KUR’ÂN-I KERİM’DE HURÛF-U MUKATTA’A/MUKATTA’A HARFLERİ

Hzl: Ekrem DEMİR

Kur’an sûrelerinin yaklaşık dörtte biri(29 sûre), genel olarak Mukatta’at(ayrık harfler) veya bazan da, surelerin başında yer aldıkları için “Fevatih” diye adlandırılan esrarlı semboller ile başlamaktadır. Arap alfabesinin yirmisekiz harfinin tam yarısı – yani ondört harfi- ya tek tek, ya da ikili, üçlü, dörtlü veya beşli terkipler halinde bu şekilde kullanılmışlardır. Bunlar her zaman yalnızca temsil ettikleri seslerle değil, Elif- lam-mim yahut Ha-mim vb. gibi tek tek isimleriyle telaffuz edilirler. Bu söz konusu harflerle başlayan 29 sûre’den Bakara ve Al-i İmran sûreleri dışındakilerin hepsi Mekkî sûrelerdir. 215

Bu harf sembollerinin anlamları, başlangıçtan beri müfessirlerin aklını meşgul etmiştir. Kimi müfessirlere göre bunların anlamları, dinleyenlerin dikkatini çekme, kimilerine göre mu’cize, kimilerine göre sûre isimleri, kimilerine göre okuma yazma bilmeyen ümmî olan bir kavme ve ilkel bir topluma muallimlik yapmadır. 216

Ne var ki, ne Hz. Peygamber sallallâhü aleyhi ve sellemin kendisinden nakledilen hadislerde bu konuya temas ettiğine ve ne de Sahabelerin ondan bu konuda bir açıklama istediklerine dair elimizde hiçbir delil yoktur. Bununla birlikte bütün sahabenin Mukatta’a harflerini, başında bulundukları sûrelerin ayrılmaz bir parçası saydıkları ve kıraatlerinde buna göre davrandıkları şüphe götürmez bir gerçektir. Bazı sahabeler, Tabiiler ve Tebe-i tabiilerden bir kısım müfessirler, bu harflerin yahut bazı kelimelerin Allah’a ve sıfatlarına ilişkin bazı ibarelerin kısaltılmış şekilleri olduğuna inanmışlar ve onları büyük bir maharetle yeniden kurmaya çalışmışlardır. Diğer bazıları ise, Mukatta’a ile Arap harflerinin sayı değerleri arasında irtibat kurmaya çalışmışlar ve bu yolla çok çeşitli batınî delaletler ve gaybî haberler üretmişlerdir.

Bu harf-semboller ile başlayan bütün sûreler, doğrudan veya dolaylı olarak, ya da genel anlamda yahut özel bir tezahürü olarak Kur’an anlamında vahye atıfla başlayan sûrelerdir. Üç sûre; (Ankebut, Rum, Kalem) ilk bakışta bu kuralın istisnaları olarak görülebilir. Ancak bu varsayım yanıltıcıdır. Ankebut sûrenin ilk ayetinde, Biz iman ettik – Allah’a ve O’nun mesajına- ifadesinde vahye açık bir imada bulunulmaktadır. Rum sûresinin, 2-4. Ayetlerdeki Bizans’ın zaferi ile ilgili haberlerde de şüphesiz ilahî vahiy vurgulanmaktadır.  217

Derveze, Kalem sûresinde geçen Mukatta’a harflerinden olan “Nûn” harfi münasebeti ile konuya girip Kur’an’da geçen218 kendisinin de dahil olduğu 29 sûrenin önünde bulunan mukatta’a harflerinden olduğunu kabul etmekte ve bu konuda çeşitli görüşler bulunduğunu belirtmektedir. 219

Derveze’ye göre, bazı müfessirler, bu Mukatta’a harfleriyle başlayan sûrelerden Yasin ve Taha harflerini mukatta’a harflerine dahil etmemiş ve Peygamber’in iki ismi olduğunu savunmuşlardır. Onlara göre, Kâf harfi bir dağ ismi, Nûn harfi de balık veya divittir. Bazı müfessirler, bunları da diğer Mukatta’a harflerinden saymaktadırlar. 220

Derveze, mukatta’a harflerinin anlamlarını, isim zikretmeden kimi müfessirlerin görüşü olarak aktarıp sonunda kendi tercihini belirtmiştir.

Derveze’ye göre, Mukatta’a harflerini, bazı müfessirler, Allah’ın isim/sıfatlarının rumuzu, Allah’a yapılan yeminler, sûre isimleri veya bildikleri cinsten kafirlere meydan okuma(mu’cize) olarak değerlendirmiştir. Ona göre, kimi müfessirler de, bunların anlamına ilişkin her hangi bir tahminde bulunmadan ilim ve hikmetini Allah’a havale etmeyi yeğlemişlerdir. Kimileri, bu harflerin veya bir kısmının dünyevî gaybî sırlar içerdiğini tahmin etmişlerdir. Kimileri ise, harflerinin toplam rakamları 1395’e ulaşan (1: Elif, 2: Be, 3:   Cim, 4:Del, 5:He,  6: Vav, 7: Ze, 8: Ha, 9: Tı); (10: Ye, 20: Kaf, 30:Lam, 40: Mim, 50: Nun, 60: Sin, 70: Ayn, 80: Fe, 90: Sad); (100: Gaf, 200: Re, 300: Şın, 400: Te, 500: Se, 600: Hı(Noktalı), 700: Zel, 800: Dat, 900: Zı, 1000: Gayn) ebcet hesabındaki harflere işaret eden rakam hesaplarıyla dünyada kalan süreyi hesaplamak için kullanılan harfler olduğunu ifade etmişlerdir. “Hella”(Yoo, olamaz) ve  “Elâ” (Dikkat edin, agah olun) harfleri nevinden hatırlatma ve kulakları aşina etme kabilinden İbni Abbas (radiyallâhü anh)’a dayandırılan bir görüş daha vardır.

Rum sûresinin ilk ayetlerinde geçen “Elif-Lam-Mim. Gulibeti’r-Rum.” Ayeti üzerine Tirmizi’nin rivayet etmiş olduğu bir hadiste; “Bu ayet inince Ebu Bekir, Mekke sokaklarına çıkıp “Elif-Lam-Mim. Gulibeti’r-Rum(Rumlar yenik düşştür).” diye olayı duyurmuştur. Derveze de bu görüşü tercih etmektedir. 221

Derveze’nin belirttiğine göre, bazı müfessirler ve Kur’an ile ilgilenenler, Kur’an’ın kapsadığı sırları ve sembolleri tahmin etmeye çalışmış ve söz konusu sırları ve sembolleri keşfetmek maksadıyla okumuşlardır. Bu konu ile ilgili olarak oldukça ayrıntılı, zorlamacı ve saçma açıklamalara yeltenip ilginç sonuçlara ulaşmışlardır.222 Ona göre, Kur’an’ın sırları, sembolleri ve ifadelerinin batınî anlamları ile uğraşmak gibi yaklaşımların gerisinde yaklaşık olarak Mekke ve Medine inişli sûrelerin dörtte birinin başında bulunan Huruf-u Mukatta’a ile ilgili bazı rivayetlerin yattığı söylenebilir. 223

Hz. Ebu Bekir radiyallâhü anhe dayandırılan, “Her kitabın bir sırrı vardır. Kur’an’ın sırrı da sûrelerin girişindedir.”Ve Hz. Ali radiyallâhü anh kerremallâhü vecheye dayandırılan, “Her kitabın bir özü vardır. Bu kitabın özü de bazı sûrelerin başlarındaki hece harfleridir.” gibi rivayetleri tefsir kitaplarında yer aldığını belirten Derveze, bu tür rivayetlere dayandırılarak bu Mukatta’a harflerin, Allah’ın ve Peygamberimizin bazı isimlerini sembolize ettikleri veya Kur’an ve Allah’ın ism-i azam’ının sırlarını içerdikleri yorumu yapıldığını söyler. Hatta Derveze’ye göre, Şii yorumlarında bu tür harfler, Rasûlullâh sallallâhü aleyhi ve sellem, Hz. Ali, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin aleyhimüsselâmın isimlerine ve başka bir şii kaynaklarında, Alevî imamlardan birinin dönemine işaret etmektedir. Şûrâ sûresinin başındaki “Hâ.Mîm.Ayn.Sîn.Kâf” harfi Hz. Ali kerremallâhü veche ve Muaviye savaşlarını sembolize etmektedir. Mim harfi Emevi devletine, Ayn harfi Abbasi devletine, Sin harfi Süfyanî devletine ve Kaf harfi de Mehdî devletine işaret etmektedir. İşaret edilen son iki devlet ahir zamanda kurulacaktır. 224

Derveze’ye göre, yukarıda belirtilen görüşler içerisinde en isabetli olanı, “bu harflerin, dikkat çekme ve daha sonra söylenecek olan sözlere kulak verme ve zihinleri mesaja hazırlama” için geldiği yönündeki görüşüdür. Belirtilen amaçla gelen mukatta’a harflerinin çeşitliliği, Kur’an’ın hikmetiyle bağlantılıdır. Bu surelerde mukatta’a, harflerini, yemin ifadelerinin takip etmesi, belirtilen tercih ve görüşleri kuvvetlendirmektedir. Mukatta’a harflerinin bazı sırları gizlediği söylentilerine gelince, bu konuda peygamber ve ashabına ulaşan sağlam bir rivayetin mevcut olmadığı bir tarafa, Peygamber(sallallâhü aleyhi ve sellem)in görevinin doğasına ve risaletinin evrenselliğine uygun bir durum değildir. Yüce Allah’ın Peygamberinden veya Peygamberin ashabından gizlediği Kur’an sırlarının bulunduğunu sanmak doğru olmaz. Allah, Kur’an’ı, insanlar ayetlerini düşünsün, onları akletsin diye indirmiş ve Rabbinden indirilen şeyleri ise Peygamberin insanlara açıklamasını Allah Teâlâ, Peygamberine emretmiştir. Bu gibi durumlarda zan ve tahminle  konuşmak  doğru  değildir.  Bu  harflerin,  sûrelerin  ayet  sayılarını  gösteren semboller/işaretler olduğunu söyleyenler için de aynı durum geçerlidir.225

DİPNOTLAR

215 Yıldırım, Suat, Kur’an-ı Kerim ve Kur’an İlimlerine Giriş, Ensar Yay., İstanbul 1989, s. 111.

216 Yıldırım, a.g.e., s. 112-113.

217 Bkz., Esed, Muhammed, Kur’an Mesajı –Meal-Tefsir, çev., Cahit Koytak – Ahmet Ertürk, İşaret Yay.,

İstanbul 1997, s. 1333-1334.

218 Bakara, Al-i İmran, A’raf, Yunus, Hud, Yusuf, Rad, İbrahim, Hicr, Meryem, Taha, Şuara, Neml, Kasas, Ankebut, Rum,  Lokman,  Secde, Yasin,  Sa’d, Gafir(Mü’min), Fussilet,  Şûra,  Zuhruf, Duhan, Casiye, Ahkaf, Kaf, Kalem sûresi olmak üzere toplam 29 sûrede Mukatta’a harfleri bulunmaktadır.

219 Derveze, et-Tefsiru’l-Hadis, c. 1, s. 359-360.

220 Derveze, a.g.e., c. 1, s. 360.

221 Derveze, Kur’anü’l-Mecid, c. 1, s. 360-361.

222 Derveze, a.g.e., s. 239.

223 Derveze, a.g.e., s. 239.

224 Derveze, a.g.e., s. 240-241.

225 Derveze, et-Tefsiru’l-Hadis, c. 1, s. 359-362.

Kaynak: Ekrem DEMİR , Muhammed İzzet Derveze’nin Kur’an’ı Anlama Ve Yorumlama Yöntemi ,T.C. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı Tefsir Bilim Dalı Doktora Tezi Ankara – 2006

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s