ilk zamanlar ihvanın dağılmasından müteessir olmuştur. Bu dağınıklığın yüzünden Garibu’llah (Allah Teâlâ’nın garib kulu) lakabını kullanmıştır. Memuriyeti ile beraber mânevi vazifesini yürütmeye başlamıştır. Çevre kasabalara  (Koyulhisar,  Zara,  Gürün,  Darende) ziyaretler yaparak ihvan yetiştirmeye çalışmıştır.  İlk zamanlar az olan ihvan daha sonra çığ gibi büyümeye başlamıştır.

Bu arada Bahâeddîn kuddise sırruhu’l-azîz Efendi ihvanın kendisini şeyh tanımaları korkusu ile yaptığı hac dönüşünde Şam’a yerleşmiştir.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri her hac seferinde şey­hinin oğlu olduğu için Hacı Bahâeddîn kuddise sırruhu’l-azîz Efendi’yi ziyaret etmiş ve hediyeler sunmayı kendilerine bir vazife saymıştır.

III-Gavslığın ve Kadirîliğin Verilmesi [69]

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri bu konu hakkında buyurdu ki;

“Gardaşlarım! 1955 senesinde Seyyid Abdülkâdir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri vazifesini [70] bi-zâtihî temessül [71] ederek beşeri âlemde bize teslim etti.” [72]

1955 senesi Ulu Camii’nin de ibadete açılma senesidir. Yine, İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri ihvanları ile Ulu Camii civarındaki yolda giderken buyurdu ki;

“Gardaşlarım! Yeryüzünde, bu minareden daha yüksek minare yoktur.”

Ayrıca sohbetlerinde ise;

“Gardaşlarım! Gavslık Kadirî’lerden Nakşî’lere verildi” diyerek kavuştuğu makâmı remzen izhar ederlerdi.

İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri ile Hz. Abdülkadir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîzân arasındaki durumdan dolayı, bu koldaki yüksek makâm-ı hilâfet, intikal etmeyip ruhâniyet ile ibkasına sebep oldu. Bu nedenle Efendi Hazretlerinden sonra kendi kolundan gelen halifeler lisanlarıyla ‘ben şeyh oldum’ diyememiştir. Ancak zamanla İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretleri bazı kimselere umumî olmayan hususî vazifeler tevdî etmiştir.

Tasavvufî kaynaklarda mâneviyatta rütbe tayin etmek Hz. Abdülkadir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîze ait olduğu bildirildiğinden 1955 yılından sonra bu vazife İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerine geçtiği, keşf sahibi maneviyat ehlince sabit olduğu ve halen devam ettiği sabittir. Herhangi bir nedenle Efendi Hazretlerine muhabbetiyle yeni nesilden bağlanmak isteyenler veya başka bir kolun şeyhine tabi olanlar, mânevî müracaatlarına icabet edildiği muhakkaktır. [73]

Mevlâna Emânullah Lâhori kuddise sırruhu’l-azîz anlatıyor.

“Pencab köylerinin birinde oturuyordum. Gavsü’s-sakaleyn Şeyh’ül ins ve cin Abdülkâdir-i Geylânî kuddise sırruhu’l-azîze tam bir muhabbet ve ihlâsım vardı. Beş vakit namazdan sonra ruhlarına dua ve Fatiha okurdum. Halvette iken, o bütün insanların mürşi­dine tam bir münâcat ve arz-ı hacet ederdim. Teheccüd kılar, Kur’ân-ı Kerim okur, zikr ve diğer nafilelerle de meşgul olurdum. Bir gece, uyku ile uyanıklık arasında Abdülkâdir-i Geylânî kuddise sırruhu’l-azîzi gördüm. Başımı ayaklarına sürdüm. Buyurdular ki,

“Zahiren de bir mürşidin bulunması zarurîdir.”

“Zamanımızdaki meşâyıhdan hangisine gitmemi emrederseniz, ona gideyim,” diye arz ettim. Buyur­dular ki,

“Serhend’de zahir ve bâtın ilimler sahibi Şeyh Ahmed Fârûkî isminde bir aziz vardır.” O sabah yüzlerce dert ve yanma ile Hazret-i İmâm’ın yüksek huzurlarına kavuş­mak için yola çıktım. Yanlarına gidince, gördüğüm rüyayı arz ettim ve inayet etmeleri için yalvardım. Zikir talim eyle­yip, cezbe ve hâllere kavuşturdular. Gördüklerimi orada da gördüm.”[74]

Efendi Hazretlerinin gavsiyetini, kabir kitabesini yazan Seyyid Osman Hulusi Efendi kabul ve ikrar etmiştir. Şöyle ki;

Tariki Nakşibend-i Pir-i Ebcel Mürşid-i Kamil
Garibu’llah-i Hakkî Gavsü’l–âzam Şeyh İsmail Hakkî İhrâmi
Engin gönlünde yüce murad-ı hâsıl oldu
Toprak toprağa verildi Hakk-a vasıl oldu.

02.08.1969

Efendi Hazretlerinin gavsiyeti hakkında Türkelili Mevlâna Küçük Hüseyin Efendinin bize anlattığı menâkıbı bu kısımda aktarmayı uygun gördük.

1966 yılında Haremi Şerifte Adanalı Ramazanoğlu Mahmud Sami kuddise sırruhu’l-azîz Efendinin yanına oturdum. Bize döndü.

“Hacı Gardaş! Sivas’a mı intisaplısın?” dedi, sukut ettim. Hacı Sami Efendi;

“Güzel yerden yapışmışsın, güzel yerden vurmuşsun” dedi. Biraz sükût durdu ve dedi ki;

“Fuyuzât Sivas’a iniyor. Taksim ediliyor. Bize ayrılan kepçe kadar payımızı siz kardeşlerime taksime vesileyiz. Vesilesiz vasıl olunmaz”

***

1966 yılında Sivas’ta vekâlede Efendi Hazretleri gelmeden Damadı Hayyat Mehmed Efendi anlattı.

“Bir seher vakti uyandığımda ablanız (Efendi Hazretlerinin kızı Hayriye Hanım) yatağında oturmuş ağlıyordu. Bende “Ne oldu” dedim. Ablanız dedi ki;

“Biz diğer ihvane hanımlarla beraber Yukarıtekke’de medfun sahâbî Abdülvahhab Gazi Hazretlerini ziyarete gittik.  Türbeyi ziyaret edip bir fatiha üç ihlâs ve üç salavât-ı şerife okuyup, “Ya Rabbi bu ziyaretimizi salihlerin ziyareti gibi kabul ve makbul et,” dedim. [75] “O anda aklıma düştü ki, Ya Rabbî Habîbinin yüzünü görmeyen, sözünü duymayan bizlere ashâbını ziyaret etmeyi lütfettin. Şükrünü edâ edenlerden bizi ayırma” diye dua ettim. Gece Abdülvahhab Gazi Hazretlerini rüyamda gördüm. Bana;

“Evladım bizi ziyaret ettin, güzel ettin. Fakat senin öyle bir baban var ki, Allah Teâlâ onun gözünden bu âleme nazar ediyor. Fuyuzâtı ilâhi onun izni ile âleme dağılıyor. Başkasından medet ummak taştan medet ummaya benzer.” dedi, onun için ağlıyorum.” Hayyat Mehmet Efendi sözlerine şu şekilde devam etti.

“Gardaşım! Ablanız genç yaşta Hakk’a yürüdü. Öyle icap etti. Bende evlenmedim. Şeyhimin sevgisi üstüne sevgi tutmadım.”

***

Hulusi Efendi Mekke’de bize bir sohbetinde buyurdu ki:

“Efendimle dört defa Kudüs yoluyla Hacca geldik. İlk üç haccımızda Kudüs’teki Mescid-i Aksa’daki âlimlerden hiçbir kimse şeyhimin önüne geçip namaz kıldırmadı. Şeyhimizin ilim sahibi olduğunu görmüşler. 1967’de dördüncü haccımızda yine Mescidi Aksa’ya uğradık. Şeyhimize bu sefer itibar etmediler. Bunun üzerine Şeyhim,

“Oğlum Hulusi! Başlarına bir musibet gelecek.” dedi. O sene İsrail Kudüs’e girdi.

Şeyhimle Mekke’ye geldik. Arafat’tan döndükten sonra Mina’da Mescid-i Hayf da kimse önüne geçmedi, şeyhim imamlık yaptı. Oradaki âlimlerden birisinin bu hal acayibine gitmiş ve dikkatini çekmiş. Bu kadar çok âlim varken bu kişiye niçin imamlık yaptırıyorlar, diye. Bu düşünceler içindeyken Efendi Hazretleri cemaate yüzünü dönmüş ve manevi bir el cemaatin üzerinden geçerek şeyhime öptürdüğünü görmüş. O zat hatasını anlamış ve ayağa kalktı:

“Gardaşlarım ben bir hataya düştüm. Benim üzerime basmadan kim bu kapıdan geçerse Allah Teâlâ haccını kabul etmesin.” Cemaat üzerinden zarar vermeyerek geçtiler. Daha sonra Efendi Hazretleri yerinden kalkarak geldi ve

“Kalk Gardaşım! Kalk, kabul (bağışlattık) ettirdik seni.” Şeyhimin elini öptü ve oradan ayrıldı. Bu olaydan sonra İslam âlimleri daha çok Sivas’a geldiler.”

IV—Efendi Hazretlerinin hayatındaki Dokuz sayısının sırrı

Eski Türklerde dokuz, kutsal ve önemli bir sayıdır.

Türk kağanlarının dokuz tuğu bulunurdu. Osmanlı Türklerinde de görülen, verilen armağanın dokuz sayısı ile ölçülmesi geleneği çok eskilere dayanır.

‘‘Dokuz’’ kelimesinin Eski Türkçedeki söylenişi tokuz’dur. Eski Türk boylarının kimilerinin adlarında dokuz sözcüğü geçer.

Mesela; Tokuz Oguz (Dokuz Oğuz), Tokuz Ogur (Dokuz Ogur), Tokuz Tatar (Dokuz Tatar).

Dokuz sayısı, Türkler’in destanlarında da çokça geçer: dokuz ağaç, dokuz boy, dokuz dallı ağaç, dokuz dev, dokuz felek, Dokuz Oğuz gibi.

“Rivayetlere göre Ahmed Yesevi kuddise sırruhu’l-azîz dergâhında yetiştirildikten sonra Hind kıtasından İdil boylarına, Çin seddinden Tuna kenarlarına kadar uzanan geniş bir coğrafyaya tebliğ ve irşad göreviyle gönderdiği dervişlerinin sayısı doksan dokuz bindir. Bu doksan dokuz bin rakamı, sayı olarak tam tamına olmasa bile çokluğu ifade etmesi yönünden gerçeğe işaret eder.”[76]

Sonuç olarak dokuz ve dokuzun katları olan doksan, dokuz yüz, dokuz bin sayıları Türk kültüründe önemli bir yere sahiptir. Bu sayılar, kutsal olan varlıklar için kullanıldığı gibi kahramanlar için de kullanılmıştır. Ayrıca Türkler’in önemli kutlama günlerinin tarihlerinde de dokuz sayısına rastlarız. Devlet yönetimine de işleyen dokuz sayısı coğrafi adlarda da görülmüştür.

Kimi tarihçiler Türkler’in atası olan Yafes’in oğullarını da dokuz sayarlar. Bundan dolayı Türkler uğur dileyerek dokuz üzerine hesaplarını yaparlar.

Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin şeriatına uygun olarak da ‘‘dokuz’’ sayısının öteki sayılara üstünlüğü açıktır. Çünkü Allah Teâlâ’nın güzel adları doksan dokuzdur ki, dokuz ondan ve dokuz birden meydana gelmiştir. Âlemlerin sayısı on sekiz bindir.

Ashabın arasında yapılan derecelendirmede dokuz tabakadan oluşur.[77]

Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin nübüvveti tamamlandığı zaman eşlerinin sayısı dokuz idi.

Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin savaşlarda kullanmak üzere 9 kılıcı, 7 zırhı, 6 yayı, 2 kalkanı, 5 mızrağı, 2 miğferi vb. silâh ve teçhizatı vardı.[78]

Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem 12 yıl 5 ay 13 gün Mekke’de, 9 yıl 9 ay ve 9 gün Medine’de olmak üzere toplam 23 yıl peygamberlik yapmıştır.[79]

Dokuz sayısının İhramcızâde Hacı İsmail Hakkı Efendi Hazretlerinin hayatında önemli bir yer tuttuğunu, hatim hocası olan Mesudiyeli Cavit Kayhan’ın banttan kendi sesinden bizzat dinlediğimiz menkabeden duyduk.

Menkabe şöyledir.

“Bir tarihte İstanbul’a Şeyhime harçlık olarak dokuz altın gönderdim. Şeyh Efendimde birinin dokuz altın borcuna kefil olmuş. Kefalet parası için dokuz altın istendiği an bizim gönderdiğimiz dokuz altının havalesi eline gelmiş. Şeyhim bu halden gayet memnun ve mesrur olmuşlar. Âlem-i vakıada (manevi halde) iki elini kaldırmış ve bir parmağının kapalı olduğunu gördüm. Emanet yerini buldu. Dokuz parmak dokuz altın olduğu işareti ile emanet yerini bulmuş olduğunu kabul ettim.

Bu arada ziyaret arzusu gönlümü yaktı ve ziyarete teşebbüs ettim. Veznedarım, yanımdaki arkadaşın elide eğri (hırsızlık halleri olan) acil durumda parayı sayıp teslim etme mümkün olmadı. O zaman seferi zamanı (1.Dünya Savaşı) olduğundan bir lira için bir adam asılıyordu. Arkadaşa;

“Ben Şeyhimi ziyarete gidiyorum. Senin vicdanına bırakıyorum” dedim.

Maaşım üç altın idi. Birinden üç altın daha aldım. Ziyarete niyetlendim. Bende gidiyorum diyenlerle dokuz arkadaş olduk. Karda kışta vasıta yok. Samsun’a yaya geldik. Vapura bindik. Vapur lebaleb (çok kalabalık) dolu oturacak bir yeri ancak kademhaneler (tuvalet) yanında bulduk. Ve orada İstanbul’a geldik. Şeyhimi ziyarete gidiyorum diye oranın husumeti (kötü kokusu) bana misk-ü amber gibi geldi. İstanbul’a geldik. Dokuz gün kaldık ve yolcu olduk. Bu gidiş gelişimiz mecbûri ve mebrur idi.

“Gardaşlarım! Sizi buraya getirip götüren o gidişimizdir. Ne oldu ise, o gidişimizde oldu. İşte şeyh sevgisi ve nişanı olan dokuz altın, dokuz arkadaş, dokuz gün ziyaret ve dokuz gün yolculuk; dört dokuz bir araya geldi. Bunun manası Ciharyâr Güzin (Dört Halife radiyallâhü anhüm)  gelmeleri ile kırka buluğ (ulaştı) etti.

Bunun sırrı kitaplara sığmaz.”

V— Mevleviliğin verilişi

Kitabımızın birçok yerinde Hz. Mevlana kuddise sırruhu’l-azîzden bahisler geçer. Bunun nedeni Efendi Hazretlerinin Hz. Mevlâna’dan icazetli olmasındandır. Bu izin hakkında şu menkabesi meşhurdur.

Efendi Hazretleri buyurdu ki;

“Konya’ya bir iş gitmiştik orada ihvanımız yoktu. Konya’da hiç tanıdığımız olmadığı için otelde kaldık. Buraya gelmiş iken önce Şems-i Tebrizî’yi sonra Mevlana’yı ziyaret edelim dedik. Ziyaretimizde Mevlana’nın ruhaniyeti ile görüşemedik.  Canımız sıkıldı. Kendi kendimize;

“İsmail bu hata sendedir.  Mevlana mürşid-i kâmildir. O’nu dünya âlem bilir” dedik. Bu hal ile otele vardık.  Çok geçmeden Mevlana teşrif buyurdular. Rüya falan değil,  sizinle nasıl görüşüyorsak, aynen öyle. Üzerinde deve yününden abası ve elinde asası vardı.  Selam verdi.

“İsmail Efendi! Bizim ayağımıza kadar geldiğin için karşınıza çıkmaya hayâ ettik. Bizim sizi Konya sınırında karşılamamız icap ettiğinden bu hal zuhur etti.” dedi.

İki saat onunla sohbet ettik. Bana “şu an, bizim kolumuza bakacak kimse kalmadı.  Onu size emanet ediyorum. Dedi. Sohbetimizden sonra ayrıldı. Ben Konya’da iki,  üç gün kalacak idim. Fakat bu hadiseden dolayı Mevlana, Cenâb-ı Hakk’a niyaz eder, bizi Konya’da bıraktırır diye hemen ayrıldık.  Çünkü Allah Teâlâ bu kullarının isteklerini ret etmez.”[80]

İki âlemde tasarruf ehlidir ruhu veli

Deme kim bu mürdedir,  bunda nice derman ola

Ruh şimşiri Huda’dır ten gılaf olmuş ana

Dahi âlâ kâr eder bir tığ kim üryan ola

Efendi Hazretlerinin hayatı incelendiğinde düşüncesi Hz. Mevlâna Celâleddin Rumî kuddise sırruhu’l-azîzden etkilendiği ve sohbetlerinde onun üzerinde durduğu konular ve “varlık-yokluk” konusu O’nun ne denli bir Mevlevî dedesi olduğuna da işarettir.

VI—12 tarîkatten icazetli ve icazet veren olması

Efendi Hazretleri birçok kere buyurdular ki,

“Gardaşlarım, bütün dünya bu kapıdan suyunu içiyor.” “Zaten ezelde tanışmamış olsa idik burada buluşmamız mümkün olmazdı. Şeyhimin hakka yürümesinden sonra bu mukaddes vazife bize verildi.  12 tarîkatı [81] bize teslim ettiler.  Biz bakıyoruz.”

Tariklerden mücaz (icazetli) olmak demekten kasıt, Efendi Hazretlerinin manevi feyz membaı olması denilmesi ile aynı manaya gelmesidir. Gavsiyet makamında olan mürşidin 12 tarîkattan izinli olması gerekir. Çünkü bu durum itibarı ile diğer meşâyih feyzyâb olabilsinler.

Halvetiliği

Efendi Hazretleri adı sülûk ile anılan yüksek dersleri Sivas merkezinde bulunan Meydan Camii’nde büyük Halveti Meşâyihi Şemsi Sivâsi kuddise sırruhu’l-azîzin mânevi huzurunda ihvana ikmal ettirirdi. Bu ise, O’nun o sultan ile manevi bağına remzen işaret olup Hacı Hasan Akyol Efendi’nin evini bu sultana komşu yapması da ayrıca bu durumun açıklamasına ayrı bir işarettir.

Rifâiliği

Efendi Hazretleri ayda bir veya iki kere muhakkak Sivas’taki Rifâilerin son büyük halkası olan Seyyid Abdullah Haşim kuddise sırruhu’l-azîzi (Arab Şeyh) kabr-i mübârekesini ziyaret eder, manevi bağını devam ettirirdi.

Melâmiliği

Melâmîlik Efendi Hazretlerinin görüşlerinin büyük bir bölümünü teşkil ettiği gibi tatbikini de hiç bırakmamıştır. Ankara’ya geldiğinde Melâmiliğinin gereği Hacı Bayram kuddise sırruhu’l-azîzi ziyaret eder ve genellikle görüşmelerini türbenin arka tarafında çilehaneye yakın bir mahalde yaparlardı.

Efendi Hazretleri, kendine müracaat eden başka kolun dervişine de icâzet vermiştir. Mesela;

Türkelili Mevlâna Küçük Hüseyin Özdemir Efendiden dinledim.

Ali Haydar kuddise sırruhu’l-aziz Efendinin damadı Osman Nuri Efendi bana anlattı, dedi. “Babam dünyadan göçünce Mahmut Efendi bu görevi üstlenmek istedi. Çok şeyh aradı, sonunda Sivas’a İhramcızâde Hacı İsmail Efendi Hazretlerine gitmişti.” Olayın devamını Türkelili Mevlâna Küçük Hüseyin Efendi şöyle devam etti.

Misafirliğin usûlü bir gün gidiş, bir gün kalış ve bir gün dönüştür. Mahmut Efendinin Sivas’taki misafirliği üç günü geçince durumunu Efendi Hazretleri sormuş, O da;

“Efendi Hazretleri benim şeyhim Hakk’a yürüdü. Çok ihvanı var, sizden icâzet almaya geldim.” Efendi Hazretleri ise;

“Gardaşım! Senin şeyhin doğdu mu, doğurdu mu?” demiş.

“Bilemem Efendim” manasında hareket edince, Efendi Hazretleri;

“Gardaşım! Neyi biliyorsun?” demiş.

“Efendi Hazretleri sizi biliyorum” diye cevap verince Efendi Hazretleri uzun bir müddet rabıtada kaldı. Öyle bir uzun müddet sürdü ki, iki defa önüne içmesi için konulan çay soğudu. Üçüncü defa konulan çaydan sonra Efendi Hazretleri;

“Gardaşım! Size şeriât verildi. Seyr-i Sülûk tarikattadır.” Buyurarak Mahmut Efendi Hazretlerinin yolunu açmıştır.

[1]— Hz. Ömer radiyallâhü anh anlatıyor: Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem buyurdular ki;“Allah Teâlâ’nın kulları arasında bir grup var ki, onlar ne nebilerdir ne şehidlerdir. Üstelik Kıyamet günü Allah Teâlâ indindeki makamlarının yüceliği sebebiyle nebiler de, şehidler de onlara gıbta ederler.”Orada bulunanlar sordu:“Ey Allah Teâlâ’nın Resulü! Onlar kim, bize haber ver!” “Onlar aralarında ne kan bağı ne de birbirlerine bağışladıkları bir mal olmadığı halde,Allah Teâlâ’nın ruhu adına birbirlerini sevenlerdir.Allah Teâlâ’ya yemin ederim, onların yüzleri mutlaka nurdur. Onlar bir nur üzeredirler. Halk korkarken,onlar korkmazlar. İnsanlar üzülürken, onlar üzülmezler. Ve yukarıda geçen  ayeti okudu: Ebu Davud, Büyu 78, (3527)

[2]—Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s.37

[3]—O dönemlerde yine “II. Abdülhamid Han, 4 Ocak 1890’da Maarif Nezareti’nden Sivas vilayetine Alevilere hoca ve ilm-i hal gönderilmesi talimatını vermiştir.” (Özdemir, Yavuz, II. Abdülhamid’in Modernleşme Anlayışı (Tez), Erzurum – 2006)

[4]— Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s.55

[5]— Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s.188

[6]—Asıl adı: “Nalbandan Sûk” Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s.73; İhramcızâdelerin çoğu bu mahallede oturmaktadırlar.

[7]—BOA, Fon Kodu: ML-VRD-TMT Defterleri 14420,

[8]—Nüfus kayıt örneğinde.

[9]—1831 yılında II. Mahmut tımarları kaldırarak sipahileri emekli etmiştir.

[10]—BOA, Fon Kodu: MKT. UM, Dosya:375,  Gömlek No: 64

[11]—Araplar arasında Kâbe’ye hizmet büyük bir şeref sayıldığından, Kâbe hizmetleri Kureyş’in ileri gelenleri arasında paylaşılmıştır. Şöyle sıralayabiliriz:

1. Sidânet: Kâbe’nin perdedarlığı, anahtar koruyuculuğu ile hâciblik görevi idi. Bu görevi yürütmek en büyük şeref sayılırdı.

2. Sikâyet: Mekke’ye gelen hacılara tatlı su sağlama ve Zemzem kuyusu ile ilgilenme görevi idi.

3. Ridâne: Mekke’ye gelen hacıların fakirlerine yemek ikrâm etmek, onları barındırıp ağırlamak görevi idi.

Kâbe kapıcılığı, perdeciliği ve anahtarlarının korunması ve elde bulundurulması ile ilgili olan görev. Buna Sidânet veya Hicâbet de denilmesine rağmen “hicâbe” genel kabul gören bir adlandırmadır. Bunun yardımcısına da sedânet denilmektedir.

Kâbe, ilk olarak Hz. İbrahim aleyhisselâm ve oğlu Hz. İsmail aleyhisselâm tarafından inşa edilmiştir (Bakara, 27). Yine, Kur’an-ı Kerim, insanlar için ilk olarak yapılan mâbedin Kâbe olduğunu beyan etmektedir. (Âl-i İmran, 96) Mekke ve Kâbe’nin müslümanların merkezî toplanma yeri olduğunu Kur’an-ı Kerim şöyle belirtir. “İnsanları hacca çağır… Uzak yollardan sana gelsinler” (Hacc, 27).

Allah Teâlâ Kâbe’nin ilk muhafızlığını ve hacıların koruyuculuğu görevini Hz. İsmail aleyhisselâma vermesi neticesi daha sonraları ortaya çıkacak alan “Rifâde” (hacılara yemek vermek görevi), liva (bayraktarlık), sikâye (hacılara su dağıtmak), gibi faaliyetlerin temellerinin atılması sağlanmıştır. O zaman Kâbe’de siyasî işler Cürhüm kabilesinin elinde bulunuyordu. Hz. İsmail aleyhisselâm ise, Kâbe’nin değişik hizmetlerine bakıyordu; perde ve örtü işleri de ondan soruluyordu.

“Kâbe’nin dört duvarı üstüne içten ve dıştan örtü asılması eski bir gelenek olup bu uygulamanın ilk defa ne zaman yapıldığı hususunda farklı rivayetler vardır; Bu konuda Hz. İsmail, Yemen tübba’larından Ebû Kerb veya Hz. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin büyük dedesi Adnan’ın adları zikredilmektedir. Dıştan dam korku­luğunun kenarlarında bulunan demir halkalarla ça­tıya, şâzervân üzerindeki bakır halkalarla tabana tutturulan kisvenin Altınoluk, Hacerülesved, Rüknülyemânî’nin aşağı kısmı ve kapı hizalarına ge­len yerleri kesiktir. Kapıya ise, çok güzel bir şekilde işlenmiş diğerinden bağımsız bir kisve örtülür. Câhiliye döneminde kumaşın yanı sıra bazen deri­den yapılmış olan örtüyü kabileler veya şahıslar yaptırabiliyor, ancak bu görev genellikle Mekkelilerin ortak girişimiyle yerine getiriliyordu. Kâbe’ye örtülen kisveler eskiyinceye kadar indirilmeyip ye­rinde bırakılır, yeni gelen örtü onun üstüne asılırdı. Bu arada hac için Mekke’ye gelenler de beraberle­rinde getirdikleri örtüleri Kâbe’ye asabilirlerdi. Böy­lece Kâbe üzerinde üst üste asılmış pek çok örtü bu­lunur, bazen bunlar bina için tehlike arz edecek hale gelirdi. Kâbe’nin bakımı, kapısının ve anahtarları­nın muhafazası görevi demek olan hicâbe hizmeti Benî Şeybe’ye geçince eski örtüler genellikle parça­lara ayrılarak Mekke halkına ve hacılara dağıtılmaya veya satılmaya başlandı.

İslâmî dönemde Kâbe’nin örtüsü halife, önemli bir hükümdar veya devlet adamı ya da Mekke valisi ta­rafından yaptırılırdı; bu uygulama Hz. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem ve dört halife tarafından da gerçekleştirilmiştir. Bu dö­nem câhiliyede olduğu gibi her yıl kisvenin değiştirilmesi âdeti yoktu; ancak değiştirme işi âşûrâ gününde gerçekleştirilirdi- Kâbe hizmetleri ve örtüsü için hazineden tahsisat ayırma Hz. Ömer’le birlikte başladı. Emevîler döneminde hicâbe görevi­ni sürdüren Şeybe b. Osman, Muâviye b. Ebû Süfyân’a bir mektup yazarak Kâbe’nin üzerindeki ör­tülerin miktarının arttığını, önlem alınmazsa mabe­din zarar görebileceğini bildirdi. Bunun üzerine Muâviye Hz. Ömer radiyallâhü anh zamanından itibaren Mısır’da yaptırılan beyaz keten (kabâtî) örtünün yanında kır­mızı ipek (hibre) örtüyü Mekke’ye gönderdi. Öncele­ri Dımışk’ta, daha sonraları ise, Horasan’da yapılan ve her yıl değiştirilen kisvenin 10 Muharrem âşûrâ günü kırmızı, 27 Ramazan’da beyaz olanının asılma­sı âdet oldu. Abdülmelik b. Mervân zamanından iti­baren ipek örtüler önce Medine’ye gelir, Mescid-i Nebevî’de bir gün sergilendikten sonra Mekke’ye gönderilirdi.

Abbasîler döneminde 206 (821) yılında âşûrâ günü asılan kırmızı örtünün ramazan ayına varmadan es­kiyip yıpranması üzerine beyaz renkli ipekten üçün­cü bir örtünün hazırlanması âdet oldu. Bu yıldan iti­baren Kâbe’nin örtüsü yılda üç defa değiştirilmeye başlandı. Bunlardan kırmızı ipek örtü arefe günü, kabâtî örtü Receb ayı başında, beyaz ipek örtü de Ra­mazanın 27. günü asılıyordu. Abbasî Halifesi Nasır-Lidînillâh tarafından 579’da (1183–84) gönderilen örtü yeşil renkli olup üzerindeki yazılar kırmızıdır (İbn Fehd, II, 551; III, 14); hilâfetinin sonuna doğru ise, örtünün rengi siyaha, yazısı sarıya çevrilmiştir. Böylece örtünün rengi artık siyaha dönüşmüş ve bu uygulama zamanımıza kadar devam etmiştir.

Abbasîlerden sonra Yemen’de hüküm süren Resûlîler birkaç yıl Kâbe örtüsünü göndermişler, daha sonra bu görev Memlûk sultanları tarafından üstlenilmiştir. İlk dönemlerde Hz. Ömer’den itiba­ren olduğu gibi örtünün masrafları beytülmâlden karşılanıyordu. Daha sonra Ebü’1-Fidâ el-Melikü’s-Sâlih İsmail, Kalyûbiye kasabasına bağlı üç köyü sa­tın alarak Kâbe örtüsü yapımına vakfetti. Her yıl ha­zırlanan Kâbe örtüsü devlet erkânı ve halkın katılı­mıyla düzenlenen görkemli törenlerden sonra, Ha­remeyn şehirlerinde yaşayan yoksullara dağıtılmak için yollanan para keselerinin ve çeşitli hediyelerin de konulduğu “mahmil” adı verilen bir mahfe veya sandık içerisinde emîr-i haccın sorumluluğunda Mekke’ye gönderilirdi.

1517 yılında Hicaz Osmanlı hâkimiyetine girdi ve Yavuz Sultan Selim eskiden olduğu gibi Kâbe örtü­lerinin Mısır’dan gönderilmesini istedi. Kanunî Sul­tan Süleyman zamanından itibaren Kâbe’nin dış ör­tüsü Mısır’da, iç örtüsünün kumaşı da Mısır’da do­kunarak İstanbul’da hazırlanmaya başladı. III. Ahmed döneminden itibaren kumaşların tamamının İstanbul’da dokunması âdet oldu. İç örtü son olarak

1861’de tahta çıkışı münasebetiyle Sultan Abdülaziz tarafından gönderildi ve 1943e kadar kullanıldı. 1. Dünya Savaşı sırasında Mekke Emîri Şerîf Hüse­yin, Osmanlı Devleti’ne karşı ayaklanınca her iki ör­tü de Mısır’dan gönderilmeye başlandı. Suudi Ara­bistan hükümeti 1962’de Mısır’dan gönderilen örtü­yü Cidde’den geri çevirdi ve bu tarihten itibaren Kâbe’nin örtülerini Mekke’de kurduğu özel Kâbe ör­tüsü fabrikasında hazırlatmaya başladı.

Günümüzdeki Kâbe örtüleri 14 m. uzunluğunda ve 0,95 m. genişliğinde kırk sekiz parçadan meydana gelir; tamamı 638,4 m²’dir. Yukarı kısımdaki Kâbe’nin dört tarafını çevreleyen ve birbirine eklen­miş on altı parçadan oluşan yazı kuşağına hizam denilir; uzunluğu 45 m. genişliği 0, 95 metredir. Bu kuşağın altında, yine on altı parçadan meydana gel­miş, ancak birbirine eklenmeden aralarına, içlerin­de ayet ve esmâ-i hüsnâ yazılı daireler konmuş ikin­ci bir kuşak vardır. Örtünün kendisi de kitâbeli ola­rak dokunmuştur. Birbiri içine giren üçgenler ara­sında lafza-i celâl, kelime-i tevhid ve “sübhânallâhi ve bihamdihî sübhânallâhi’l-azîm” ibaresi yazılıdır. Örtünün üzerindeki yazılarda altın ve gümüş teller kullanılmıştır. Abbasîler döneminden itibaren de­vam eden bu yazı geleneğinde, örtünün hangi hali­fe veya sultan tarafından nerede ve ne zaman yaptı­rıldığına dair kayıtlar da bulunmaktadır.” (Hicaz Albümü, Diyanet Vakfı Yayınları, 2006, s.35–38)

[12]—Eyüp Sabri Paşa, Kâbe ve Mekke Tarihi, Sadeleştiren, Osman Erdem, İst. Fatih Yayınevi, s. 549

[13]— BOA, Fon Kodu: ML-VRD-TMT Defterleri 14420;

(15 Ağustos 1296 (27 Ağustos 1880) İrade-i seniyenin telgrafına verilen cevap (Osmanlı Başbakanlık Arşivi) Bazı araştırmacılar bu lakabın Efendi Hazretleri ile başladığını zannediyorlar. Bu belge durumu çok güzel açıklamaktadır.

[14] —AYDEMİR, Şevket Süreyya, İkinci Adam, İst, V. Baskı, c.I, s.24

[15]— Seyyid Muhammed Kadrî kuddise sırruhu’l-azîz anlatıyor:

Bir sabah namazını Şahımız Hz. Ali Hüsameddin’in arkasında kılıyorduk. Hz. Şah’ın baba ve anneden Seyyid olduğu hakikatini mânen gördüm. Namazdan sonra sohbete müsaade eden Şah’a arz ettim:

—Şimdiye kadar Hz. Şahın yalnız anne cihetinden seyyid olduğu söylenmekte idi. Lütuflarınızla Hz. Şah’ın peder cihetinden de seyyid olduğunu gördüm.

—Evet, elhamdülillah öyledir. Seyyidlik, ecdâdımız Seyyid Battal Gazi’den geliyor. Açıklar ve iddia edersem, çok yanlış kişiler de seyyidlik davasında bulunacaktır. En doğrusu, “Allah Teâlâ yanındaki seyyidlik makbuldür” buyurdu. (Şeyh-i Meczûb Muhammed Saîd Seyfüddin, İhsan Yolu (Gönül Sultanları ve Hak Sohbetleri adlı kitap içinde), Çeviri: Çelebi Süleyman Kaya, Ankara,1996, s.26.)

[16]—Bir rivayete göre, Efendi Hazretlerine dikilen çocuk elbisesi Hicaz’a gönderildi.  Yedi sene Kabr-i Saadet’te mahfuz kaldı.

[17]—Soyu Hz. Ebûbekir radiyallâhü anh’a dayanır, rivayeti de vardır.

[18]—Doğumu nüfus cüzdanında 1296 dır. Askerlik teskeresinde doğum tarihinin (Rûmi: 1289, Milâdi: 1873) görülmektedir. İhramcızade Hacı İsmail Efendi İsmet İnönü (1884)  ile sınıf arkadaşı olduğundan bu tarihte bir hata olma ihtimali çok fazladır. Çünkü arada yedi yaş gibi fark olmaktadır. Ayrıca babasının memur olması ve İsmet İnönü hakkındaki rivayetlerde kesinlik vardır.

[19]—Bu adın konulmasındaki hikmetlerden biri de, o dönem itibarı ile aile dostları olan Ulu Camiinde imam hatiplik görevi yapan zatında adıdır.

[20]—Samsunlu Mecnun Mahmut Efendiden işittim.

[21]—Efendi Hazretleri bu beyitlerini sohbetlerinde çok zaman kendileri tekrar ederdi.

[22]—Gardaşlarım! Anamın zürriyeti olmamış anam Hacca gitmiş Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin Ravzasında dua etmiş demiş ki, Ya Rabbî kapına geldim, bu Habibin hürmetine bir evlat ver demiş. Zaman gelmiş karnımda, hamile olduğunu can bulduğunu fark etmiş, iki rekât namaz kılmış, yatmış denilmiş ki, “İsmail’i kendi mayamızdan yoğurduk, ekşitmedik ve sana da hediye ettik” sesini Anam duymuş. İki rekât Hacet namazı kılmış. Bir gün evimizin önünde yılan yüzüme uzandı, yalamaya başladı. Anam gördü İsmail’i yılan yiyor dedi yılanı kovdu. Gardaşlarım! Şimdi anladık ki, yılan sevgisinden yüzümü yalarmış. Gardaşlarım (ta ezelden intisabım âlemin seyyidine, düştüm aşkına bu anasır bendine, çok aradım ağladım yüz tutup Hakk’ın kendine, âlemi ervah içinde hubbu Mevlâ olmuşuz.)

[23]—Sakine Latife Hanım ile yapılan mülakat.

[24]— Sıbyan – İptidaî (İlkokul) Okullar

Osmanlı imparatorluğunda ilk eğitimin ve öğretimin yapıldığı yerlere “Sıbyan Mektebi” denilmektedir. Kuruluşları bakımından ya bir “külliye” içinde yer alıyorlar yahut da ayrı olarak mahalle ve köylerde bulunuyorlardı. Sıbyan okullarının belli bir yönetmeliği veya programı hazırlanmıştı. Bu okulların amacı bir çocuğa okuma-yazma öğretmek, İslâm dininin kurallarını ve Kur’an-ı Kerim’i belletmekti. Öğretim ezbere dayanıyordu. Ferdi bir eğitimin hâkim olduğu okullarda genellikle şu dersler okutuluyordu.

1 – Elifba, 2 – Kur’an-ı Kerim, 3 – İlm-i hal, 4 -Tecvit, 5 – Türkçe ahlak risaleleri, 6- Türkçe, 7 – Hat

Hocalar genellikle medrese çıkışlı olmakla beraber, cami imamı veya müezzin de oluyordu. 4–5 yaşlarında öğretime başlayan çocukların yoksul olanlarının gıda ve giyim-kuşam gibi ihtiyaçları karşılanıyordu.  Üç yıl yıllık programı vardır. Sıbyan mekteplerinin özellikle Osmanlı klasik döneminin dışında yozlaşmış olmuş ve fayda düzeyi azalmıştır. Tanzimat döneminde, ıslahı için çalışılmış ise, de olumlu bir gelişme kaydedilememiştir. 1869 Nizâmnâmesi ile yeni usulde “iptidaî” adı verilen okullar düşünülmüş ve ilk defa 1872 tarihinde uygulamaya konulmuştur. İlk olarak 1880 yılında Sivas’ta da biri kız, biri erkek olmak üzere iki iptidaî okulunun yapılmasına başlanmıştır.

[25]—İsmet İnönü’nün arkadaşı olmasından dolayı askeri rüştiyeyi okuması gerekir. Şükrü Sefa Efendi’nin anlattığı menkabede bu okulu doğrulamaktadır.

Rüştiye Okulları

İlk zamanlarda ilkokul üstü hazırlık okulu, daha sonraları İse ortaokul karakterine sahip bir öğrenim derecesi olarak görmek mümkündür. Rüştiyeler önceleri Darülfünuna, sonradan İdadilere basamak teşkil etmiştir. Ayrıca ilk yıllarda hükümetin memur yetiştirmek gayesiyle de okul açtığını görüyoruz.

Sivas’ta 1882 – 1885 yıllan arasında valilik yapmış olan Halil Rıfat Paşa bu dönemde, eğitim alanında büyük bir faaliyet başlatmıştır. Beş yaşına girerken kız ve erkek okula gönderilsin diyen Paşa, Sivas’ta Mekteb-i Mülkiye-i Rüştiye, Askeri Rüştiye ve Darü’l-Muallimîn okullarını açmıştır. Yine Sivas’a Sanayi okulu ve İnas Mekteb-i Rüştiyesi tesis edilmiştir.

Mekteb-i Rüştiye-i Mülkiye 1886 tarihli Sivas Salnamesi’nde geçmekte, 4 muallim ve 154 talebesi bulunmaktadır.  Okulun genelde memur ve idareci yetiştirmek gayesiyle kurulduğu tahmin edilmektedir. Dört yıllık programı vardır. (Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s. 163

[26]—Şükrü Sefa DALAK Efendi anlattı.

Yıl 1968. Ticaret Lisesi 2. sınıfa giderken öğleden sonra vekaleye gittim.  Efendi (k.s) Hazretleri sordu ki;

“Oğlum Sefa! Nerede okuyorsun?”

Ticaret Lisesinde okuyorum diyecekken birden;

“Dede, Kazancılardaki Deli Fikri Paşa Konağında okuyorum.”dedim. “O paşayı tanıyorum, Savaşa katıldı. Beni de severdi.”

“Ben İsmet Paşa (İnönü) ile beraberde okudum. Sınıfın girişinde beraber otururduk. Zayıf ve cılızdı. Onun numarası 32 ve benim ki, 34 mü neydi. O zamandan İsmet Paşa siyasetçiydi, öğrencileri başına toplar, masaya çıkar konuşma yapardı.” “O bizden ayrıldı. O dünyayı tercih etti, biz de ukbayı.”

[27]—İsmet İnönü 1884 yılında İzmir’de doğdu. İlk ve orta öğrenimini 32 numaralı öğrenci olarak (Askeri rüştiye) dört yıllık okulu beş yılda 1895 Sivas’ta tamamladıktan sonra bir yıl Sivas Mülkiye İdadisi’nde okuduktan sonra 1897de İstanbul’da Mühendishane İdadisini, 1900 de Topçu Harbiyesi, Harbiye 1903 ve 1906 yılında Harp Akademisi’nden mezun olarak, ordunun çeşitli kademelerinde görev yaptı. (Ana Biritanica Ansk; İnönü Mad.–Çağdaş Liderler Ansk; AYDEMİR, Şevket Süreyya, İkinci Adam)

[28]—Abdurrahman Efendi, Halil Efendi ve Abdullah Efendi gibi mü­derrislerden ders almıştır. (Fatsa, Mehmet, Tasavvufta Mekkî Kolu, İst,  2000, s. 127)

[29]—Bazı rivayetlerde Çifte Minareli medresede medrese eğitimi gördüğünden bahsedilir. Yanlış olma ihtimali vardır. Çünkü “Çifte Minarenin Osmanlı kaynaklarında, 16. asırdan itibaren harap olduğu ve eğitimin yapılmadığı yazılıdır. Ayrıca Defter-i Evkâf-ı Rum’da “Evkâf-ı Medrese-i Pervane Bey” ismiyle kayıtlı olan Çifte Minare Medresesi, 19. asırdan itibaren cephane saklanan bir depo haline getirilmiştir. 1853 tarihinde tamamen harabe haline gelmesi sebebiyle, binanın arta kalan taşları Hacı İzzet Paşa (Osman Paşa) Camii inşaatında kullanılmıştır. (Demirel, Ömer, Osmanlı Dönemi Sivas Şehri, Sivas 2006, s.56)

[30]—1949’da boşandılar.

[31]—1950’de evlendiği üçüncü eşleri Zeliha Toprak (Hacı Valide) de 1972 de vefat etmiştir.

[32]—Şükrü Sefa Efendi, Hayriye Hanım için buyurur ki;

“Hayriye Hanım o kadar edepli ve ahlaklı idi ki; Efendi Hazretleri öl dese ölürdü. Dedeme hizmet ederdi. İhvanlar ile haşır neşir olurdu. O’na Zamanın Rabiâsı derlerdi. Hamile kaldığı zaman çarşaflara sarınırdı ki, ancak doğumla hamileliği anlaşılırdı.”

Hakk’a yürüdüğünde bir ömür boyu toplamış olduğu saçlarını ve kestiği tırnaklarını kabrine gömdürdü.”

[33]—1,5 yaşında havale geçirerek Hakk’a yürümüştür.

[34]—1 yaşında Hakk’a yürümüştür.

[35]—Hayriye Hanımefendinin Reyhane Hanımdan sonraki çocuklar hayatta kalamayınca Darende’ye Somuncubaba Hazretlerine ziyarete gidilmiş, orada dualar edilmiştir. Doğacak çocuklar evliyaya satılma usûlü ile hediye edileceğine dair sözler verilmiştir. Bu hadiseden sonra Sakine Latife Hanım dünyaya gelmiştir.

Aişe Zarifoğlu Hanımefendiden işittiğimize göre Hayriye Hanım buyururmuş ki; “Annem bize derdi ki; bu kızımın sırtında kürek kemiğinin altında Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin mührü vardır. ‘Ben’ falan değil.”

[36]— Efendi Hazretleri Aişe Zarifoğlu Hanımefendiyi validesine çok benzettiği için eşi Hafızanne’ye; “Hafızannesi bak, anam geldi” buyururlarmış.

[37]— Halid Kılıç Efendi konu hakkındaki hatırasını bize şöyle anlattı;

“Efendi kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri bir gün İmmihan Hanımına ‘Şu şeker çuvalını sakla bize lazım olacak’ demiştir.

Daha sonra ‘Hanım şeker çuvalı lazım oldu getir’ dediği gün oğlu Kemal Efendi tren kazasında paramparça olmuş.

Efendi Hazretleri kaza yerine giden ihvanlara şeker çuvalını vermiş. Kimse bu çuvala bir mana verememiş. Fakat olay yerine geldiklerinde parça parça olmuş cesedi toplamışlar.

Efendi Hazretlerinde bir damla gözyaşı yok. Ve ‘Gardaşım Şehit babası da olduk.’ Demiş.

Ben bu olayı duyunca Sivas’a taziye ziyaretine gitmek murad ettim. Hem de bayrama rast geldi. Sivas’a Ulu Camii’ye tek başına gittim. Efendi Hazretleri ziyaretçileri çok geldiğinden evden dışarı çıkmıyor, dediler. Bende devlethaneye gittim. Ziyaretçiler çok olduğundan hizmetçiler herkesle ilgilenmiyorlardı. Orada Efendi Hazretlerinin hizmetkârı Gurcabatlı Fadime Hanım beni fark etti ve beni yukarı çıkarttı. Efendi Hazretleri namaz kılıyor, sonra içeri girersin dedi. Ziyaretçiler dağılınca Efendi Hazretleri yanıma geldi. ‘Gardaş’ nerden gelip, nereye gidersin. Buradan nereye gideceksin’ Bende otele giderim Efendim, dedim. Bana para vermek istedi. ‘Efendim himmet isterim’ dedim. ‘Olsun, paranda olsun, himmette olsun’ dedi, 10 lira verdi ve birine beni otele götürmesi için emir verdi. Ertesi gün niyetimi bozup söz dinlemeyerek tekrar görmek için gittimse de Efendi Hazretlerini göremedim, memlekete döndüm.

[38]—İhramcızâde kuddise sırruhu’l-azîz, validesinin memurluk yapmasını istemediğini;

“Oğul! Mazhariyetin büyük adam olamadın, ben sana cami hademesi ol dedim, sen memurluk yapıyorsun” sözünü gözyaşları ile çok söylemiştir.

Ayrıca “Validemiz cami hademesi ol dedi biz olamadık, fakat bugün hiç olmazsa da tamiratları ile meşgul oluyoruz” buyururlardı.

[39]—Duyûn-u Umûmiye’nin Kurulması (1881) (Genel Borçlar İdaresi)

Osmanlı Devleti, Kırım savaşı sürerken, 1853 yılında ilk dış borçlanmayı yapmıştı. (İngiltere ve Fransa’dan) bundan sonrada borçlanmaya devam etti. Bu şekilde devlet, altından kalkamayacağı ağır bir yükün altına girdi. Osmanlı Devleti, 1875 yılında borçlarını beş yıl süre ile yarıya indirdiğini açıklaması, maliyesinin iflas ettiğini göstermiş oldu. Berlin antlaşması ile Rusya’ya ağır bir savaş tazminatının ödenmesi, maliyeyi daha da kötü bir duruma soktu.  II. Abdulhamid, borçların ödenmesini belli bir düzene sokmak için 1881 yılında Duyûn-u Umûmiye’yi kurdu. Duyûn-u Umumiye idare meclisi; Osmanlı devletinin dış borçlarını doğrudan doğruya kendisi toplamak ve borç karşılığı gösterilen gelirleri yönetmek, vergi gelirlerine direkt el koymak üzere kurulmuştu. Bu meclis, alacaklıların oluşturduğu temsilciler kanalıyla faaliyet gösterir ve meclis, ihtiyaç duyduğu yerde büro açabilirdi. Zamanla meclis, iyice güçlenerek, başka alanlarda da yatırımlara girişmeye, devlete borç vermeye, ikinci bir devlet (maliye) gibi faaliyet göstermeye başladı.

1928 de Duyûn-u Umûmiye’nin hukuki varlığına son verildi.

[40]—Mürşidi Mustafa Hâkî kuddise sırruhu Efendinin kendisine:

“İsmail Efendi, memur olduğun yerdeki müskiratın tadına da bakıyor musun?” Diye latife etmeleri üzerine parasını borç para ile değiş tokuş yapardı.

“Gardaşım! İçkinin katresi haramdır. Fakat çoluk çocuğun nafakası için çalışıyorduk. Fakat biz yine başkasından borç alıyoruz. Aylığımı alıp ona verip parayı değiştiriyorduk.” (Ali Eriş isimli ihvandan dinledim.)

[41]—Osmanlı Hükümeti, Fransa ve İngiltere arasında imzalanan Ticaret Anlaşmasıyla tütün ithali yasaklanarak tütün için ilk defa 1862 yılında İnhisar (Tekel) kuruldu.

1879’da çıkarılan “Rusûmu Sitte” Kararnamesiyle tuz, tütün ve alkollü içkilerin inhisarı gelirleri yabancı bankerlere ve daha sonra 1883’de ise, “Duyûn-u Umumiye”ye bırakılmıştır. Sonradan Tütün İnhisarı İşletilmesi imtiyazı “Memâliki Osmaniye Duhanları Müşterek Menfaa Reji Şirketi”ne devrolunmuştur.

Tütün, alkollü içkiler, tuz barut ve patlayıcı maddelerle ilgili “İnhisar” hizmetlerini yürütme görevi 1932 yılında kurulan İnhisarlar Umum Müdürlüğü’ne verilmiştir.

Tütün, alkollü içkiler ve tuz 1932, barut ve patlayıcı maddeler 1934, bira 1939, çay ve kahve 1942, kibrit 1946 yılında Devlet tekel’i altına alınmıştır. Kahve 1946, kibrit 1952, barut, patlayıcı maddeler ve bira 1955 ve tütün 1986 yılında “Tekel” kapsamı dışına çıkarılmıştır.

[42]—(21 Haziran 1934) Soyadı kanunun kabulü. Çıkarılan kanunla, her Türk kendine uygun bir soyadı almakla yükümlü kılındı. Aynı yıl çıkarılan bir başka kanunla da ayrıcalıkları belirten eski unvanların hepsi yasaklanmıştır.

[43]—Nüfus memurunun “İsmail Efendi senin bu lakabın Arapça olduğundan bunun aynı şekilde soyadına çevrilmesi mümkün değil. Sen kendin ve ailen için bir soyadı beğen ki, biz onu nüfusuna soyad olarak geçelim” demeleri üzerine, “Gardaşım biz topraktan olduk yine toprak olacağız bizim soyadımızda TOPRAK olsun” demiştir.

Efendi Hazretlerinin soyadını TOPRAK olarak almasının mürşidi Mustafa Haki Efendinin kuddise sırruhu ismiyle de ilgisi de vardır. Hâk, Farsçada toprak manasına gelir.

Yine bu manzumeden olarak halen hayatta olan oğluna, “Oğlum Kâzım TOPRAK, Toprak olabiliyor musun?”diye soyadının hikmetinden sual ederlerdi.

[44]—Sivas’ta Adnan Menderes’in bile gidip elini öptüğü 90’lık bir zat, Hacı İsmail Efendi’yi tanımıştım o sene, “hastasın, ihtiyarsın, gidemezsin” diyerek kendisine pasaport vermek istememişler. Bir çâresini bulmuş olmalı ki, Harem-i şerifte gördüm; bir delikanlı çevikliği ile namaz kılıyordu.

9 Mayıs 1962, yine güneş doğmadan Beytullah’a koşuyoruz. Kalabalık da gitgide çoğalmakta. Ekseri saatlerimiz orada geçiyor..(ŞENOCAK, Kemaleddin, Müslümanlar Arasında Bir Garib Yolcu, İst, 2004, 231)

[45]—Türkelili Mevlâna Küçük Hüseyin Efendiden işittim.

[46]—1938 yılı Ramazan ayı Kasım ayına rastlamaktadır.

[47]—Halid Kılıç Efendi bize bir hatırasını şöyle anlattı;

“25 yaşında Zara’ ya gittiğimde orada Bafralı Hacı Hasan Efendinin ihvanları vardı. Bana bizim kola kayıt ol diye teklifte bulundular. Bende bizim vilayetimizin bir büyüğü var. Ben ona gideceğim. Sonra karar vereceğim dedim. Oradan ayrıldım

Bulunduğumuz yerde Efendi Hazretlerinin 50’ye yakın ihvanı var iken 6 veya 7 ihvan kalmıştı. Çünkü ben 7 yaşında iken ilk Efendi Hazretleri ile köy odasında 1938 senesinde tanışmış idim. Hala hatırası hayalimde mevcut idi. Kalan ihvan kardeşlerime yalvardım beni ziyarete götürün dedim. Sonunda razı oldular ve beni Sivas’a götürmeye karar verdiler. Yıl 1956. Cencin’e geldik. Araba yoktu. Üstü açık bir kamyon bulduk 2,5 lira ile Sivas’a indik. Kamyonda gelirken Efendi Hazretlerinin 1938 yılında 38 kişi ile 38 gün mahkûmiyeti konusu anlatıldı. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin kundağı kendisine verilen ancak Allah Teâlâ dostudur, dedim. Olaylar anlatıldıkça Efendi Hazretlerinin boş bir adam olmadığına karar verdim.

Sivas’a gelince ilk olarak Paşa Camii’nde öğle namazını kıldık. Oradan vekaleye gittik. Efendi Hazretleri beni yanına çağırtıp oturttu. Benim harcadığım 2,5 lirayı da bana tekrar hediye etti. “Sivas’tan bir şey alırsın” dedi Sohbete hiçbir laf olmadan 1938 yılındaki mahkûmiyeti ile söze başladı. Dedi ki;

‘Gardaşlarım!  Bir tarihte 1938 de’ diyerek söze başladı. ‘Öyle bir tarihe rastladı ki; 1938 yılında 38 kişi ile 38 gün hapis yattık. Oradan çıkınca dede vatanıma gitmeye niyetlendik. Fakat manada bize kundak içinde bir çocuk verildi.

“Bu kimdir?” Diye sorduk;

“Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemdir. Rum’da O’nu büyüteceksin. dediler. Bizde fikrimizi değiştirdik.” dedi.

Benim kalbimde Efendi Hazretleri hakkında hiçbir şekilde şüphe kalmamıştı. Çünkü Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem emanet edilen kişi büyük insandır. Orada bulunanlar ve ben ders isteyince istihare etsinler dedi. Benim için ise, Hakkı Hafız Efendiye “bu gardaşımızın dersini hemen ver” dedi. Ben dersimi aldım. Üç gün vekalede kaldık.

(Halid Kılıç Efendi: Zara İlçesi Yapak Köyü 1931 doğumlu, üç yaşında âmâ ve hayatta bulunan bir ihvan Efendi.

Bu hicret için 1935 senesini verenlerde vardır. Ancak 1938 senesini verenlerin çok olması ve âmâların hafızaları kuvvetli olmasından ve bizzat Efendi Hazretlerinin yanında ilk önemli görüşme hatırası olarak birinci ağızdan dinlediği için Halid Kılıç Efendinin rivayeti kuvvetlidir. Yazan)

Bu türlü hicretin bir benzeri de Şeyh Şerâfeddin Dağıstanî kuddise sırruhu’l-azîzin başından geçmiştir.

Ülkede 1930’larda yaşanan değişim konusundan manevi olarak bunalan Şeyh Şerâfeddin kuddise sırruhu’l-azîz, bir ara Türkiye’yi terk edip Medine-i Münevvere’ye hicret etmek istemiştir. Bu konudaki bir sohbetinde o günlerdeki duygularını şöyle dile getirmiştir:

“Asrımızda herkes benliğine, makam ve sair ahval-i dünya zaviyesinden bakarak, sanki ölmeyecekmiş ve kı­yamet yokmuş gibi esef verici bir hale mağlup olarak, bu neş’e ile vakit geçirmeye başlamıştır. Âlemin ahvaline ve âlemi ihata etmiş olan hadsiz-hesapsız zulmet ve fesada bakarak, uhdeme düşen irşad ve ıslah vasifesini icraya, ilim ve kudretimin kâfi gelmeyeceğinden, yeis derecesinde kalarak beş defa halk arasından çekilmek ve Medine-i Münevvere’de ihtiyar-ı mücaveretle Ümmet-i Muhammed’e dua ile imrar-ı hayat etmek için Cenab-ı Mefhar-ı Âlem Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem Efendimizden mezu­niyet istedim. Cenab-ı Rasûlullah, katiyyen halk arasın­dan çekilmeme razı olmadılar. Mefhar-i Âlem Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem Efendimizin benim halk arasından çekil­meme razı olmamaları, cüz’î küllî (az çok) benden Üm­met-i Merhumeleri’ne menfaatlerin olacağına delalet et­mektedir.” Bu sözlerinde Şeyh Şerâfeddin kuddise sırruhu’l-azîzin tevazu ile kendisinde irşad için gerekli donanım eksikliğinden söz etmesi  dikkat çekicidir. (http: //www. naksibendi. net) (http://www.geocities.com/tasavvufvesufiler)

[48]—Şam’a Hicret ahir zamanda sünnet olduğu için Şam rivayeti de göz ardı edilmemelidir. Çünkü Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem buyurdular ki;

“Bir hicretten sonra bir hicret daha olacak. Bu hicret yeri ise, yeryüzü ehlinin hayırlıları için Hz. İbrahim aleyhisselâmın hicret ettiği yer (Şam) olmalıdır. Yeryüzü ahalisinin kötüleri kalır. Yerleri onları öbür dünyaya atar. Allah Teala da onlardan hoşlanmaz. Onları ateş, maymunlar ve domuzlarla birlikte haşr eder.” (Ebû Davud, Cihad 3, (2482)

Bugün Şam deyince sadece Suriye’nin başşehri olan Şam’ı anlarız. Eski kitaplarda bu şehrin adı Dımeşk’tir. Aslında Şam, Filistin, Ürdün, Lübnan topraklarını da içine alan büyük bir bölgedir.

[49]—Bir rivayette; İstanbul-Fatih İlçesindeki Reşadiye Oteli.

[50]—Efendi Hazretleri Şam-Arabistan’a hicret davası çıkınca kızı Hayriye Hanım çok üzülmüşler. Yüzüne bakmaya kıyamadığı bir güzellikte olan oğlu Ubeydullah için, “Eğer Efendi Babam geri gelsin, bu oğlum yoluna kurban olsun” buyurmuşlardır. Efendi Hazretleri hicret niyetinden vaz geçip Sivas’a dönünce 15 gün sonra Ubeydullah Efendi Hayriye Hanımefendinin kucağında havale geçirerek Hakk’a yürümüştür. Efendi Hazretleri için bir bedel yine kendi ciğerinden verilmiştir.

[51]— (Bazı rivayetlerde İzmir’e uğramış sonra Sivas’a dönmüşlerdir.)

[52]—Polis baskınları artıp ihvan hakkında soruşturma yapılınca Efendi Hazretleri “Ticaret için geliyorlar” buyurunca, “peki dükkânın nerede?” diye sorulmuş. Bunun üzerine komisyon dükkânı açılmış. Efendi Hazretlerinin üzerine kayıtlı komisyon dükkânına gelip alışveriş yapan ihvandan başkası da olmadığı gibi manevî ticaretin zahirî dükkânı açılmış.

[53]—Atatürk’ün, Efendi Hazretlerini çağırıp bir görüşme yaptığı irşad faaliyetlerinde rahat olması beyanında bir izin aldığı rivayetleri vardır. Rivayetin doğruluğunu tam tespit edememe rağmen, şu husus dikkate şayandır ki, Efendi Hazretlerinin Atatürk’ün zamanında şeyhlik yaptığı devlet tarafından bilinmektedir. Tekkelerin kapatıldığı bir zamanda bu hizmette bir kesilme de olmamıştır.

[54]—Çorapçı Hanı: Ahşap ve iki kattan oluşan alt katında kuru gıda ve hayvansal ürünler satılan, üst katı ise, otel olarak kullanılan bir mekândır.

[55]—İhramcızâde kuddise sırruhu’l-azîz Hacca gittiklerinde gördükleri bir mekânın ne olduğunu sor­duklarında,  vekâle olduğunu söylemişler.  Dönüşlerinde cumhuriyetin kurulduğu zamanlarda Tekkelerin kapatılması, dinî toplantılarının kanunlarla yasaklanan faaliyetler içinde yer almasından dolayı Çorapçı Han’da yazıhane sıfatı ile “vekâle” yi açmıştır.

[56]—Büyüklerin vefatları için kullanılan bir ifadedir. Kâmil insanlar Allah Teâlâ’ya dönerler. “Allah Teâlâ yolunda öldürülenlere ‘Ölüler’ demeyin, zira onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz.” (Bakara,154) “Biz Allah Teâlâ’ya aidiz ve sonunda O’na döneceğiz.” (Bakara, 156) ayetleri ve

اولـياء الله لا يـموتـون ولـكن يـنقلـبـون مـن دار الـى دار  “Evliyalar ölmezler, belki bir evden başka bir eve geçiş yaparlar” buyrulmuştur. Bundan maksat kâmil müminlerdir. Bu hayatı bâkiye sebebiyle kâmil müminlerin bedeni bozulmaz. Bu bir hakîkâttir. (İsmail Hakkı Bursevî, Salât-ı Meşiş Açıklaması)

Türkelili Mevlâna Küçük Hüseyin Efendi Hacı Hasan kaddese’llâhü sırrahu’l-aziz Efendiden şunları rivayet etmiştir.

Hacı Hasan Efendimizin evine gittik. Sabah kahvaltısını yaptık. Buyurdu ki; “Şeyhimizi ziyaret ettiniz mi? Öyle ise, bizde şeyhimizden haber ederiz.” dedi. Çay içerken ilâveten buyurdu ki;

“Şeyhim iki cihanın kutbu idi. Şeyhimle 43 yıl beraber oldum iki tende bir can idik. Halen de beraberiz. Şüphe edenler bende, bir yara açsınlar Şeyhimin kabrini de açıp baksınlar. Şeyhim kabrinde hay (diri) duruyor. Aynı yarayı Şeyhimde görürler….

[57]—Muhammed isminin sayısal değeri 92 dir.

[58]—Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin son kelâmlarındada namazın kılınma mevzusu geçmektedir.

[59]—Efendi Hazretleri bir gün Ali Barakla beraber Ulu Camiden çıkarken, merdivenlerin orta yerinde durup Ali Barak’a,

“Hacı gardaş, bu Ulu Camii’ ye epeyce hizmetimiz oldu, acaba bize (eli ile göstererek) şuradan bir yer vermezler mi acaba?” diyerek cami önündeki kabristandan bir yeri gösterir. Efendi Hazretlerinin irtihalinin ertesi gün Si­vas’a gelen Ali Barak Efendi hazretlerinin kabrinin üzerine kapanarak,

“Efendim burayı daha evvel bana göstermişti” diyerek alabildiğince ağlamıştır.

[60]—Şükrü Sefa DALAK Efendi anlattı.

“Dedem Hakk’a yürüdüğünde yerel gazeteler günlerce bahsetti. “Sivas’ın Büyük Kaybı” “Davası olan” “Mizacı elem” gibi başlıklar ile duyuruldu.”

[61]—Cüssesi büyük olan iri yapılı adam. Buradaki mana Büyük Pir.

[62]— Basra şeyhlerinden bir zâtın dünyalıkça fevkalâde zaruret ve ihtiyacı olup ekmeğe muhtaç bir dervişi ile beraber medresenin bir harap odasında kuru bir hasır üzerinde Cenâb-ı Hakk’a ibadet ü taat ve zikrullâh ile vakit geçirirler iken bu zatın hâline aşina olan bir zat tarafından kendisine denilmiş ki;

“Bağdat’ta ehlullâhtan filân zâta bir mektup yazıp Derviş Muhammed’le gönderseniz ve bir miktar dünyalık ihsan olunmak üzere Cenâb-ı Hak’tan dua ve niyaz olunmasını istirham edip onun dua ve teveccühü sebebiyle biraz dünyalık teveccüh etse, pek güzel olur. Daha ziyade Cenâb-ı Hakk’a yakınlık olup dünya ve ahiret kurtuluşu bulursunuz” demesi üzerine Şeyh Efendi:

“Bunun bu sözü Hakk’ındır” diyerek o yolda bir mektup yazıp Derviş Muhammed’e teslim ederek Bağdat’a göndermiş.

Derviş Muhammed, Bağdat’a gelip şeyhin kaldığı tekkeyi sormuş. Filân mahallede olan meydana karşı konaktır demişler.  Derviş Muhammed oraya geldikte görmüş ki, tarif ettikleri konak değil, bir saraydır. Kendi kendine demiş ki, “Bu şeyhin tekkesi değildir, belki Bağdat padişahının sarayıdır” diyerek yine başlamış şuna buna sormaya. Demişler ki;

“A bîçare derviş, işte sana gösterdik, bu saraydır onun yeri. Sen galiba taşradan gelmişsin, bilmiyorsun o zâtın durumunu” demişler.  Mecbur, Derviş Muhammed, saray kapısından içeriye girip kapıcıya mektubu göstermiş. Kapıcı yanına bir adam katıp kethüda Efendi hazretlerinin odasına göndermiş.  Derviş, kethüda Efendinin odasına dâhil olup görmüş ki, kethüda Efendi bir padişahzade gibi âlicenap bir köşede oturmuş ve odası ise, padişaha mahsus bir odadır. Derviş Muhammed muhakkak bilmiş ki, nafile, biz yine yanlış geldik, bizim istediğimiz şeyh Efendinin tekkesi değildir, bu bir padişah sarayıdır. “Bakalım neticesi ne olacaktır!” demiş.  Mektubu kethüda Efendi hazretlerine takdim etmiş. Kethüda Efendi, Derviş Muhammed’i alıp be­raberce Hazret-i şeyhin huzurlarına götürmüş.  Derviş Muhammed şöyle kapı önünde huzûr ile selâm durup şöyle Hazret-i şeyhe nazar etmiş. Onu görmüş ki, gayet nefîs ve enfes elbiseler içinde; sırtında kollarını giymemiş şöyle omzuna almış on bin kuruş kıymetinde âlâ bir kürk; önünde yasemin çubuk, mücevherli takım, güya bir padişahtır. Artık odanın ziynetini sorma. Derviş Muhammed gönlünden demiş ki;

“Böyle bir ehl-i dünyadan dua ve niyaz talep edi­yoruz,   fe-subhânallâh Teâlâ!” deyip durur iken Hazret-i şeyh ferman buyurmuşlar ki;

“Derviş Muhammed, gel bakalım şuraya otur.” Derviş Mu­hammed gelip erkân minderi üzerine oturmuş. Hazret-i şeyh, Derviş Muhammed’in şeyhinden sual etmiş. O da;

“Pek ziyade fakirlik içinde olduğundan biraz dünyalık için dua ve niyaz ve teveccüh buyrulmasını Efendimiz hazretlerinden istirham ederek fakirlerini Efendimize göndermiştir” demiş. Hazret-i şeyh buyurmuşlar ki;

“Cenâb-ı Hakk’ın ilâhî lutf ve ihsânına nihayet yoktur, dua ettim, İnşâallâhu Teâlâ, Şeyh Efendi de bizim gibi ilâhî nimete mazhar olurlar” , demiş. O esnada alış veriş memuru Hazret-i şeyhin huzuruna girip demiş ki, “Efendim, tekkenin içinde ve dışında bulunanların mevcudu üç yüz nefere ulaşmış olup bugün kilerde bir dirhem yağ ve bir tane pirinç yoktur, fer­man Efendimizindir” demiş. Hazret-i şeyh buyurmuşlar ki;

“Gel şu minderde olan kürkü al da bedestene götür sat, akçesiyle yağ, pirinç ve gerekli malzemeleri al” demiş. Memur kürkü alıp gitmiş. Derviş Muhammed izin talep etmiş ki, huzûr-ı şeyhten dışarı çıksın. Hazret-i şeyh bu­yurmuşlar ki;

“Biraz daha muhabbet edelim.” Aradan az bir müddet geçip oda kapısından bir ağa içeriye girip koltuğunda bir bohça getirip Hazret-i şeyhin önüne koymuş, demiş ki,

“Efendim, defterdar Efendi kulunuz ellerinizi öperler. Bugün bedestende bir kürk satılır görmüşler; Efendimize lâyık bir kürktür diye aldılar, Efendimize takdim buyurdular ve kabulünü niyaz u istirham ettiler.” Hazret-i şeyh buyurmuş ki;

“Memnun oldum, mahsus selâm, dualar ederim. Getir oğlum omzuma koy” demiş. Ağa da bohçayı açıp kürkü çıkarıp Hazret-i şeyhin omzuna koymuş. Derviş Muhammed görmüş ki, memurun az önce omzundan aldığı kürktür. Hazret-i şeyh, Derviş Muhammed’e hitaben buyurmuş ki;

“Derviş Muhammed, ben istemiyorum, Cenâb-ı Hak kemâl-i lutf u ihsân-ı ilâhiyyesinden olmak üzere lâyık görmüş sebebler vasıtasıyla ihsan etmiş. Haydi, sen de git de şeyhine böylece söyle, selâm dualar eyle; Cenâb-ı Hak ona da dünyalık ihsan etmiştir” demiş. Derviş Muham­med dönüp Basra’ya gelmiş, doğruca şeyhin kaldığı medreseye gitmiş. Sormuş ki;

“Bizim Şeyh Efendi ne oldu, odasında yoktur!” medresedekiler demişler ki;

“Derviş Muhammed, senin şeyhin sen gittikten sonra ehl-i dünyâ oldu, şimdi filân mahallede bir büyük konak aldı, sâhib-i devlet sâhib-i dünya oldu; hizmetkâr artık sual etme!” demişler. Derviş Muhammed işi anlamış, derhal şeyhinin konağına gidip Bağdat’taki Hazret-i şeyhin selâm, duasını arz ve ahvalini beyan etmiş ve şeyhi de memnuniyetle

“Eksik olma Derviş Muhammed, senin sebebinle biz de Hazret-i şeyhin duasına mazhar olup bize de dünyalık yüz gösterdi” buyurmuşlar. (Aşçı İbrahim Dede, Aşçı Dede’nin Hatıraları, hzl. Mustafa KOÇ-Eyüb TANRIVERDİ, İstanbul, 2006, c. IV, s.1659–1660)

[63]—Bazı kaynaklarda ve tezimizde yapmış olduğumuz bir hata; “Mur Ali Baba kuddise sırruhu’l-azîz ile Efendi Hazretleri görüşmüştür.”

[64]—Efendi Hazretleri, o anda zuhur eden mânevî hâli sonradan çeşitli sohbetlerinde anlatmıştır.

“Gardaşlarım! O an bana bir hâl oldu. O hâl, bu hâl”

“Bana bir nazar etti ki, ne olduğumu bilemedim.”

“O heyecanı tarif ede­mem. Efendim, bana o soruyu sorarken ellerimin yeşil bir renk aldığını gördüm.”

“İşte o anda mânevî bir haz hissettim. Gözüm, elim mürşidim oldu; O ben oldu, ben ise,  O oldum.”

Başka bir rivayette şöyle gelmiştir.

“Genç delikanlı idim. Anam ile Tokat’a şeyhimi ziyarete gittim. Anam hacı idi. Anam daha önce sebebi veladetimizi (dünyaya gelişimizi) Ravza-i Pâkiden Harem-i Şerif hediyesi olduğumuzu söylemişti. Şeyhim;

“Oğlum! Nerelisin?” Bende;

“Sivaslıyım, Hacı Aişe Hanımın oğluyum,” dedim. Üzerimde tıfl (çocuk) iken sarındığım hac ihramı vardı. Şeyhim üzerimdeki elbiseye muhabbet etmişler. O muhabbetle ahir ömür sermaye-i saadetimiz oldu. Fakir her ne kadar üzerindeki ihram-ı şerif beğenilmişse de, hakikatte beşeri ihramı ve onda mahfuz (saklı) olan ilâhi nimet-i ve maneviye olup Şeyh Efendimiz keşfi manevi ile ondaki kutsiyeti sevmiştir.” (Gülbaba Cavit Kayhan)

[65]—(d. r. 1272/  h.y.t: r.15 Teşrisâni 1336)

[66]—Efendi Hazretleri şöyle anlatmıştır.

“Tokatlı Pîr Efendimiz bir tarafta, Sivaslı Şeyh Efendimiz de bir tarafta oturuyorlardı. Pir Efendimiz yerinden kalkarak, Mustafa Tâki Efendinin yanına geldi, bir süre sonra da kayboldu. Gördüm ki, Tâki Efendinin siması, Pirimizin mübarek yüzüne dönmüş. Bizim bu gördüğümüz işaret ile Tâki Efendiye biat etmek ve eksik dersimizi ikmal eylemenin gerekli olduğunu anladık.”

[67]—Aliyyül Havvas kuddise sırruhu’l-azîz buyurur ki; “Din âlimlerine dil uzatmaktan sakının. Çünkü onlar, Allah Teâlâ´nın isim ve sıfatlarının kapıcılarıdır.

Velileri inkârdan sakının. Çünkü onlar, Allah Teâlâ´nın zatının kapıcılarıdır.

Bir şey yapmak istiyorsanız, size yakışanı yapın. İnsanlar, bir şey vermediğiniz için sizi cimrilikle itham etmesinler, bu yüzden size karşı çıkmalarına meydan vermeyin. Çünkü veli olmanın şartlarından biri de şudur:

Bu gibileri, yanlarında bin dinar olsa da bunu bir fakire verseler, verdikleri paranın onların nazarındaki kıymeti, toprak üzerinde bulunan bir çakıl taşından daha kıymetsizdir.”

“Yemin ederim ki, talebeler, Allah Teâlâ´nın dünyayı yarattığı günden yok edeceği güne kadar, hocalarının huzurunda kor bir ateş üzerinde otursalar, doğru yola girmeleri için yol gösterip engelleri ortadan kaldıran hocalarının haklarını ödeyemezler.”

[68]— (r.18 Ağustos Salı 1341)

[69]—GAVS: Yardım eden. Evliya arasında kullara yardımla vazifelendirilen veli zât. Muhyiddîn-i Arabî kuddise sırruhu’l-azîze göre gavs, medâr kutbudur. İmam-ı Rabbânî kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerine göre ise, medâr kutbundan ayrı ve daha yüksek olup, ona yardım edicidir. Bu sebeble, medâr kutbu birçok işlerinde ondan yardım bekler. Ebdâl makamlarına getirilecek evliyayı seçmekte bunun rolü vardır.

Gavs-ı Â’zam: Büyük gavs (yardımcı). En meşhuru Abdülkâdir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîz hazretleridir.

Gavs-ü Sakaleyn: İnsanlara ve cinlere yardım eden büyük veli.

[70]—Şah Hâşim Risâlesinde yazıyor ki; Allah Teâlâ kullarından birini veli yapmak dilerse, onun Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin huzuruna götürülmesini emreder. Efendimiz sallallâhü aleyhi ve sellem emreder ve

“Oğlumuzu, Seyyid Abdülkâdir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerine götürün, velâyete layık olup olmadığını araştırsın” buyurur.

Seyyid Abdülkâdir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerine götürülür. Eğer o zat-ı velâyete layık görürse, ismini Muhammedî Defterine yazar. Mübarek mühürle mühürler ve Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem´in emri ve tasdiki konur. O zat-a velâyet, berat ve hilâfet tertip edilip zamanın gavs-ı vasıtasıyla sahibine ulaştırılır. O veli makbul ve korunmuşlardan olur. Bu vazife kıyamete kadar Abdülkâdir Geylânî kuddise sırruhu’l-azîz Hazretlerine verilmiştir. Başka görevlisi de yoktur. Bu işe yalnız bakmaktadır. Her asırda kutuplar, gavs ve bütün veliler O´ndan feyz almaktadırlar.” (İ. Hakkı ALTUNTAŞ, Kutsî Dua, 2006, s.207)

[71]—Temessül hadisesi ehlullâh için normal hadiselerdendir. Mesela;

Rebiyülevvel’in 29. günü dervişlerle sohbet ederken Hz. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem Aziz Mahmud Hüdâyi kuddise sırruhu’l-azîze görünüp oturdu­ğu seccadenin üzerine gelmiştir. Muharrem’in 24. günü Cuma namazının son sünnetini kılarken Bâyezîd Bestâmî kuddise sırruhu’l-azîzin genç bir insan suretinde gelip mecliste oturduğunu görmüştür. Cemâziyelûlâ ayında Aziz Mahmud Hüdâyi mihrapta otururken ve dervişler zikrederken kalp gözünden perdeler kalkmış, Hz. Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellemin mazhar-ı zât-ı rabbânî ve câmi-i cemî-i esma ve sıfat olduğu (yâni bütün ilâhî isim ve sıfatlara sahip olduğu) keşf olunmuştur. (Aziz Mahmud Hüdâyi Uluslararası Sempozyum Bildiriler, İst-Üsküdar Beld. 2006, c. I, s. 226)

[72]—Anlatılan hadisenin geçtiği yer bugün İhramcızâde Mehmet Kâzım Toprak Efendi Hazretlerinin ailesiyle kaldıkları evdir. Bu olay hakkında görüş almak için müracaat edilebilir.

[73]—Gavstan Yardım İsteme Usulü:

Sıkıntıda olan bir kimse gavs-ı vesile edip Allah Teâlâ’ya yalvarırsa derhal sıkıntısı gider. Şiddet anında her kim O’nun ismini anarsa derhâl rahata kavuşur. Gavs Hazretlerinin yüzü suyu hürmetine diyerek, her kim Allah Teâlâ’dan dilekte bulunursa, derhâl işi görülür.

İki rekât namaz kılınır. Her rekâtında Fatiha’dan sonra on bir İhlâs okuyarak, iki rekât namaz kılınır. Selâmdan sonra da on bir defa Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve selleme salât ve selâm getirip gavsın ismini anarak yalvarırsa, Allah Teâlâ’nın izni ve yardımıyla derhal işi görülür.

[74]—Muhammed Hâşim Kışmî, Berekât Îmâm-ı Rabbani Ve Yolundakiler, trc. A. Faruk Meyan, İst. 1980, s. 455

اللـّٰـهُمَّ  رَبـَّناَ تَـقَـبّـَلْ مِنَّا زِياَرَتَناَ زِياَرَتَ عَـبْدُ اْلـوَهّــَاب اْلغـَازِي كَـمَا تَقَـبَّـلْتَ مِنْ عِـبَـادِهِ اّلصَّالِحِـينَ     [75]

[76]—Hz. Sultan Hoca Ahmed Yesevi kuddise sırruhu’l-azîz Divan-i Hikmet, TDV Yayınları, 2003, s.3

[77]—İslâm’ın yayıcısı ve müjdecisi muhterem Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem olduğu için onun sohbet şerefine erenler, müslümanlar arasında büyük bir kıymet ve itibara sahiptir. İşte ashab dediğimiz kimseler, ümmetin bu bahtiyarlarıdır. Ancak ashâbında derecesi bir değildir. Bu derece, onların kendi kişiliklerine ait fa­ziletlere, İslâm’a ettikleri hizmete ve İslâm’ı kabul hususundaki sıralarına göredir.

Buna göre Ashab mertebelerine göre dokuz tabakaya ayrılmış­tır.

Birinci tabaka: cennetle müjdelenen on kişi, bütün ashabtan üstündür. İlk dört halife, yâni Hz. Ebûbekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali, Hz. Talha, Hz. Zübeyr, Hz. Sa’d, Hz. Saîd, Hz. Abdurrahman ve Hz. Ebû Ubeyde radiyallâhü anhüm.

İkinci Tabaka: Hz. Ömer radiyallâhü anh’ın İslâm olmasından sonra müslümanlığı kabul edenler oluşturur.

Üçüncü Tabaka: Aka­be’de ilkönce biat eden Ensar,

Dördüncü Tabaka: Aka­be’de ikinci kez biat eden Ensar.

Beşinci Tabaka: Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve selleme hicretinde Küba’da yetişen Muhacirler.

Altıncı Taba­ka: Bedir savaşında bulunan Muhacirler ve Ensar.

Yedinci Tabaka: Bedir Savaşıyla Hudeybiye Seferi arasında hicret eden­ler.

Sekizinci tabaka: Şecere-i Rıdvan (Hoşnutluk ağa­cı) altında biat eden Ashab.

Dokuzuncu Tabaka: Hudeybiye Antlaşması’ndan sonra gelen muhacirler.

Bu tabakaların içinde ulu ashabdan bazıları, Suffe Ashabı arasında seçkin kişiler vardı. Bu kişiler Ashab arasında yiyecek, giyecek gibi şeylerden veya yatacak yerden mahrum bazı fakir­lerdi. Bunlar için her akşam Efendimiz sallallâhü aleyhi ve sellemin kutlu evinin avlusunda bir sofra kurulur ve önlerine kavrulmuş arpadan meydana gelen bir kap yemek konurdu. Bunlar, geceleri Efendimiz sallallâhü aleyhi ve sellemin mescidinin kuzey yanındaki sofasında yatarlardı. Suffe (sofa) ehlinin sayısı hakkında rivayetler çeşitlidir. 10, 30, 70, 92, 93, 400 kişiydi diyenler vardır. Bunlar içinde Medine’de hemşerisi olmayanlar vardı: Bazıları;

Hz. Ebu Zer Gıfârî, Hz. Ebu Saîd Yemenî, Hz. Huzeyfetü’l-Absî, Hz. Vesîletü’l-Leysî radiyallâhü anhüm,

Bazıları da köle iken müslüman olanlar Hz. Ebu Mevhîbe, Hz. Ammâr, Hz. Bilâl Habeşi, Hz. Habbâb, Hz. Selman Fa­risî, Hz. Suheyb Rumî radiyallâhü anhüm.

Hz. Sa’d bin Ebi Vakkas radiyallâhü anh’ın da bir aralık Suffe ehli arasında bulunmuş olduğunu rivayet ederler. (AYNÎ, Mehmet Ali, Tasavvuf Tarihi, sadeleştiren H.Rahmi YANANLI, İstanbul, 2000, s.182)

[78]—İbn Kayyım, Zâdu’l-Meâd, 1/120–121.

[79]—ÖZDEŞ, Talip, Vahiy ve İslâm Tebliğinin Krono Cetveli, Sivas, 1994, s.7

[80]— Bir gün Üftâde Efendi Hazretlerine Molla Hünkâr Hazretleri (Mevlâna) ruhanî gelmişler, buluşmuşlar. “Gâhîce bizi de anın. Mesnevimizi nakledin.” Diye buyurmuşlar. Râvî rivayet eder ki, bir kimse Hazret-i azizle buluşmaya gelmiş idi. Görse ki, içeride bir gürültü var, Hazret-i azizin huzurunda adam var diye içeriye de girmemiş. Bir zaman sonra içeri girdikte Üftâde Efendi Hazretleri buyurmuşlar ki, “Kuzu, Konya’dan Molla Hünkâr (Mevlâna) geldi. Bize bir külah getirdi ve “Bizi de anın.” Diye buyurdular ve “Mesnevimizi nakledin.” Diye tembih buyurdular.” Şimdi Molla Hünkâr hazretleri bu zamandan nice yıl önce dâr-ı fenadan dâr-ı bekaya rıhlet buyurmuşlar. Hâşâ ki, onlar ölmezler ve dahi onları öldü diye itikâd etmemek gerektir. Râvî rivayet eder ki, Üftâde Efendi hazretleri nice zaman Molla Hünkâr’ın nefes-i şerîfeleriyle Mesnevî-i Şerîfi nakl buyurmuşlar. (Hüsameddin Bursevî, Menâkıb-ı Hazret-i Üftâde, İst, 1996, s.93)

[81] —Tarîkatların tasnifi aslında 12 den fazladır. 12 sayısı aslında semboliktir.

Ahmed Münib kuddise sırruhu’l-azîz Efendi’nin 1306 yılında basılan Mir’ât-ı Turuk adlı eserinde faydalanılarak tesbit edilen tarîkatla­rın adları ve kurucuları şu şekildedir.

1-Kadiriyye: Abdülkadir Geylani kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu..

2-Rifaiyye: Ahmed Rifai kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

3-Bedeviyye: Seyyid Ahmed Bedevi kuddise sırruhu’l-azîz  tarafından kuruldu. Daha çok Mısır’da yaygınlaştı.

4-Dussukiyye: Burhaneddin İbrahim Dussuki kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu. Daha çok Mısır ve Sudan’da yaygınlık kazandı.

5-Kübreviyye: 1221’de Harizm’de vefat eden Necmeddin Kübra kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

6-Halvetiye: Ömer Halveti kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu. İslâm dünyasının en yaygın tarîkatlarından oldu. Bugün kırktan fazla kolu var.

7-Sühreverdiyye: Şihabüddin Ömer Sühreverdi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

8-Çeştiyye: Muinüddin Hasan Çişti kuddise sırruhu’l-azîz tarafından Hindistan’da kuruldu. Hindistan’ın ilk ve en büyük tarîkatı oldu.

9-Yeseviye: Ahmedi Yesevi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından. 11. yüzyılın 2. yarısında kuruldu.

10-Sa’diyye: Seyyid Sadeddin Cibavi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

11-Mevleviyye: Mevlana Celaleddin-i Rûmi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

12-Şazeliye: Ebu’l-Hasan Şâzeli kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

13-Hâlidiyye: Zülcenaheyn Halid Ziyaeddin kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

14-Ekberiyye: Muhyiddin İbnü’l-Arabî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

15-Nakşibendiyye: Bahâüddîn bin Muhammed el-Buhârî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

16-Bayrâmiyye: Hacı Bayram Velî Ankaravî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

17-Eşrefiyye: Eşrefoğlu Rûmi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

18-Müceddidiyye: İmam Rabbani kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

19-Celvetiyye: Aziz Mahmud Hüdâyi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

20-Medyeniyye: Ebu Medyen el-Mağribi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

21-Bektaşiyye: Hacı Bektaş Veli kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

22-Zeyniyye: Muhammed Zeynuddin-i Hafi kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri tarafından Envar-ı Sühreverdiyye ve Esrar-ı Rifâiyye birleştirilerek kurulmuştur.

23-Ruşeniyye: Dede Ömer Ruşenî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

24-Ahmediyye: Ahmed Şemsettin Marmaravi Yiğitbaşı kuddise sırruhu’l-azîzin Halvetilerin bir gurubu olarak kurulmuştur.

25-Sümbüliyye: Yusuf Sümbül Sinan kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

26-Gülşeniyye: İbrahim Gülşenî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu. Sezaiyye ve Haletiyeyi-Gülşeniyye şubeleri vardır.

27-Sinaniyye: İbrahim Ümmü Sinan kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

28-Şabaniyye: Şaban-ı Veli kuddise sırruhu’l-azîz Hazretleri tarafından kuruldu. Karabaşiyye, Nasnhiyye, Çerkeşiyye, Bekriyye şubeleri vardır.

29-Uşşakiyye: Hasan Hüsamettin Uşşaki kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu. Nasuhiyye, Cahidiyye, Cemaliyye, Selahiyye şubeleri vardır.

30-Hâşimiyye: İmam Musa Kâzım’ın 32’nci evladı Seyyid Mustafa Haşim kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

31-Mısriyye: Niyazi Mısrî kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

32-Cerrâhiyye: Hazret-i Pir Nureddin Cerrahi kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu.

33-Bekriyye: Seyyid Mustafa Bekir kuddise sırruhu’l-azîz tarafından kuruldu. Hıfniyye, Semaniyye, Durduriyye, Ezheriyye, Ticaniyye, Sadiyye, Kemaliye şubeleri vardır. (Aziz Mahmud Hüdâyi Uluslararası Sempozyum Bildiriler, İst-Üsküdar Beld. 2006, c. II, s.374–376)