DUA – KADER BAĞLAMINDA İNSAN

Hzl: Fatma BAYRAKTAR

Yaratılmış olan evrende belli kurallar vardır. Bu kurallar, evrenin yaratıcısı tarafından belirlenmiş ve devam ettirilmektedir. [1] Evrende, yaratılmış olan ve varlıkların uyduğu genel kurallara uyan farklı bir varlık vardır. Bu varlık, yaratılmış olanlar içerisinde ayrıcalıklı yeri olan insandır. [2]

Duada insanın kilit bir rolü vardır. İnsanın bu rolü onun yaratan ile ilişkisini de belirlemektedir. İnsan, dua eyleminde oldukça etkindir. Bu sebeple Allah’ın, insan ve onunla ilişkisi üzerine bildirdikleri bizim açımızdan oldukça önemlidir.

Müslüman kelamında insanın irade ve fiilleri, tenzihçi bakış açısıyla ele alınmıştır. Eşarilik, Maturidilik ve Mutezile’de tenzih esas alınmak suretiyle Allah’ın mutlaklık ve benzersizliği korunmaya çalışılmıştır. [3] İnsanın özgür bir varlık olarak yapıp etmelerinden sorumlu olmasından daha çok Allah’ın ilim, irade ve kudret sıfatları üzerinde durulmuştur. Her ne kadar Maturidi ve Mutezile’nin, insanın özgürlüğü ve sorululuğu konularında Eşari söylemden daha tutarlı oldukları kabul edilse de, bunlarda da insana olan vurgu yeterli değildir. Özellikle Maturidilerde Allah’ın ilmi, kader, insanın fillerinin yaratılması konuları tartışmanın ana eksenini oluşturmuştur.

İnsanın özgürlüğü sorununun, Kuran-ı Kerim’deki kullanımının aksine, “kader” kavramı üzerinden yapılması doğru olmamıştır. Özellikle insanın tüm yapıp etmelerinin önceden belirlendiğini ileri süren ve insan sorumluluğunun

temelini yok eden Cebriye’nin yaklaşımı doğru değildir. [4]

Cebri düşüncenin en önemli temsilcisi olan Cehm b. Safvan’a göre “Allah’tan başka hiç bir kimsenin fiili yoktur, yalnız fail odur. İnsanlara fiilleri mecaz olarak nispet edilir. Bu tıpkı ağaç büyüdü, felek döndü ve güneş battı denmesi gibidir. Oysa bunları yaptıran Allah’tır.” [5] Bu ifadeler göstermektedir ki, yaratılmış olanlar içerisinde farklı bir yeri olan insan, ağaç ve güneşe benzetilmiştir.

Klasik Kelam geleneğinde Mutavassıt Cebriye olarak adlandırılan Eşarilikte de “kader” anlayışı, Allah’ın ilmi ve kudretine dayanmaktadır. [6] Maturidilikte kaderin, Allah’ın, kulunun fiillerini takdiri olarak değil de, tavsifi olarak bilmesi şeklindeki tanımı [7], insanın biraz dikkate alındığını göstermektedir. Bu noktada Mutezile, insanın fiillerinin Allah’ın takdiri ile değil, insanın özgür iradesiyle oluştuğunu belirtmektedir. [8]

İnsanın özgürlüğü ile ilgili tartışmalarda ikinci mesele, “fiillerin yaratılması meselesidir.” [9] Eşariye göre, Allah’tan başka halık ve fail yoktur. [10] Kulların fiilleri de yüce Allah’ın kudreti ile maydana gelmekte, insanın kudretinin bu fiiller üzerinde her hangi bir etkisi bulunmamaktadır. Bu sebeple insan kendi fiilini yaratan değil, kesbedendir. [11] Kulun fiili kesbetmesinin anlamı, kudreti ve iradesiyle buna yaklaşmasıdır. Bu anlamda kul fiile ancak mahal olmakta bunun dışında bir etkinliğe sahip olmamaktadır. Kulun kudreti ise fiilden önce onda bulunmamakta, eylemde bulunabilmek için de gereken “istitaat” ancak fiil ile beraber Allah tarafından yaratılmaktadır. [12]

Maturidi, insanın fiilleri üzerindeki tüm inisiyatifini ortadan kaldıran durumu, “fiillerde yönler” teorisiyle gidermeye çalışır. [13] Buna göre fiil, kesb yönünden insana, yaratma yönünden ise Allah’a aittir. Böylelikle Maturidi, insanın fiil sahibi bir varlık olduğunu kabul etmektedir. [14] Diğer yandan o, “Allah’ın her şeyin yaratıcısı olduğu” konusu üzerinde de durur. [15] Yine ona göre, insanın istitaatı ise fiille beraberdir ve insanın bu gücü Allah tarafından fiil anında yaratılmaktadır. [16] Öyle anlaşılıyor ki Maturidi, sorumluluğu kişinin fiili yaratmasında değil, kişinin fiili kullanmasında görür. Bir diğer ifadeyle Maturidi’de de insan “iç yüzünde de dış yüzünde de Allah’a bağlı olarak hürdür.”[17]

Mutezile’ye göre insanın fiillerinin Allah tarafından yaratıldığını söylemek büyük bir yanlıştır. [18] Zira insanların fiillerinde zulüm ve cevr vardır. Allah’ın fiillerin yaratıcısı olduğu söylenildiğinde O’na zulüm atfedilecektir ki Allah bundan münezzehtir. [19] Onlar, insanın fiilinde Allah’ın rolünü, fiilden önce istitaatı insanda yaratması olarak görmektedirler. [20] Mutezileye göre insanın fiilleri yine insanın kullanımlarının ürünüdür. [21] Ve insan bütün kullanımlarında özgürdür.[22] Görülüyor ki, insan, mecazi olarak değil gerçekten fail kabul edilmiştir. Mutezili yaklaşım, insanın özgürlüğü söz konusu olduğunda oldukça tutarlı bir yaklaşımdır.

Fiil konusundaki tartışmalar, fiillerin yaratılması, insanın fiili yapma gücü, fiil anında mı, fiilden önce mi olduğu meseleleri üzerinden yapılmıştır. Ehl-i Sünnet ile Mutezile arasında temel ayrılıklardan biri de bu konudadır. Cebriye ve Orta Cebriye olarak adlandırılabilecek olan Eşarilik, Allah’ın kudret ve iradesini sınırlandırma endişesiyle insanı, kendi fiillerinin bile sahibi olmayan, yapıp etmeleri önceden belirlenmiş hayat içerisinde edilgen konumunda bir varlığa çevirmiştir. Böylece görülmektedir ki, insan konusu, tamamen tanrı-merkezli bir konu olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle müslüman kültüründe insana gereken değerin verilmemesinde bu yaklaşımın da önemli katkısı olsa gerektir.

İnsanı anlamada, Allah ile insanın devam eden ilişkisini şekillendirmede dua önemli bir yere sahiptir. Bu sebeple biz duayı özellikle içerdiği üç yönüyle yani özgürlük, irade ve olumluluk yönleriyle ele alacağız.

1. Sorumluluk Sahibi ve Özgür Bir Varlık Olarak İnsan

Kuran-ı Kerim’de insanın ilk yaratılışı ayrıntılı olarak anlatılmakta hatta insan yaratılmadan hemen önce Allah’ın meleklerle diyaloğuna da yer verilmektedir. [23]

İnsanın yeryüzüne gönderiliş sebebi, Kuran’ın “hilafet” olarak tasvir ettiği[24] yeryüzünü imar etmektir. [25] İnsanın bu görevini yerine getirmesi için de denenme [26], karşılığında ödül ve cezanın olması gerekmektedir.

Özgürlük, “kişinin kendi kendisini belirlemesi, denetlemesi, yönlendirmesi ve düzenlemesi durumudur.” [27] Tanımda özgürlüğün içerdiği iki unsur söz konusudur. Bunlar, önceden belirlenmenin olmaması yani “kesinsizlik” ve “seçim” imkanıdır. “Kesinsizlik, insan hayatı için temel olan seçim ve karar verme özgürlüğümüzün sonucudur.” [28] Böylelikle özgürlük, ancak belirlenmemiş olmakta ortaya çıkmaktadır. [29] Diğer yandan seçim de özgürlüğün doğal sonucudur. Bu iki unsuruyla özgürlük, “zorunluluk” ve “cebr” kavramlarının karşıtıdır. Cebr, “insanın cansız bir varlık gibi iradesiz, seçme hakkından yoksun, cansız varlık gibi evrende yer almasını” ifade eder. [30] Bunun karşısında olan özgürlük ise, failin bir şeyi dilerse yapması, dilemezse yapmamasıdır. [31]

Özgürlük, çeşitli olanakların bulunmasını gerektirir. İnsan için bir çok olanak bulunmalıdır ki, aralarında seçimde bulunabilsin. Bu ise özgürlüğün önceden belirlenmemiş olmasıdır. Kuran-ı Kerim’de “belirlenmiş” olanlar, Allah’ın bir ölçü ve sisteme göre yaratmış olduğu tabiat kanunları, adetullah ve toplumsal kanunlar, sünnetullahtır. Kainattaki bu ölçülülük, bilim yapma olanağı sağlamaktadır.

Özgürlük, içerisinde seçmeyi barındırmaktadır. Seçim ise, ‘yüksek bir zihin fonksiyonudur ve aklilik bu zihin fonksiyonunun en açık niteliğidir.’ [32] Bu zihni işlev niteliğine sahip kainattaki yegane varlık, insandır. Kuran-ı Kerim de insanın bu yapısı üzerinde sıklıkla durur. [33] Aklın kullanılmadığı durumlarda, kişinin ‘sağır, dilsiz ve kör’ [34] gibi olacağı, seçimlerinde de yanlışlar yapacağı vurgulanır. [35]

Kuran, insanın özgürleştirilmesine büyük önem verir. Nitekim hürriyet kelimesinin en temel anlamı ‘köle olmamak’tır. [36] İnsanın özgürlük içerisinde kendini geliştirmesine katkı yapmak Kuran’ın öncelikli hedefidir.

Şahsiyetin güçlenmesinde ibadetin önemili payı vardır. İbadet kavramının sülasi hali olan “abd” kelimesine köle anlamı verilmesi, ibadeti de kölelik olarak görme yanlışına yol açmıştır. Oysa ibadete, ubudiyetle ilgili olarak Allah’a tapan, boyun eğen, saygıyla boyun eğen anlamlarını vermek daha doğrudur. İnsanın kendi sınırlarını görmemesi, onu kibire sevkeder. Bu noktada ibadet dengenin sağlanmasında çok önemli bir işleve sahiptir.

Bir ibadet türü olan duanın sadece Allah’a yönelik yapılması, insanın özgürleşmesinde önemli bir diğer unsurdur. Allahtan başkasından yardım istenilmemesi ve sadece O’ndan yardım istenmesi insanın konumunu yüceltir. “Allahım, yalnız Sana tapar ve ancak Senden yardım dileriz.” [37] ifadesiyle bu durum insana hatırlatılmaktadır.

Özgürlükte seçimden sonra “eylem” gelmektedir. Çünkü insan bir seçimde bulunduktan sonra onu eyleme geçirdiğinde “özgür” olduğunu hisseder.[38] Eylem, özgürlüğün bir tamamlayıcısı olmakla beraber dua için de önemlidir. Çünkü “tümüyle edilgin olan bir tutumdan hiç bir üretken güç çıkamaz.” [39] Dua ise, üretken bir güçtür. Edilgin bir tutumla yapılan duanın ise pek anlamı olmayacaktır.

Dua eden kişinin, istediği için gerekli olanları yapmamış olması duanın anlamına terstir. Muhtaç olunan bir şeyi Allah’tan dilemek meşru bir davranıştır. Ancak bir ihtirasın ödüllendirilmesi yahut kendi çabasıyla kişinin kolayca elde edebilceği bir şeyi istemesi abes ve anlamsız olacaktır. [40] Bu sebeple Allah’tan istenen “şey”, ‘ düşünme, bilim, sorumluluk, irade, zahmet, iş, emek ve eziyetin yerini alan bir “şey” olmamalıdır.’ [41] Bu anlamda “Allah’a yapılan gerçek dua, işin sonudur, sözün başı değil.” [42]

Duada eylem öylesine önemlidir ki, bazen ısrarlı ve sebeplere uygun eylemler de dua anlamı içermektedir. Bu tarz eylemlerin fiili dua olarak adlandırıldığını görmekteyiz. Ancak kavli, fili ve hali dua ayrımlarını çok tutarlı bulmuyoruz. [43] Çünkü duada, bu üç unsur bir arada bulunmaktadır. Çoğu durumda dua, sorumluluktan kaçmak, tembellik, eylemsizlik ifade etmekte; “dua eden insanlar, amelde bulunmamakta, amelde bulunanların ise dua etmediği” [44] gözlemlenmektedir. Böylelikle dua eden insan, fatalizmin ortaya çıkardığı umutsuz, eylemsiz, kaderci zihniyetle dua etmekte bu ise değiştiren, değişim çağrısı olan dua olmamaktadır.

Kuran-ı Kerim’de dua ile eylem içiçedir. Nitekim Şuara Suresinde, Musa’nın duasından bahsedilmektedir: “İki topluluk birbirinin görüş alanına girdiğinde, Musa’nın adamları ‘Doğrusu yakalandık’ dediler. Musa, ‘Hayır, asla! Doğrusu Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir.’ dedi. Bunun üzerine, Biz Musa’ya ‘ Değneğinle denize vur’ diye bildirdik. Hemen deniz ikiye yarıldı, her parçası yüce bir dağ gibi oldu. İşte oraya, geridekileri de yaklaştırdık.

Musa ve beraberinde bulunanların hepsini kurtardık.” [45] Bu ayetlerde iki noktaya dikkati çekmek istiyoruz. İlki, Hz. Musa’nın Firavun ve askerlerinin zulmünden kurtulmak için halkıyla beraber yola çıktığında duada bulunmuştur. İkinci nokta, Allah’ın duanın kabulünden önce Hz. Musa’dan bir harekette bulunmasını istemesidir.

İnsan özgürlüğünün en temel sebebi “insan sorumluluğudur”. Kuran-ı Kerim’de özgürlük meselesi, metafizik bir konu olarak değil, ahlaki bir konu olarak ele alınmıştır. Ahlaki bir öğreti, sorumluluk, yükümlülük ve müeyyide temellerine dayanır. [46] Görülüyor ki, Kuran’da “özgürlüğün ahlaki faturası olarak sorumluluktan” [47] bahsedilmektedir. Sorumluluk, kişinin kendi eylemlerinin sonuçlarını üstlenmesi, [48] akıl ve iradesiyle işlediği fiilleri sebebiyle niyet ve kasdına göre değerlendirilmesidir.[49] Sorumluluğun olmadığı yerde “kişi”den de söz edilemez. Bundan ötürü, “sorumlu olmak”, “hesap verebilme”den farklıdır. Zira eylemlerinden hesap verebilme, ilişki içerisinde olmayı gerektirir. Ancak sorumlu olmak, bizatihi insanın kendi varlıksal yönüyle ilgilidir. Bir diğer ifadeyle ahlaki sorumluluk kişinin ilk önce kendisinin özne oluşunu bilmesidir. Zira başkalarının karşısındaki sorumluluğun baş koşulu, kendine karşı sorumluluğunun farkında olmaktır. [50] Kuran-ı Kerim, sorumluluğun farkında olmamayı, kişinin “kendi kendine zulmetmemesi” [51] olarak nitelendirmektedir.

Kişinin sorumluluğunu, kişinin yakınları yüklenemediği gibi Peygamber de yüklenememektedir. [52] Kötü işlerde öncülük yapmak durumunda, öncü olanların günahı artarken öncüye uyanların günahı azalmamaktadır.[53] Böylelikle

kişiye ancak kendi kazandığının karşılığı vardır. [54] Kişi iyilik yaparsa karşılığını, kötülük yaparsa onun karşılığını görecektir. [55] Sorumlulukta bireyselliğin temel olması, tek tek her bir insanın bir değer olmasındandır. İnsanların hesaba çekilmeleri de toplu olarak değil tek tek olacaktır. [56] Yüce Allah, kullarını tek tek muhatap almıştır.

Sorumluluk gibi ceza da insanın özgürlüğüne delildirler. İnsan bir şey yapmak hürriyetine sahip değilse, insanın yaptığı kötü ve iyi amellerden ötürü ceza veya ödül almasının anlamı yoktur. Eğer Allah insanı bir fiile zorlar ise Allah’ın o fiilden dolayı bir insanı cezalandırması da zulüm olacaktır. [57] Çünkü ceza ve ödül Allah’ın hiç bir kural, kayıt olmadan dağıttığı şeyler değil, kişinin dünyadaki davranışlarının ahlaki bir neticesidir. [58] Nitekim Mutezile, Allah ile insan arasındaki ilişkiyi akli ve ahlaki bir zemine oturtmaktadır. Kadı Abdülcebbar’a göre, insanın mükellef tutulabilmesi için, o fiili yaparken, kendisini fiile sevkeden etkenlerin zorlayıcı olmaması gerekir. [59] O, insanın fiilleri ile sorumluluğu arasındaki ilşkiyi adalet ilkesi üzerinde oturtmaktadır.[60]

Kuran-ı Kerim’de de yükümlülük, müeyyide ilişkisinde adaletten söz edilmektedir. Fussilet Suresi 46. ayette, “Kim yararlı iş işlerse kendi yararınadır, kim de kötülük işlerse kendi zararınadır. Rabbin kullara karşı haksızlık yapmaz.”[61] buyurulmaktadır. Allah, kullarına karşı adaletli davranmakta, bunun yanında merhametiyle kullarının yaptıkları iyi işlere daha iyisiyle, kötü işlere ise misli ile ceza vermektedir. Nitekim Neml Suresi 89 ve 90. ayetlerde,” Kim bir iyilik yaparsa, ona daha iyisi verilir. Onlar, o günün korkusundan güvendedirler. Kötülük yapanlar, yüzükoyun ateşe atılırlar. Yaptıklarınızdan başka bir şeyle mi cezalandırılıyorsunuz?” buyurulmaktadır. Öyle anlaşılıyor ki, Allah adil olmakla beraber kulunun fiilerine karşılık kuluna yardımda bulunmakta, şayet kulu O’ndan yüz çevirirse O’nun yardımını kaybetmekte, kendi haline bırakılmaktadır.[62]

İnsan, iyiye ve kötüye gücü yeten ve ikisi arasındaki seçiminde özgür olarak davranabilen bir yapıda yaratılmıştır. Kehf Suresi 29. ayette, “De ki, ‘ Gerçek Rabbinizdendir. Dileyen inansın, dileyen inkar etsin.’ Doğrusu, haksızlık yapanlara duvarları çepeçevre onları içine alacak bir ateş hazırlamışızdır. Onlar yardım isterlerse, yüzlerini kavuran erimiş maden gibi bir su kendilerine verilir. Bu ne kötü bir içecek ve cehennem ne kötü bir konuttur!” buyurulmakta, insanın seçimlerinde özgür bırakıldığı için karşılığını göreceği ifade edilmektedir. Allah, insanları inanmak ve inanmamakta özgür bıraktığını, hiç bir zorlamada bulunmadığını bildirmektedir. Nitekim Yunus Suresi 99. ayette, “Eğer Rabbin dileseydi yeryüzünde bulunanların hepsi inanırdı. Öyle iken, sen mi insanları inanmaya zorlayacaksın?” buyurulmaktadır. Ayetlerde mutlak kudret sahibi olan Allah, insanı özgür bıraktığını, ona yönelik zorlamanın da dinde olamayacağını hatırlatmaktadır. [63]

Allah’ın kullarına yardımını bu anlamda dıştan denetimlilik [64] olarak adlandırmak doğru değildir. Allah’tan yardım istemek, her ne kadar kişinin kendi gücü dışında bir gücü yardıma çağırması olsa da bu çağrı, etkin , kararlı ve içsel bir çağrıdır. Var olana bir karşı çıkıştır ve değiştirme çabasıdır. Bu sebeple dua ancak özgür bir varlığın davranış biçimidir. Nitekim Yüce Allah, çağrıda bulunanın çağrıyı yapış şeklini dikkate almaktadır. Bir diğer ifadeyle duanın kabulünde yine dua edenin kim olduğu değil, duayı yapış şekli etkili olmaktadır.

Allah’ın yardımı konusuna değinen ayetler, bu yardımın koşullarını da belirtmektedir. Yüce Allah’ın kuluna yardım etmesi yahut yardımını kesmesinde, kulun fiillerinin etkisi bulunmaktadır. [65] Öyle ki şeytanın insan üzerinde doğrudan etki edecek olmamasına [66] rağmen şayet insan “Rahman’ı anmayı umursamazsa ona yanından ayrılmayan kötü bir arkadaş musallat” edilir. [67] Bir diğer ifadeyle insan kötülüğe eğilim gösterdiğinde denetim odağı içinden dışarı doğru kayacak, kendi otonomluğunu kaybetmeye başlayacaktır. Bu sebeple Kuran, insanı iç ve dış kontrolünü kaybetmesine yol açacak tehlikelere karşı uyarmaktadır. İnsana sorumlu olduğuı hatırlatılmaktadır. İlahi hitabın, övgü ve yerginin, ceza ve ödülün anlamlı olmasını sağlayan bu sorumluluktur.

İNSAN VE GÜCÜ

İnsanın doğası, insan – tabiat ve insan-Tanrı ilişkilerinin anlaşılması için bilinmesi gereken önemli bir yapıdır.

Yaratılışı en güzel biçimde olan [68] insan birbirinden farklı pek çok özellikle donatılmıştır. Bu özellikler içerisinde en önemlisi, her bir insanın kendine özgü niteliklerinin bulunmasıdır. İki insanın mukayesesi bir anlamda iki alemin karşılaştırılmasıdır. [69]

İnsanın sahip olduğu en önemli güç, düşünme ve tefekkür gücüdür. Kuran’ın tefekkür, tezekkür, tedebbür şeklinde fiil halinde sıkça ifade ettiği bu güç, akıldır. Akıl, sahibine bir şeyi oluğu gibi gösterir. [70] Kullanılmaması durumunda kişiyi insan olma onurundan yoksun bırakır.[71] Akıl ve irade enerjisi, insana özgü bir enerjidir ve insan kişiliğinin gerçek bir göstergesidir. İnsan, iç enerjisi olan akıl ve iradeyle hareket ettiğinde tüm enerjisini toplamak suretiyle “özbenliğini” özgürleştirir. Bu ise onun şahsiyetini güçlendirir. [72]

Kuran-ı Kerim’de insanın duygusal yönüne de işaret edilmektedir. Bu duygusal yön bazen “nefis” olarak isimlendirilir. Bu şekliyle o, olumsuz bir anlama sahiptir. Yusuf Suresi 53. ayette “Ben nefsimi temize çıkarmam. Doğrusu, Rabbimin esirgemesi dışında nefis kötülüğü emreder. Doğrusu İnsana ait olumsuz nitelikler içerisinde onun cimriliği [73], kıskançlığı [74], bilmediği konuda tartışacak kadar cahil olması , sabırsızlığı, aceleciliği , dayanaksızlığı, huysuzluğu [75], kibirli oluşu [76], hemen ümitsizliğe düşmesi [77], nankörlüğü [78], mal düşkünlüğü [79], açgözlülüğü [80], çıkarcılığı[81], doyumsuzluğu[82] ve kendi kendini yeterli görmesi [83] sayılabilir. Bunun yanında Kuran-ı Kerim’de insanın olumlu yönlerinden de bahsedilmektedir. Özellikle inanan insanların nitelikleri olarak, insanın sabırlılığı [84], Allah’ı sevmesi [85], anlamak için soran ve sorgulayan olması , aklını kullanan ve düşünen olması,[86] derdini yalnız Allah’a anlatan olması [87], mücadele eden [88] ve dua eden [89] olması zikredilmektedir. Görüldüğü gibi insanın yaratılışında farklı yönler bulunmakta ve insan kendi seçimleri ile bu yönlerin bazılarını ön plana çıkarmaktadır. İşte insanın denenmesinin de anlamı budur.

İnsanın bu yapısı onda “ahlaki gerginlik alanı” oluşturmaktadır. [90] İnsanı bu ahlaki gerginlikten kurtarmak önemlidir. “İnsan belli bir takım arzulara sahip olma, onlardan hoşlanma, rahatsızlık veren şeylerden de kaçma özellikleri üzerine yaratılmıştır.” [91] İnsan bazen bu ahlaki gerginlikten, bazen de ortaya çıkardıkları neticelerden kurtulmak için bazı savunma mekanızmalarına baş vurabilir. Zira benliğin görevleri arasında savunma düzenleri oluşturmak ve kullanmak da vardır. Bu savunma düzenleri bir yandan kişinin özsaygısını korumasına yardım eder, diğer yandan gerçeği çarpıtmak suretiyle kişinin kaygıdan kaçmasını sağlarlar.[92]

Savunma mekanızmaları, insanın sosyal hayatla ya da bazı değerlerle çatışmasını önlüyor olsalar da kişinin gerçeklerden kaçmasına neden oldukları için psikolojik hastalıklara sebep olurlar. [93] Kişi, kendi yaptıklarının sorumluluğunu yüklenmek yerine, ahlaki gerginliğinin neticesinde ortaya çıkan olumsuz durumun sorumluluğunu başkasına yükler. [94] Yansıtma, olarak da adlandırılan bu savunma mekanızmasını biz, “fatalist” düşüncede de bulmaktayız. Zira fatalist anlayışta sorumluluğu en yüce olana yükleme düşüncesi bulunmaktadır. “Acz, çaresizlik insanı ‘alınyazısına’ sığınmaya zorlamaktadır.” Yazgıcı anlayışa göre insan, yanlış karar verdiği yahut doğru davranamadığı için değil, “Allah öyle yazdığı” için olumsuz neticelerle karşı karşıya kalmıştır. Savunmaya yönelik bu tutum normaldışı davranışların oluşmasında etkilidirler.[95] Depresyonun da en temel özelliği, başına o anda gelenin tekrarlanacağı veya artık değişmeyeceğine inanmaktır. Çünkü depresyonu, normal üzüntü duygusundan ayıran keder ve karamsarlık duygularıdır. [96] Oysa çabaya yönelik davranışlar ve dua, her şeyin değişebileceği önkabulünü içermektedir. Bu sebeple Kuran, ahlaki gerilim durumundaki insanı sorunlar karşısında teslimiyete değil, mücadeleye davet etmektedir. Nefse karşı verilen mücadeleyi ise, en büyük mücadele olarak isimlendirmektedir.[97] Yine Kuran, tatminsizliğe, nankörlüğe, açgözlülüğe karşı çare olarak şükrü [98], yapılan yanlışın sorumluluğunu yüklenip kabullenmemeye karşı tövbeyi, keder ve karamsarlık duygularını önlemek için de duayı önermektedir.[99]

Köknel, ruh sağlığının temel ilkesinin “kendini bilmek” olduğunu belirterek, “benliğinizle iletişim kurun” demektedir. [100] Bu anlamda dua, insanın aslında kendisini bilmesidir de. Çünkü dua ettiğinde insan, isteklerini, düşüncelerini, sıkıntılarını sistemli bir şekilde tanımlamaktadır. Bu anlamda duada kişinin kendini bilmesi ve kararlılık söz konusudur. Bu sebeple dua, insanın benliğini oluşturan şahsiyetinin güçlenmesine yardım etmektedir. “İman ve sevgi ile dua eden kimsenin sinir sistemi kuvvetlenir, ruhi ve uzvi kuvvetleri ile kaabiliyetleri arasında denge kurulur.” [101] Böylelikle dua, dua edenin huy, ahlak, karakterini etkileyen bir faktördür. [102] Duada bazı duygular daha güçlü olarak ön plana çıkarlar. Nasıl ki, “günlük yaşantıda duygulanım ve çoşku alanından kaynaklanan iç ve dış uyaranlara bağlı olarak insan mizacında ortaya çıkan kısa süreli değişiklikler, duygu durumu, iletişimi etkiliyor” [103] ise bir iletişim olan duada da duygu durumundaki iniş çıkışların bir etkisi bulunmaktadır.

Duada etken olan duygular, dua edenin içinde bulunduğu psikolojik durumla olduğu gibi dua edilene karşı hissedilen duygularla da ilgilidir. Duanın faili, dua etmek için korku, kaygı, pişmanlık ve çaresizlik duygularının yanında ümit, güven ve sevgi duygularına da sahip olmalıdır. Duanın failini korkutup kaygılandıran yahut onun pişmanlık duymasını sağlayan şey, onun bizatihi kendi fiilleri olduğu gibi, kendi dışındaki olaylar ve durumlar da olabilir. Kişi bu nedenlerin üstesinden gelemediği durumlarda tamamen ümitsizliğe düşebilir. Hiç bir ümit kalmadığı için her şey anlamsız duruma gelir ve hiç bir şey uğraşmaya değmez. Bir anlamda tam ümitsizlik hali, her şeyin bitişidir. Çünkü “umutsuz insan, güvenmez, inanmaz, uğraşmaz, didinmez, beklemez, öfkelenmez, dolayısıyla zevk almaz ve hayatı anlamlı hale getiremez.” [104] “Umutsuz olmanın zıddı inanmaktır.” [105] Nitekim Kuran-ı Kerim’de de “tam ümitsizlik halinin” inkar ile aynı olduğu belirtilmiştir.[106]

Korku ve ümit, insanda baskın olan iki duygudur. [107] Kierkegaard’da bu iki duygu önemlidir. Ona göre insan, “korku ile ümit arasında bulunan kaygısal bir varlıktır.” [108] İnsanın “kaygısal”, yani korku ile ümit arasında bir varlık olması, onun yaptıklarını anlamlı hale getirir. Çünkü kaygı, yaşama sevincinin, hayata dört elle sarılmanın temelindeki duygudur. Nitekim “azıcık aşım kaygısız başım” deyimi, kaygısızlığın, hayata yönelik mücadeleci tutumun eksikliği, azla yetinmeyi ifade etmektedir. Kuran-ı Kerim’de de insandan istenilen durum “korku ile ümit arasında” olmaktır. [109] İnsanın denenmesinde de kişinin yaşam sevinci ve mücadeleciliği güç kazanmaktadır.

Duada sevgi ve güven de önemli rolleri olan duygulardır. Kişi en sevdiğine dua etmekte, ani tehlikelerde, beklenmedik durumlarda en çok güvendiğinin adını hatırlamaktadır. Zira duanın “şartsız refleks” olarak adlandırılabilecek bir yönü vardır ki, inanmayan kimseler bile, ani olaylar karşısında dua ve yakarışta bulunabilirler. [110] Bu ani durumlarda en sevilen yahut en güçlü kabul edilenin adının anılması bunun göstergesi olmaktadır. Bir anlamda “şartsız refleks” yönüyle duada kişinin bilinçaltında en güvendiği ve en sevdiğinin bilinçüstüne çıkmasısöz konusudur. Canı acıyanın “oy anam”, “aman Allah’ım” ifadeleri bunun göstergesidir.

Olumsuz içerikli duada, nefret ve öfke duygularını görmek mümkündür. Bir anlamda sevginin doğurduğu dua, nefretin doğurduğu ise bedduadır. Sevgi ve nefret, nesnesini tutkulu bir havayla sarmaları yönüyle birbirine benzerler. Ancak nefrette sevginin tam aksine nefret edilen şeyi öldürmek, kafada yok etmek, soluk alma hakkını elinden almak vardır. Birinden veya bir şeyden nefret etmek ise, onun varlığından rahatsız olmak demektir. Doyuma yol açacak tek şey, o kişinin veya o şeyin tamamen ortadan kalkması olacaktır. Bu yönleriyle sevgi ve nefret Gasset’in ifadesiyle “birbirine düşman zıt ikizlerdir.” [111]

Sevgiden farklı nefrette bulunan bir yön de, “bir şeyi sevdiğimiz zaman onu bizimle seven yandaşlar aramamakla beraber nefret ettiğimizde yanımıza yandaşlar aramamızdır.” [112] Bedduada da kişi nefret ettiğine karşı en büyük Mutlak güçten kendi tarafında olmasını istemektedir. Yokedici özelliği sebebiyle “nefret” faili için de olumsuz bir duygudur. Sadi’nin ifade ettiği gibi “öfkenin ateşi önce insanı yakar, sonra karşısındakine ya ulaşır ya ulaşmaz.” [113] Bu sebeple duanın aksine beddua, tavsiye edilmemiştir.

Günahların affı duası olan tevbede de baskın duygu pişmanlıktır. Descartes’in ifadesiyle “pişmanlık, kendinden memnunluğa doğrudan doğruya zıttır. Bu, her hangi kötü bir hareket yapmış olduğunu sanmaktan gelen bir tür keder ve hüzün halidir. Sebebi içimizde olduğundan bu hal pek acı yaşanır. Bu yüzden suçluluk duyduğumuz fiil kötü olduğu ve bu kötülük hakkında kesin bir bilgimiz bulunduğu zaman pişmanlık çok faydalı bir duygudur. Çünkü gelecek defa bizi iyi hareket etmeye yönlendirir.” [114] Tevbeyi ortaya çıkaran bu duygu da olumlu neticeler ortaya çıkarmaktadır. Yaşanan hüzün hali, tevbe ile yeni bir ümide ve ileriye dönük olarak doğru olanı yapma azmine dönüşür.

“Şükür, Allah’ın insanın emrine verdiği bütün eşyayı, bu eşyanın yaratılış gayelerine uygun olarak kullanması esasına dayanır.” [115] Bu esasa uyulduğunda şükürde mevcut duruma yönelik olumlu bir bakış bulunmaktadır. Bu yönüyle şükür, kişiyi olmayana değil, olana odaklandırmaktadır.

Duanın içerdiği bütün bu duygular, duanın insanın bir yöne doğru iten bir itki olduğunu ortaya koyar. Dua, edilgin bir boyun eğişi değil, etkin bir duyguyu ortaya çıkarmaktadır. Her insan dua ile kendini en değerli varlık olarak hisseder. İkbal’in ifadesiyle, dua, “Hayatın onca büyüklüğü içinde küçücük bir parça olan naçiz varlığımızın kendi yerini anlayabilmesi için gerekli olan geleneksel ve hayati bir gereksinmedir.” [116]

İnsanın bu duygusal güçlerinin yanında bir diğer gücü de, Allah’ın yardımıdır. Allah kuluna zaman zaman doğrudan yardımda bulunmaktadır. Allah’ın bu yardımları bazen tabiatın olağan işleyişi içinde bazen de olağan işleyişin dışında harikulade [117] şekilde gerçekleşmektedir. Allah’ın olağan yardımları duanın neticesinde ortaya çıkmaktadır. Allah’ın harikulade yardımı ise mucizelerdir. [118]

Mucize, peygamberlik iddiasında olan kimsenin elinde, kendisini inkar edenlere meydan okuduğu esnada vukubulan, tabiat kanunlarına aykırı ve benzerini başkasının meydana getirmediği türden olaylardır. [119] Tanımda iki önemli yön üzerinde durulmaktadır İlki mucizenin meydana geliş anıdır. Mucizenin “Allah’ın yardımı” olarak kabul edilmesine de sebep olan bu an, peygamberin peygamberliğinin inkar edildiği andır. Bir diğer ifedeyle, nübüvveti ispat için gayret eden ve tebliğde bulunan peygamber bir noktada güçlüğe düşmekte, inkarcıların inat ve ısrarlarıyla karşı karşıya kalmaktadır. İşte tam da bu noktada Allah elçisine yardım etmektedir. [120] Bu yardım, peygamberleri destekleme, içinde bulundukları sıkıntıları giderme [121] şeklinde olduğu gibi, inkarcıları cezalandırma [122] ile sonraki nesiller için uyarı ve ibret niteliği taşıma şeklinde de olabilir. [123] Bu mucizelerin bazısında peygamber, nübüvvet görevinde destek ve yardım görürken, bazısında mucizeler, inananlara yardım şeklindedir. Çünkü mucizenin neticeleri, inananların lehinedir. [124]

Mucize tanımında bulunan ikinci yön, mucizenin olağanüstü özellikler göstermesidir. [125] Mucizenin “meydan okuma” özelliği de onun bu yapısının içinde bulunmaktadır. Öyle ki mucizede, “adetullah” olarak adlandırılan tabiat kanunlarına uymayan bir müdahale söz konusudur. Kanunların normal işleyişine ilahi bir müdahale demek olan mucizede söz konusu edilen müdahale, kanunların bütünüyle ihlalini değil, onların normal işleyişlerine karşı yapılan ve kısa bir süreyi içeren ilahi bir müdahale biçimidir.

Allah’ın kullarına bir diğer yardım biçimi de onları elçileri ile doğruya teşvik etmesidir. Yüce Allah, elçilerine vahy göndermektedir. Vahy, sözlük anlamı olarak, “gizli konuşmak, bir şeyi hızla ve gizli olarak kalbe bildirmek, esinlemek: ilham, esin, ima ve işaret etmek, seslenmek, fısıldamak, emretmek” anlamlarındadır. [126] Terim olarak ise vahy, Allah’ın peygamberlerine iletmek istediği mesajlarını, doğrudan doğruya veya Cebrail vasıtasıyla bildirmesidir. Görülüyor ki vahy, insana doğruyu gösteren ve Allah’ın kullarına hem bir lutfu hem de bir yardımıdır. [127]

İsteyen Bir Varlık Olarak İnsan

İsteme, irade sahibi olmakla ilgilidir. “İsteme fenomeni” ile eylemde bulunma, arasında ilişki vardır. isteme, bir çeşit enerji kaynağı olmakta, insanın eylemlerini sürdürebilmesini sağlamakadır. [128]

İnsanın eylemlerinin sürekli hale gelmesi için “isteme”nin olması gereklidir. Çünkü en basit eylemlerin ortaya konulmasında bile “isteme” olmazsa netice alınamaz. Kuran-ı Kerim’de insanın bu özelliğine önem verilmektedir. “İsteme” yapabilme ile ilgilidir. Yapabilmede kişinin kendi gücü ve sınırlarını hesap etmesi söz konusudur. Bu anlamda istemede, istenilen şeyin gerçekleşmesi üzerinde durulur ve onu gerçekleştirmeye çalışılır. Gerçekleşmesi için gayret gösterilemeyecek bir şey istemenin konusu olamaz. Bu nedenle dua, “halis bir istemedir.”

Kuran-ı Kerim’de “istemenin” ne şekilde olması gerektiği örnekleriyle belirtilmiştir.

Kuran-ı Kerim’e göre istenilecek olanlar, Allah’ın sosyal ve fiziksel yasalarına uygun olmalıdır. Allah’ın yasalarına aykırılığı sebebiyle reddedilen dualar vardır. Nitekim söz konusu yasalara aykırılığı sebebiyle reddedilen dualardan biri de Hz. İbrahim ve Hz. Nuh’a ait dualardır. Bakara Suresi 124. ayette geçtiğine göre Hz. İbrahim, soyundan da önderler gelmesini istemektedir. Hz. İbrahim’in bu duası, “doğrusu anlaşmam zalimleri içermez” ifadesiyle reddedilmiştir.

Hud Suresi 45. ayette ise, Hz. Nuh’un duasını görmekteyiz: “Nuh, Rabbine seslenerek, ‘ Rabbim, doğrusu oğlum benim ailemdendi. Şüphesiz, Senin sözün gerçektir. Sen yargıçların en bilge olanısın.’ dedi. “Duasının hemen öncesinde Hz. Nuh oğlunu imana davet etmiş, ancak olumsuz yanıt almıştı. [129] Buna rağmen Hz. Nuh’un Allah’a bu hususta dua etmesi doğru bulunmamış ve duası reddedilmiştir. Zira Allah’ın kanunlarına göre, sorumluluk bireyseldir. Kişinin mensup olduğu ırk, aile v.b hususlar onun Allah katında değerlendirilmesinde ölçü değildir. Ölçü olarak alınan bireyin yapıp etmeleridir.[130] Nitekim Hud Suresi 46. ayette Hz. Nuh’un duası reddedilirken, “Ey Nuh, gerçeği söylemek gerekirse o, senin ailenden değildir. Şüphesiz o, yararlı olmayan bir iş yapmıştır. Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme. Doğrusu bilmezler gibi davranmamanı sana öğütlerim.” buyurulmaktadır. Müminun Suresinde geçen bir ayette de ölçü olarak “insanın yapıp etmeleri” belirlenmiştir. Nitekim söz konusu ayette, “Haksızlık yapanlar için Bana başvurma, gerçek şu ki onlar suda boğulacaklardır.” [131] buyurulmaktadır.

İstek dualarının kabulünde olduğu gibi af dualarının kabulünde de bir kural bulunmaktadır. [132] Nitekim Nisa suresi 48 ve 116. ayetlerde şirkin bağışlanmanın önünde engel olduğu; Nisa suresi 18. ayette ise, ölümle karşılaştığında tevbe edenin tevbesinin geçerli olmadığı ifade edilmektedir.

Tevbenin kabulüne ilişkin belirleme Nisa suresi 17. ayette şöyle açıklanmıştır: “Allah, ancak kötülüğü bilmeyerek yapıp, hemen tevbe edenlerin tevbesini kabul etmeyi üzerine almıştır. Allah işte onların tevbesini kabul eder. Allah bilendir, bilgedir.” [133]

Kuran-ı Kerim’de “istenilen şeyler” ile ilgili olarak olumluluğa doğru teşvik bulunmaktadır. Dünya ve ahiretin beraber istenilmesi [134], bol bol istenilmesi [135], tevbeye teşvik edilmesi [136] belirtilmektedir. Bunun yanında istemenin en temel şartı, “sadece Allah’tan istemek” olarak açıklanmıştır.[137]

Duanın oluşturduğu psikoloji yanında Kuran-ı Kerim’de dua edilirken uyulması gereken koşullara da yer verilmekte; “Sabır ve namazla yardım isteyin”[138], “yalvara yalvara ve gizlice” [139], “Allah’ın güzel isimleriyle” [140], “korkarak ve ümitle” [141], “acele etmeden ve devamlı surette” [142] dua edilmesi önerilmektedir. Ayrıca duanın psikolojik olarak duyguya ilişkin yönlerinin de olduğunu Maide suresi 83. ayette görmekteyiz. Ayette Allah’ın ayetlerini duyduğunda gözleri dolarak dua edenin tasviri yapılmaktadır. Tevbe suresi 118. ayette ise tevbe edenin sahip olduğu psikolojik durumu “bütün genişliğine rağmen yeryüzü kendisine dar gelen, canları içlerine sığmayan, Allah’a sığınmaktan başka çare olmadığını anlayan” olarak açıklanmaktadır.

Müslüman geleneğinde yukarıda zikredilen ayetlere atıflarda bulunularak duanın kabul koşullarından söz edilmektedir.[143] Kuran-ı Kerim’de zikredilen fiziki şartlar, duanın kabulünün talebe yönelik oluşunu destekler mahiyettedir. Öyle ki dua edenin kimliği bile bu noktada esas öneme haiz değildir.

Dualar, failinin belirtilip-belirtilmediğine göre kısımlara ayrılır:

a)         Failinin belirtildiği dualar:

aa)     Peygamber duaları: Kuran-ı Kerim’de peygamberlerin yaptıkları dualardan örnekler bulunmaktadır. Hz. Adem’in yaptığı gibi [144] af duaları yanısıra şükür ve istek duaları da zikredilmektedir. Bu dualardan bazıları peygamberlere özgüdür. Kavimleri ile aralarının ayrılması [145] gibi Peygamberlere özgü isteklere zaman zaman mucize ile beraber karşılık verildiği de görülmektedir. [146]

ab)                   Diğer insanların duaları: Kuran-ı Kerim’de peygamberlerin dışındaki insanlara ait dualar da zikredilmektedir. İsrailoğullarının, Hz. Asiye’nin, İmran’ın karısının, sihirbazların, AshabKehf’in duaları bunlardan bazılarıdır. Bu dualar içinde tevbe duaları olduğu gibi istek duaları da bulunmaktadır. Araf suresi 149. ayette İsrailoğullarının Allah’tan af istekleri yer almaktadır. Yine aynı surenin 126. ayetinde Firavun’un Hz. Musa ile yarışmak üzere görevlendirdiği sihirbazların iman ettikten hemen sonra Allah’tan yardım istediklerini belirtmektedir. İmran’ın karısının dünyaya getireceği çocuğunu Allah yoluna adadığını, [147] Firavun’un iman etmiş eşinin onun zulmünden kurtulmak için Allah’tan yardım istediğini, [148] ve AshabKehf’in Allah’tan rahmet ve yardım istediklerini bildirmektedir. [149]

ac)                   Şeytanın duası: Kuran-ı Kerim’de Allah’a isyan eden, insanları kötülüğe teşvik eden şeytanın isteğine de yer verilmektedir. Şeytan Allah’tan “insanların tekrar diriltilecekleri güne kadar ertelenmek” istemiştir. [150] Yüce Allah şeytanın bu isteğini kabul etmiştir. Bu örnekten de anlaşılıyor ki, duanın kabulünde dua edenin kim olduğu önemli değildir.

ad)     Meleklerin duası: Kuran-ı Kerim’de meleklerin dualarına da yer verilmiştir. Şura suresi 5. ayette, “Melekler Rablerini överek yüceltirken ve yeryüzünde bulunanlar için O’ndan bağışlanma dilerlerken, neredeyse üstten gökler paçalanacak. Doğrusu Allah, çok bağışlayandır, çok acıyandır.” şeklinde meleklerin duası geçmektedir. Bakara suresi 161. ayette ise meleklerin inkar edenlere ve inkarcı olarak ölenlere lanet ettikleri açıklanmaktadır. [151] İradesiz varlıklar olarak meleklerin dua ve laneti de Allah’ın emriyle olmaktadır. Böylelikle meleklerin duası bir anlamda Allah’ın yardımıdır. Zira Allah, meleklerin yeryüzüne bir takım işler için indirildiğini ifade etmektedir. [152] Bunun yanında ayetlerde Allah’ın kullarını meleklerle desteklediği ve kullarına yardım ettiği de belirtilmektedir. [153] Enfal suresi 12. ayette, “Hani Rabbin meleklere ‘ doğrusu ben sizinleyim, inananları destekleyin. İnkar edenlerin yüreklerine korku salacağım. Artık onların boyunlarını vurun, bütün parmaklarına vurun’ diye bildirildi.” buyurulmaktadır. Ayetin devamında “yardımın ancak Allah katında olduğu da belirtilmiştir.”

b)       Failinin belirtilmediği dualar:

Kuran-ı Kerim’de failinin kim olduğu ifade edilmeyen dua örnekleri de bulunmaktadır. Bu dua örnekleri, nasıl dua edilmesi gerektiği konusunda bilgi vermektedir. İsra suresinde kişinin anne babasına [154], eşlerine ve çocuklarına nasıl dua edeceği , Müminun suresi 118. ayette Allah’tan affın nasıl isteneceği öğretilmektedir. Aynı surenin 97 ve 98. ayetlerde şeytanın vesveselerinden kurtulmak için edilen bir dua örneğine yer verilmektedir. Maide suresi 83 ve 84. ayetlerinde cennet ve başarı için bir dua örneği bulunmaktadır. [155]

Sh: 149-181

Kaynak: Fatma BAYRAKTAR, Dua – Kader İlişkisi, Doktora Tezi, T.C Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri ( Kelam) Anabilim Dalı, 2007, Ankara

 

 


[1]      Bkz. Bakara 255

[2]      Bkz. Ahzap 72

[3]      Hanefi, Hasan, Mine’l Akide il’sSevra, Mektebetü Medbuli, Kahire, t.y, c.3, s.20,21

[4]     Atay, Ehl-i Sünnet ve Şia, A.Ü.İ.F yayn, Ankara, 1983, s.167

[5]      Eşari, Makalat’ul İslamiyyin, c.1, s.279

[6]      Eşari, Kitabu’l-Luma, s.37: Eşari, İbane, s. 225 v.d

[7]     Maturidi, Kitabu’t-Tevhid, s. 305

[8]     Abdulcebbar, Şerhu Usuli’l Hamse, s.770 v.d.

[9]      Geniş bilgi için bkz. Hadimi, Ef’al-i İbad” Risalesi, Nesefi, İslam İnancının Akaid Temelleri içerisinde, Haz. M. Seyyid Ahsen, Otağ yayn, y.y, 1974

[10]    Eşari, Kitabu’l-Luma, s.39

[11]    Eşari, a.g.e, s.42

[12]    Sabri, İnsan ve Kader, s. 79

[13]    “İnsanların fiilleri, birinci yönden onlara ait olmadığı, ikinci yönden ise onlara ait olduğu sabit olmuştur.” Maturidi, Kitabu’t Tevhid, s.229 : Nesefi, Tabsıra, 198a, 25,26

[14]    Maturidi, Kitabu’t Tevhid, s.243

[15]    Bkz. Enam 102, Rad 16, Zümer 62, Mümin 62

[16]    Matudiri, Kitabu’t Tevhid, s.228

[17]    Yörükan, Prof. Dr. Yusuf Ziya, İslam Akaidine Dair Eski Metinler, Ebu Mansur Maturidi’nin İki Eseri, s.2

[18]    Abdulcebbar, Muğni, c.8, s.3- 43

[19]    Abdulcebbar, Şerhu Usuli’l Hamse, s. 345, 357

[20]    Abdulcebbar, a.g.e, s.321

[21]    Abdulcebbar, Muğni, c.8, s.3

[22]    Abdulcebbar, a.g.e, c.8, s.149 : Şerhu Usuli’l Hamse, s.304, 340

[23]    Bkz. Bakara 30

[24]    Bkz. Ahzap 72

[25]    Bkz. Hud 61

[26]    Bkz. Enam 165, Ali- İmran 186, Bakara 57

[27]    Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s.667

[28]    West, David, Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, Çev. Ahmet Cevizci, Paradigma yayn, İstanbul, 1998, s.168 -169

[29]    Verneaux, Existansializm Üzerine Dersler, Çev. Murtaza Korlaelçi, Erciyes Üniversitesi yayn, Kayseri, 1994, s.16

[30]    Tehanevi, Keşşafu Istılah’ul Fünun, c.1, s. 283

[31]    Tehanevi, a.g.e, c.2, s.195

[32]    Öner, Prof. Dr. Necati, İnsan Hürriyeti, Kültür Bakanlığı yayn, Ankara, 1990, s. 15- 23

[33]    Bkz. Bakara 44, Ali- İmran 65, Enbiya 10

[34]    Bkz. Bakara 171

[35]    Bkz. Yunus 100, Mülk 10

[36]     İbn Manzur, Lisanu’l Arab, c.4, s.177: Kuran-ı Kerim’de kölelik, birdenbire değil, ‘ köle azad’ etme teşvikiyle tedricen ortadan kaldırılmıştır. Bazen yemin, Maide 89, bazen zıhar kefaretinde, Mücadele 3, köle azad etme söz konusu olmuştur. Diğer yandan sadaka verme, Tevbe 60, özgürleştirmede severek vermenin, Bakara 177, öneminden bahsedilmiştir. Beled Suresi 11- 13. ayetlerde, sarp yokuşu aşmak bir kimseyi boyunduruktan çıkarma olarak ifade edilmiş, böylelikle köleleştirmenin aksine özgürleştirme teşvik edilmiştir.

[37]    Fatiha 5

[38]     Öner, İnsan Hürriyeti, s.15: Mutasavvıf, özgürlüğü seçim ve eylemde bulunmada değil, dünyevi olandan kaçma ve eylemde bulunmama da, yapmamada, görmeleri söz konusudur. (Kuşeyri, Risale, s.98) Bu, müslüman toplumlarda yaygın olan cebri anlayışın güçlenmesi, insanın fiilleri dahil her şeyin önceden belirlenmesi sebebiyle eylemin önemini yitirmesi ve özgürlük fikrinin engellenmesine kaynaklık teşkil eden bir görüştür. (Fazlurrahman, Ana Konularıyla Kuran, s. 80- 81) Müslüman toplumların fatalizmle edilgin olmayı, fail değil meful kalmayı tercih etmesi, üretken olmamaları ve özgür olmamaları neticesini doğurur.

[39]    Cassier, Ernst, İnsan Üstüne Bir Deneme, Çev. Nejla Arat, Remzi ktb, İstanbul,1980, s.92

[40]    Carrel, Dua, s.195 : Şeriati, Dua, s.34

[41]    Şeriati, a.g.e, s.156

[42]    el- Behiy, Muhammed, İnanç ve Amelde Kurani Kavramlar, Çev. Dr. Ali Turgut, E.de Boccard, İstanbul, 1988, s.185

[43]    “Kavli dua: Sözle kelimelerle istekleri Allah’a sunma demektir. Fiili dua: Bir iş yapmak, sonuca götüren sebeplere başvurmak anlamında eylemler de içlerinde bir istek barındırırlar. Kuran’da Allah’tan istek ve niyazda bulunan kimselere sonuca varmaları için eylemli isteğe yönelmelerinin bildirildiğini görüyoruz. Hali dua: Kişinin bazen sözlü veya fiili olarak duada bulunmadan içindeki bir arzu halidir.” Bebek, Din ve Düşünce Açısından Dua, s. 43- 44

[44]    Şeriati, Dua, s.169

[45]    Şuara 61

[46]     Draz, Muhammed, Kuran Ahlakı, Çev. Emrullah Yüksel, Ünver Günay, İz yayn, İstanbul, 1993, s.3

[47]    Filiz, Şahin, Ahlakın Akli ve İnsani Temeli, Çizgi ktb, Konya,1998, s.64

[48]    Cevizci, Felsefe Sözlüğü, s.786

[49]    Bebek, Adil, Maturidi’de Günah Problemi, Rağbet yayn, İstanbul, 1998, s.59

[50]     Akarsu, Prof. Dr. Bedia, Max Scheler Felsefesinde Kişi Kavramı ve İnsan Olma Sorunu, İnkılap yayn, İstanbul,1998, s.104- 105

[51]    Bkz. Bakara 57

[52]    Zümer 41

[53]    Bkz. Ankebut 12, 13

[54]    Bkz. Necm 39

[55]    Bkz. Necm 89,90

[56]    Bkz. Bakara 281, Enam 94, Araf 8

[57]    Nader, Albert Nasri, Felsefetü’l Mutezile, Mısır, 1950, c.1, s.99

[58]    Abdulcebbar, Şerhu Usuli’l Hamse, s.613 : Ebu Hanife, Fıkhu’l Ekber, s.229

[59]    Abdulcebbar, Muğni, c.14, 174,383

[60]      Mutezile, Allah’ın, insana gücünün yetmeyeceği şeyi yapmasını teklif etmeyeceğini söylemektedir. Taftazani, Şerhu’l Akaid, s.216 : Maturidi, Kitabu’t-Tevhid, s.263

[61]    Aynı anlam için bkz. Saffat 39, Casiye 22

[62]    Bkz. Muhammed 11: Nisa 40, Enam 160

[63]    Bkz. Bakara 256 : Yazır, ayetin yorumunda, ” ‘fi’d-din’ ifadesi haberdir, görüşündedir. Bunun anlamı ise, sadece dinde değil, her neye olursa olsun, zorlama cinsinden hiçbir şey, İslam dininde yoktur, demektir. Bu sebeple dinin konusu, zorunlu fiil ve davranışlar değil, isteğe bağlı fiil ve davranışlardır.” Hak Dini Kuran Dili, c.2, s.163

[64]     Denetim odağının içten ve dıştan olmak üzere ikiya ayrılır. Dıştan denetim odağında, umutların boşa çıktığı sorunlu durumlarda yöneliş olmakla beraber, içten denetimli durumlarda, kişisel yeterlilik ve etkinlik durumlarda görülmektedir. (Dönmez, Prof. Dr. Ali, “Denetim Odağıyla İlgili İnançlarda Değişiklikler”, Hitler İsteseydi, s.212) Denetim odağının içten ya da dıştan olması durumları arasında geçişler kolay değildir. Zira davranışlarının sorumluluğunu yüklenmek yerine başka güç sahiplerine bağlanmaya alışkın bir insanın kendi gayretlerine güvenmesi, problemle karşılaştığında ona göğüs germe davranışı göstermeleri çok kolay değildir. Denetim odağı kendi içinde olmayan kişi, işleri oluruna bırakan, hayatın kendisini rüzgarın yaprağı savurduğu gibi savunmasına izin veren insandır. Bu tutum, daha çok hata yapmaya uygundur. (Cüceloğlu, Prof. Dr. Doğan, İnsan ve Davranışı, Remzi ktb, İstanbul, 1992, s.421) Görüldüğü gibi fatalizmin ortaya çıkardığı insan tipi, dıştan denetim odağına sahip insan ile büyük oranda benzerlikler taşımaktadır.

[65]    Bkz. İsra 18- 19, Şura 20, Hadid 29

[66]    Bkz. Sebe 21

[67]    Zuhruf 36

[68]    Bkz. Tin 4

[69]    Kutup, Prof. Muhammed, İnsan Psikolojisi Üzerine Etütler, İşaret yayn, İstanbul, 1987, s.338

[70]    Maturidi, Kitabu’t-Tevhid, s.136, 223, 224, 229, 297

[71]    Bkz. Araf 179

[72]    İkbal, Dini Düşüncenin Yeniden Doğuşu, s. 24

[73]    Bkz. Mearic 21, İsra 100,

[74]    Bkz. Nisa 37

[75]    Bkz. Mearic 19

[76]    Bkz. Bakara 206

[77]    Bkz. Rum 36, Fussilet 49

[78]    Bkz. İsra 67

[79]    Bkz. Ali – İmran 14

[80]    Bkz. Tekasür 1

[81]    Bkz. Tevbe 42, İsra 60

[82]    Bkz. Mearic 19- 23

[83]    Bkz. Alak 6- 8, Hud 9- 10, Zümer 49

[84]    Bkz. Bakara 156

[85]    Bkz.Bakara 165

[86]    Bkz. Nahl 12

[87]    Bkz. Yusuf 86

[88]    Bkz. Ankebut 69

[89]    Bkz. Bakara 150, Ali-İmran 7, 8, 9

[90]    Fazlurrahman, Ana Konularıyla Kuran, s. 63

[91]    Maturidi, Kitabu’t Tevhid, s. 221- 223- 224

[92]    Köknel, Özcan, İnsanı Anlamak, Altın ktb, İstanbul, 1994, s.118

[93]    Özgü, Halis, Şahsiyet, Özgü yayn, İstanbul, 1969, s.218

[94]     Gençtan, Prof. Dr. Engin, Çağdaş İnsanda Normaldışı Davranışlar, A.Ü.E.F. yayn, Ankara, 1978, s.174

[95]    Gençtan, Çağdaş İnsanda Normaldışı Davranışlar, s. 94

[96]    Gençtan, a.g.e, s.199

[97]    Bkz. Ankebut 6

[98]    Bkz. Neml 40, İbrahim 7

[99]    Bkz. Zümer 53, Yusuf 87, Rum 36

[100]   Köknal, İnsanı Anlamak, s.405 v.d. : Kendinin farkında olmak için “self- awarenessifadesi kullanılır. Schumacher, Ernst Friedrich, A Guide for the Perplexed, Harper & Row, 1977 s. 22

[101]   Pazarlı, Din Psikolojisi, s.197

[102]   Şeriati, Dua, s.159

[103]   Köknal, İnsanı Anlamak, s.115

[104]   Özbay, M. Haluk, Göka, Şenol, Her Halde İnsan, Kesit yayn, Ankara, 2004, s.184

[105]    Kierkegaard, Sören, Ölümcül Hastalık Umutsuzluk, Çev. Mehmet Mukadder Yakupoğlu, Ayrıntı yayn, İstanbul, 2001, s.146

[106]   Bkz. Yusuf 87

[107]   Kutup, İnsan Psikolojisi Üzerine Etüdler, s.105

[108]   Kierkegaard, Kaygı, Çev. Türker Armaner, Türkiye İş Bankası yayn, s. 65

[109]   Bkz. Araf 56

[110]   Marinier, Dua Üzerine Düşünceler, s.15

[111]   Gasset, Jose Ortega, Sevgi Üstüne, Çev. Yurdanur Salman, Y.K.Y, İstanbul, 1997, s. 12

[112]   Hoffer, Eric, Kesin İnançlılar, Çev. Erkıl Günur, Tur yayn, İstanbul, 1978, s.125

[113]   Sadi, Gülistan, Çev. Hikmet İlaydın, M. E. B yayn, İstanbul, 1991, s.166

[114]   Descartes, Ruhun İhtirasları, Çev. Mehmet Karasan, M. E. B yayn, Ankara, 1972, s.148

[115]   Abduh, TevhidRisalesi, s.31

[116]   İkbal, Dini Düşüncenin Yeniden Doğuşu, s. 105

[117]   ‘Hark’, yırtmak, delmek anlamlarındadır. Harikulade, hark kelimesinin sıfatı olan ‘harik’ kelime si ile ‘adet’ kelimesinden oluşan bir tamlamadır. ‘ Alışılmış, normal kabul edileni aşan’ anlamına gelmektedir. Abdülbaki, Mucem, hrk maddesi,

İbn Hazm ‘adet’ kelimesinin tabiattan farklı anlamı olduğunu ifade eder ve bu sebeple adetin değişmesini mümkün, tabiat değişmesini ise Allah’ın müdahaleleri ile ancak mümkün görür. Fasl, c.5, s.15- 16: Bunun yanında her iki kelimeyi aynı kabul edip değişebileceklerini de söyleyenler bulunmaktadır. Nesefi, Tabsıra, c.1, s. 476 – 477

[118]    Mucize kelimesi, “acz” kökünün ifal babından ism-i faildir. “Aczsülasisi, bir şeye güç yetirememe, anlamına gelirken, “mucize”, karşı konulamaz, insanı aciz bırakan harika bir olay, durum veya nesne anlamındadır. İbn Manzur, Lisanu’l Arab, c.14, s.61- 62: el- Ezheri, Tehzibu’l Luga, c.1, s.340

[119]   Es-Sabuni, Maturidiyye Akaidi, s.109 v.d

[120]   Hz. Salih’in devesi, Hz. Musa’nın asası ve parıltılı eli, Hz. İsa’nın şifa mucizesi bu tarz hidayet mucizelerindendir. Bkz. Bakara 23- 24

[121]   Yardım mucizeleri, nusret olarak da adlandırılmaktadır. Bunlar içerisinde Hz. Musa’nın kavmi için kayadan su çıkarması (Bakara 60), gökten kudret helvası ve bıldırcın eti indirilip bulutla gölgelendirilmesi (Araf 160) Hz. İsa’ya gökten sofra indirilmesi (Maide 112- 115) bu nevi mucizelerdendir.

[122]     Helak mucizeleri olarak adlandırılan bu mucizeler içerisinde, şiddetli olaylar vukuu bulmaktadır. (Ankebut 40) Nuh kavminin tufanla (Kamer 9- 14 ), Ad ve Medyen halkının korkunç gürültüyle (Fussilet 15- 16 ), Lut kavminin zelzeleyle (Araf 84 ), Firavun ve ordusunun boğularak yok olması (Araf 136 ) bunlardandır.

[123]   Mucizelerin amaçları bakımından tasnif edildiklerini görmekteyiz. a.Hidayet mucizeleri, Yüce Allah’ın elçisine sahip çıktığını göstermeye yönelik mucizelerdir. Yani, elçinin doğru söylediğini kanıtlamaya yönelik mucizelerdir. b.Helak mucizeleri, inkarda ısrar eden kavimlerin cezalandırılması yönündeki mucizelerdir. c.Yardım mucizeleri, inananların sıkıntılarının giderilmesi şeklindeki mucizelerdir. İslam Ansiklopedisi, T.D.V yayn, c.30, s.350

[124]   Kılıç, Modern Batı Düşüncesinde Vahiy, s.138

[125]   Nesefi, Tabsıra, c.1, s. 469- 473- 475

[126]   İbn Manzur, Lisanu’l Arab, c. 15, s. 379 v.d, İsfehani, Müfredat, s.536 : Cevheri, Tacu’l Luga, c.6, s.2520: Zekeriya, Mekayısu’l Luga, c.6, s.93

[127]   Bkz. Nisa 162, Araf 117- 160

[128]   Mengüşoğlu, İnsan Felsefesi, s.125

[129]   Bkz. Hud 42- 43

[130]   Bkz. Bakara 134, 139, Taha 15

[131]   Müminun 27

[132]   Bkz. Tevbe 66, 80- 82 : Nisa 100

[133]    Öyle ki “ister bağışlanmasını dile, ister dileme, yetmiş defa da dilesen yine Allah onları bağışlamayacaktır. “Zira onlar Allah ve elçisini inkar etmişler, üzerlerine düşeni yerine getirmemişlerdir. Allah ise, yoldan çıkan bir topluluğu doğru yola getirmemektedir. (Tevbe 80)

[134]   Bkz. Bakara 200- 201

[135]   Bkz. Bakara 198, Nisa 32

[136]   Bkz. Bakara 199, Nisa 106, Maide 39

[137]   Bkz. Fatiha 5

[138]   Bakara 45- 153 : Araf 128

[139]   Meryem 3, Araf 55

[140]   Araf 180, İsra 110- 111

[141]   Araf 56, Secde 15- 16

[142]   Yunus 11- 12, Kehf 28

[143]    Geniş bilgi için bkz. Gazali, İhya, c.1, s.396- 402:Turtuşi (ö. 520- 1126), Ebu Bekir Muhammed b. Velid, ed-Duaü’lMe’sur ve adabuhu ve ma yecibu al’d-dai ittibauhu ve intinabuhu, thk. Muhammed Rıdvan ed-Daye, Lübnan, 1988, s.44- 59 : El-Cevziyye, İbn Kayyim, Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ebu Bekir, Cevabü’l-Kafi men seele ani’ddevai’ş-şafi, Thk. Muhammed Abdurrezzak, Amman, 1988, s.20 – 22:Hattabi, Ebu Süleyman Ahmed b. Muhammed, Şe’nu’d-Dua, Dımeşk, 1984, s.13

[144]   Bkz. Araf 23

[145]   Bkz. Şuara 169 , Ankebut 30, Maide 25- 26, Araf 89

[146]   Bkz. Furkan 63- 63: Maide 114- 115: Şuara 170-171-172-173: Ankebut 33-34: Araf 91-92

[147]   Bkz. Ali- İmran 35

[148]   Bkz. Tahrim 11

[149]   Bkz. Kehf 10

[150]   Bkz. Araf 14: Hicr 36- 38 : Sad 77-79

[151]   Aynı anlam için bkz. Ali- İmran 87

[152]   Bkz. Kadir 4

[153]   Bkz. Tahrim 4 : Mümin 7-8

[154]   Bkz. İsra 24

[155]   Bkz. Araf 189, Ali-İmran 190 – 194, Furkan 65, Enbiya 112

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s