SELEFİYECİLERİN “VAHDET-İ VÜCUD” GÖRÜŞÜ ÜZERİNE DÜŞÜNCELERİ

Not: Bu yazı Ehl-i Sünnet’in Muhaliflere Cevabı, Muhammed b. Salih el-Useymîn, Terceme: Necmi Sarı Tetkik : Muhammed Şahin, 2010 – 1431 [215 -216-217 nolu Dipnot] tan iktibas edilmiştir.

METİN (sh-79)

İttihâdiyye’nin (Vahdet-i Vücûtçuların)215 Görüşü: Varlığın (vücûdun) birliğini, bir olduğunu söyleyen bu gruba göre varlıkta bulunan her kelâm (söz) Allah’ın kelâmıdır. Nitekim onlardan biri216 şöyle demiştir:

 Varlık âlemindeki her söz, O’nun kelâmıdır.

Bizim için nazmı da, nesri de birdir

.217

Bu sözlerin hepsi, Kitap, Sünnet ve Aklın gösterdiği kanıtlara aykırıdır. Allah’ın ilim ve hikmet lutfettiği kimse bunu anlar.

**

DİPNOTLARI

215.     Bunlara göre varlık birdir. O da Hakk’ın varlığından ibarettir. O’ndan başka gerçek varlık sahibi bir varlık, O’ndan başka “kâim bi nefsihi” bir varlık mevcûd değildir. Diğer varlıkların varlığı, O’nun varlığına nispetle yok hükmündedir. Çünkü onların varlıkları O’nun varlığına bağlıdır. Bu kevn (oluşum) âlemindeki eşya O’nun mazharı; yânî zuhur (ortaya çıkış) mahallidir. Dolayısıyla eşyanın varlığı, gölgenin varlığı gibidir. Nasıl eşya olmadan gölge olmazsa, O’nun varlığı olmadan eşyanın varlığı düşünülemez. O’nun varlığı yanında eşya, eşyaya göre gölge gibi “keen lem yekün” yâni yok mesabesindedir. Çünkü bu âlem ve eşya yok iken O var idi. Onları varlık denizinde izhâr eden O’dur. Onların bu zuhurları müstakil bir varlık olmayıp Hakk’ın varlık denizinin dalgalarıdır. Şu anda da var olan sadece O’dur.

Nitekim Bâyezid Bistâmî’nin yanında “Allah var idi. O’ndan başka hiçbir varlık yoktu” anlamında “Kânellâhu ve lem yekün maahu şey” denildiğinde O: “el-Ân kemâ kâne” yâni “şimdi de O’ndan başka varlık yoktur” demiştir.

Nitekim Gazzâlî, vahdet-i vücûdu (varlığın birliği) şöyle tanımlıyor: “Varlık âleminde Allah’tan ve O’nun fiillerinden başka birşey yoktur. Bütün kâinat O’nun fiilleridir.”

İbn-i Teymiyye ise vahdet-i vücûdu şöyle tanımlıyor:

 “İbn-i Arabî’ye göre tek varlık vardır. Vâcibu’l-Vücûd olan Allah ile diğer varlıklar aynı şeydir. Hakk’ın varlığı, evrendeki diğer varlıklara taşmıştır. Kâinatta her şey, Hakk’ın varlığının aynıdır.”

“İbn-i Arabî diyor ki: Yaratılmışın varlığı, yaratıcının varlığının kendisidir; yaratıcının varlığı da, yaratılmışın varlığının kendisidir.”

Bir başka yerde de şunları söylüyor: “ Ama ‘ortada Allah’tan başkası yok’ sözünü söyleyen, bu sözü ile yaratıcıyı yaratılandan ayırmayan, Rabb ile kul v.b. arasında fark görmeyen, İbn-i Arabî et-Tâî, İbn-i Seb’în, İbn-i ü’l-Fârid, Tilimsânî ve benzeri ittihadçıların sözlerinde sık sık rastlanan ‘ortada Allah’tan başka mevcûd yok’, ‘ancak Allah var’, ‘yaratılanların varlığı yaratanın varlığı ile aynıdır’, ‘yaratıcı yaratılandan ibarettir, yaratılan da yaratıcıdan’, ‘kul Rabb’tır, Rabb da kul’

gibi birleşmeyi ifade eden anlamları kastederse mülhiddir, sapıktır, tevbeye davet olunması gerekir (vâcibtir). Tevbe ederse ne âlâ, yoksa öldürülür.” Bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/112, 295, 490).

Bu sapık görüşün temsilcileri Bâyezid (Ebû Yezîd) el-Bistâmî (ölm.262h.), Hallâc-ı Mansûr (ölm. 309h), Gazzâlî (ölm. 505h.), İbn-i ü’l-Fârid (ölm. 632h.), İbn-i Arabî (ölm. 638 h.), İbn-i Seb’în (ölm. 669 h.), Mevlânâ (ölm. 672 h.), Sadreddîn Konevî (Sadru’l- Konevî olarak da bilinir. Asıl ismi Muhammed b. İshâk’tır)(ölm. 673h.), Tilimsânî (ölm. 690h) ve Yûnus Emre gibi mutasavvıflardır. Onların vahdet-i vücûda işaret eden sözleri pek çoktur. Birkaçı şöyledir:

1-           Bâyezid Bistâmî:

“Sübhânî mâ a’zeme şânî” yâni “ben kendimi tesbîh ederim, benim şânım ne yücedir!”

“Leyse fî cübbetî sivallâh” yâni “cübbemin içinde Allah’tan başkası yok”.

Bir adam Ebû Yezîd el-Bistâmî’ye gelir ve evinin kapısını çalar. Bunun üzerine Ebû Yezîd el-Bistâmî:

“Kimi istiyorsun?” diye sorar. Kapıyı çalan: “Ebû Yezîd’i istiyorum” der. Ebû Yezîd el-Bistâmî’de O’na: “Evde Allah’tan başkası yok” der.

**

“Allah beni bir kere karşısına aldı ve dedi ki: ‘Ey Bâyezid! Halk beni görmek istiyor’. Ben de dedim ki: “Öyleyse beni vahdâniyetinle süsle, benliğini giydir, ahadiyyete erdir. Halk Senin sıfatlarını görünce Seni gördük desinler. O zaman Sen, Sen olursun, ben ise orada bulunmam.”

**

Bir gün insanlara sabah namazını kıldırdıktan sonra onlara dönmüş ve şöyle demiştir: “Muhakkak ki ben, yalnızca ben Allah’ım. Benden başka ilah yoktur. O halde bana kulluk (ibâdet) edin”.

Bu söz üzerine insanlar onu terketmişler ve “deli, miskîn” demişlerdir. Ebû

Bayezîd’in insanlara söylediği bu söz açıkça küfürdür. Çünkü bizzat Allah-u Teâlâ, Hz. Mûsâ’ya bu sözün aynısıyla hitap ederek şöyle buyurmuştur: “Muhakkak ki ben, yalnızca ben Allah’ım. Benden başka ilah yoktur. Bana kulluk et ve beni anmak için namaz kıl.” (Tâhâ, 14).

Bâyezid Bistâmî’nin bu ve diğer sözleri için bk. İbn-i        Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ (2/315, 461); Abdurrahmân Dımaşkıyye, en-Nakşibendiyye (sh: 77-79).

2-           Hallâc-ı Mansûr:

“Sübhandır, parlayan lâhût nûrunun sırrını nâsût olarak izhar eden (gösteren)

Sonra  da  gizlenmiş  olarak ortaya  çıkıp  yiyen  ve  içen  sûretinde  zâhir olan (görünen).”

“İnsanlar Allah’a çeşitli şekillerde inandılar. Bense onların inandıklarının hepsine inandım.”

“Benimle senin aranda bir “benlik” var, sıkışmış zorluyor beni Hakkın için kaldır şu benliğimi, kaldır aradan.”

“Âşık olan da, âşık olunan da benim.

Biz bir bedene girmiş (hulûl etmiş) iki ruhuz. Sen beni gördüğün zaman, onu görmüşündür, Onu gördüğün zaman da bizi görmüşündür.”

“Sen Leylâ isen ben de Leylâ’yım.”

“Seninle kendimden geçtim Öyle ki seni kendim sandım.”

“Ruhun ve ruhum birbirine karıştı

Tıpkı şarabın (içkinin) saf suya karıştığı gibi. Sana bir şey dokunduğunda bana dokunmuştur. Sen, her durumda ben olduğun zaman”.

“Seni sırrımda buldum. Dilim sana hitab etti.

Bir takım mânâlarla bir araya geldik ve mânâlarla ayrıldık. Senin gözlerden kaybolman ta’zim içindir, fakat vecd hâli Seni bana içimden daha yakın yaptı.”

“Âşık, hevânın kemâline ulaştığı,

Zikrin etkisine kapılıp zikrolunanı yitirdiği, Ve kendisine hevâ egemen olduğu vakit,

Âriflerin namazının küfür olduğu gerçeğine tanık olur.”

Bk. el-Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd, (8/115, 121, 129); Mecmûu’l-Fetâvâ (2/288, 290, 311, 312, 362, 377, 480-487); en Nakşibendiyye (sh: 73-76).

3-           Gazzâlî:

“Tevhidin dört mertebesi vardır…:

İkinci Mertebesi: Müslümanların genelinin tasdîk ettikleri (doğruladıkları) gibi insanın kalbinin, Lâ ilâhe illallah lafzının mânâsını tasdîk etmesidir (doğrulamasıdır). Bu avam tabakasının inancıdır.

Üçüncü Mertebesi: İnsanın, keşif yolu ve hak nûrunun vâsıtasıyla, o mânâyı müşâhede etmesidir ki, bu (Allah’a yakın olan) Mukarrebûn’un makamıdır. Bu; insanın pek çok şeyi görmesi, fakat onları görürken, çoklukları üzere Tek ve Kahhâr olan Allah’tan sâdır olmuş bir halde görmesidir.

Dördüncü Mertebesi ise, insanın varlıkta birden başkasını görmemesidir ki, bu Sıddîklerin müşâhedesidir. Sofiler buna “el-Fenâ fi’t-Tevhîd” (Tevhidde yok olmak, kaybolmak) adını verirler. Çünkü insan, birden başkasını görmediğinden dolayı, kendini bile görmez. Tevhidle müstağrak (kaybolmuş, boğulmuş) olduğu için kendini görmediği zaman da, nefsinin tevhîdi hususunda kendi nefsinden de fâni olmuş olur. Yâni hem kendi nefsini görmekten, hem de halkı görmekten yok olur, demektir. …

Dördüncü mertebesindeki şu mânâ ile muvahhiddir: Onun şuhûdunda (görülmesinde) birden başkası hazır olmamıştır. O bütünü çok olduğundan ötürü değil, tersine bir olduğundan ötürü görür. İşte tevhidde en yüce gâye budur. …

Eğer “kişi; göğü, yeri ve çok olmalarına rağmen hissedilebilen diğer cisimleri gördüğü halde, nasıl olur da birden başkasını müşâhede etmemesi düşünülebilir? Nasıl olur da çok, bir olur?” dersen bil ki: Bu mükâşefe ilimlerinin gâyesi, son noktasıdır. Bu ilmin sırlarının herhangi bir kitapta yazılması câiz değildir. Ârifler şöyle demişlerdir: Rubûbiyyet sırrını ifşâ etmek küfürdür. …

Nasıl ki bir insanın ruhuna, cesedine, uzuvlarına, damarlarına, kemiklerine ve iç organlarına (ayrı ayrı) baktığında (veya bakıldığında) o insan çoktur, işte aynı insan başka bir itibar ve başka bir müşâhede ile de birdir, öyle ki, o tek bir insandır, deriz…

İşte bunun gibi, varlık âleminde olan her şeyin, Yaradan’dan tut da yaratılmışa kadar, pek çok değişik itibar ve müşahedeleri vardır. Aynı zamanda o, itibarlardan bir itibarla da birdir. Başka itibarlarla ise, onun dışındakiler çoktur. Bu itibarlardan bazısı,

çokluk bakımından bazılarından daha şiddetlidir. Bunun misali insandır. Her ne kadar bu misal garaza tam uymasa da. Fakat azda olsa genelde bu misal, müşahede hükmünde çokluğun bir olmaya dönüştüğünün keyfiyetine dikkat çeker! Bu konuşma ile, varmadığın bir makamı inkarı bırakıp ona inanmanın, bir iman ve tasdîk olduğu açıkça ortaya çıkmış olur. …

İşte buna, el-Hüseyn b. Mansûr el-Hallâc, seferden sefere koşan el-Havvâs’ı gördüğünde O’na şöyle diyerek işaret etmiştir: “Sen neyin içindesin?” el-Havvâs: “Tevekkül hakkındaki halimi düzeltmek için seferlerde dolaşıyorum.” Oysa el-Havvâs tevekkül edenlerdendi. el-Hüseyn: “Sen ömrünü, iç dünyanı mamur etmek uğrunda tükettin. Acaba tevhid hususunda fenâ bulmak nerede kaldı?” Sanki el-Havvâs, tevhiddeki üçüncü makamı düzeltmek istemişti. Hallâc ise ondan dördüncü makamı istemişti.” İhyâu Ulûmi’d-Dîn  (4/262-263).

**

“Ârifler gerçeklik semasına çıktıktan sonra Tek Gerçekten başka bir varlık görmediklerinde ittifak etmişlerdir. Şu var ki bunlardan bazıları bu hakîkati ilmi bir irfanla bulmuş, kimi bunu bir zevk ve hâl olarak yaşamış; çokluk tamamen onlardan gitmiş ve sırf tekliğe dalarak mest olmuşlar, o halde akılları zâil olmuş, o zevk içerisinde sanki bayılmışlar, artık kendileri de dâhil, Allah’tan başka hiçbir şeyi hatırlamaya güçleri kalmamış, her şeyi unutmuşlar, kendilerinde Allah’tan başka bir şey kalmamış, öyle sarhoş olmuşlar ki akıllarının otoritesi, hükmü aşağı düşmüş de bazıları “Ene’l-Hakk= Ben Hakkım” demiş, bazıları da “Sübhânî mâ A’zama Şânî= Kendimi tesbîh ederim, benim şânım ne kadar yücedir” demiş, diğeri: “Mâ fi’l-Cübbeti sivallâh= Cübbemin içinde Allah’tan başkası yoktur” demiş. Âşıkların sekir hallerindeki sözleri saklanır, söylenmez. Ama sekir halleri gidip de Allah’ın yeryüzündeki mîzanı (kriteryumu) olan akıl hükmüne döndükleri zaman, bunun hakiki birleşme olmadığını, fakat ittihada (birleşmeye) benzediğini anlarlar. Bu, âşığın fart-ı aşk halinde söylediği şu söze benzer:

Âşık olan da, âşık olunan da benim. Biz bir bedene girmiş iki ruhuz.

İnsan birden bire bir ayna ile karşılaşır, kendini aynada görür, fakat aynanın farkında olmazsa aynada gördüğü görüntüyü aynanın resmi, aynaya bitişik sanabilir. Şişe içinde şarabı gören kimse, şarap renginin, şişenin kendi rengi olduğunu zanneder. Bu hal, kendisinde alışkanlık haline gelmiş, ayağı bu noktada takılıp kalmışsa o hale müstağrak olur, mest olur da şöyle der:

Şişe inceldi, şarap süzüldü.

Birbirine benzediler, iş güçleşti.

Sanki şarap var, kadeh yok;

Yahut sanki kadeh var, şarap yok.

“Ama şarap kadehtir” demekle “Şarap sanki kadehtir” demek arasında bir fark vardır. Bu hal galebe çalınca hal sahibine izâfetle FENÂ adını alır. Hattâ fenâül-fenâ (yok olmanın yok olması) denilir. Çünkü o adam hem kendinden geçmiş, hem de kendinden geçmekten geçmiştir. Zira o halde olan kimse kendini bilmediği gibi, kendini bilmediğini de bilmez. Eğer kendini bilmediğini bilseydi, kendini bilmiş olurdu. Bu hale dalan kimseye izâfetle, mecâz diliyle ittihâd (birleşme), hakîkat diliyle tevhîd (birleme) denilir. Bu hakîkatlerin ötesinde de öyle sırlar vardır ki onlara dalmak câiz değildir…

İşte bu kaynak, tek olan Allah’tır. O’nun ortağı yoktur…

Bütün diğer nûrlar O’ndan istiâredirler.

Hakîkî olan yalnız O’nun nûrudur.

Hepsi O’nun nûrundandır.

BELKİ HEPSİ O’DUR.

Doğrusu, var olan O’dur.

Gayrın varlığı ancak mecâz yoluyladır.

O’ndan başka nûr olmadığına, bütün nûrların, tâbi oldukları nûrun zâtından değil, vechinden geldiklerine göre her şeyin vechi O’na yönelmiştir: “Nereye dönerseniz, Allah’ın vechi oradadır.” (Bakara, 115). O halde O’ndan başka ilah yoktur. Çünkü ilâh, vecihlerin (yüzlerin) ibadetle yöneldiği zâttan ibarettir. Yâni kalp yüzlerini demek istiyorum. Çünkü onlar nûrlar ve ruhlardır. O’ndan başka ilah olmadığı gibi O’ndan başka O da yoktur. Çünkü hüve (O) işaret edilen şeyden ibarettir. İşaret ancak O’na olduğuna göre artık başka O, nasıl olabilir? Ne zaman bir işâret etsek, hakikatte bu işaret O’nadır…. O halde “Lâ ilâhe illallâh= Allah’tan başka ilah yoktur.” kelimesi avamın tevhididir. “O’ndan başka O yok” sözü ise seçkinlerin tevhididir. Çünkü öteki daha genel, bu daha özel, daha kapsamlı, daha gerçek, daha ince bir sözdür ve sâhibini tek birliğe, sırf birliğe götürür. Mahlûkatın mi’racının (yükselişinin) son noktası ferdâniyyet (teklik) memleketidir. Çünkü bunun ötesinde daha bir merdiven yoktur. Zira yüksek ancak çoklukta düşünülebilir. Çokluk öyle bir izâfettir ki yükselmenin kendisinden başladığı ve kendisine yöneldiği şeylerin varlığını gerektirir. Çokluk kalkınca birlik gerçekleşir, izâfet (görelik) bâtıl olur, işaret kalkar. Artık yüksek, alçak, inen, çıkan kalmaz; terakkî (ilerleme) ve urûc (yükselme) imkansız olur. A’lânın ötesinde uluvv (yükseklik) yoktur. Vahdetle beraber çokluk yoktur. Çokluğun kalmasıyla urûc (yükselme) da kalkar. Eğer sonra, bir halden diğer bir hale değişme olursa bu, urûc ile değil, dünya semasına inmekle, yâni yüksekten alçağa doğmak sûretiyle olur. Çünkü en yükseğin daha yükseği yok ise de daha aşağısı vardır. İşte bu makam gayelerin gayesi, arzuların sonudur. Bunu bilen bilir, bilmeyen inkar eder. Bu ilim, ancak Allah’ı bilenlere  verilmiş olan özel mahiyetteki gizli bir  ilimdir.  Onlar bunu söyledikleri zaman Allah’a karşı mağrûr (gururlu) olanlardan başkası inkâra kalkmaz. Âlimlerin: “Dünya semâsına inmek, bir meleğin inmesidir?” demeleri uzak görülmez. Âriflerin bazıları bundan daha garibini sanmışlar da şöyle demişler: “Ferdâniyyete (birliğe) müstağrak olan, en yakın semaya iner, bu iniş, onun duyuları kullanmaya, veya uzuvları hareket ettirmeye inişidir”. Salât ve selâm O’na olsun, Peygamber de şu sözleriyle buna işaret etmişlerdir: “Ben O’nun işiten kulağı, gören gözü, konuşan dili oldum”. Eh, kulağı, gözü, lisanı Allah olduktan sonra artık işiten, gören ve konuşan da O’dur. Çünkü O’ndan başkası yoktur ki… O’nun (Allah’ın) Mûsâ aleyhis-selâm’a söylediği şu sözüyle de buna işaret edilmektedir: “Hasta oldum, beni sormadın. Hadis…” demek ki bu muvahhidin hareketleri dünya semasındandır; duyarları, algıları bunun üstünde olan bir semâdandır. Bu kimse akıl semâsından mahlûkatın mi’racının sonuna, ferdâniyyet (teklik) memleketinden ta yedi tabakaya kadar yükselir. Sonra vahdâniyyet tahtında oturur ve oradan göklerinin tabakalarına emri tedbîr eder. Artık bakan, bu hale baktıkça dilini salıverir, “Allah Âdem’i Rahmân’ın sûretinde yarattı” der. Fakat bilinmelidir ki bu söz te’vîle muhtaçtır. Tıpkı “Ben Hakk’ım”, “Kendimi tesbîh ederim” sözleri gibi. Hatta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in: “Hasta oldum beni arayıp sormadın”, “Ben O’nun kulağı, gözü ve dili oldum” sözlerinin de te’vîle ihtiyacı vardır. Artık burada beyanı durdurmak istiyorum. Çünkü senin bundan fazlasına tahammül edeceğini sanmıyorum.”

Mişkâtü’l- Envâr (sh:12-15). Ayrıca bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/24, 54-57); (4/62-66, 72); (6/54-55); (17/362); Abdurrahmân el-Vekîl, Hâzihi Hiye’s-Sûfiyye(sh: 47-56).

4-           İbn-i ü’l-Fârid:

“Makamda kıldığım namazlar O’nadır.

Ve şahit oluyorum ki

O da bana namaz kılıyor.

Her ikimiz de namaz kılan, ibadet eden ve secde edeniz,

Her bir secdedeki “birleşme” hakîkatine.

Bana namaz kılan benden başkası değil,

Her secdede namazım da, benden başkasına değil.”

“Ben O’yum, O da ben;

Ayrılık yok aramızda. Aksine zâtım, zâtını sevdi.”

 “Aramızdan ‘sen’ hitabı kalktı,

Onun kalkmasındadır benim yüceliğim.”

“O çağrıldığında, cevap veren benim.

Çağrılan ben olduğumda da cevap veren O.”

“Benden bana elçi olarak gönderildim.

Zâtım, âyetlerimle bana delâlet etti.”

“Kendini iyice pâklayıp arındırdığında cilalanmış aynaya bak gör, doğru söyle, kimi görüyorsun?

Işınlar yansıdığında kendinden başkası mı onda görünüyor, yoksa kendi kendini mi görüyorsun?”

“Allah Kays’a Leylâ sûretiyle, Küseyyir’e bir dişi geyik yavrusu suretiyle, Cemîl’e de bir dilbercik sûretiyle tecellî etti.”

Ölüm esnasında şu iki beyti söylediği nakledilir:

“Yanınızda sevgideki mertebem eğer Karşılaştığım şu şeyse, ömrümü boşa tüketmişim! Bir umuttu bir süre beni saran.Ama bugün anlıyorum ki o, karmakarışık düşlermiş!”

Bk. İbn-i u’l-Fârid’ın “Nazmu’s-Sülûk” adlı kasidesi, Mecmûu’l-Fetâvâ (2/243, 246, 267, 289, 315, 316, 365, 366); (4/73, 74); (11/247); Hâzihi Hiye’s-Sûfiyye (sh: 24-33); Cemîl Zeyno, es-Sûfiyye (sh: 25).

5-           İbn-i Arabî:

“Ey kendinde bütün eşyayı yaratan,

Sen yaratıklarını toplamışsındır.

Varlığı Sende nihâyet bulanları yaratırsın,

Sen dar olan her şeyi içine alansın.”

 “Rabb HAKK’tır; kul da HAKK!

Ah keşke bir bilebilsem: Kimdir mükellef?

Eğer kuldur desem, kul diye bir şey yok ki!

(başka bir yerde: O, ancak Rabb’tır, başka bir yerde de: Kul ölüdür.)

Yok Rabb desem; Rabb nasıl mükellef olur?” “

Ey sırrı, mânâm olan insan sûreti!

Ben olmasaydım ne için yaratıldığın ortaya çıkmayacaktı.

Seni diledik ve insan olarak yarattık,

Eşyânın en mükemmelinde bize tanıklık yapasın diye.”

 İbn-i Arabî, Ebû Nüvâs’ın:

“Şişe inceldi ve içki (şarap) berraklaştı.

O kadar ki, birbirine benzediler, iş güçleşti.

Sanki şarap var, kadeh yok;

Yahut sanki kadeh var, şarap yok”.

beyitlerini okuduktan sonra:

“Âlemin sûreti karışıktır; zâhiri yaratılmışlar, bâtını ise, Hakk’tır” dedi.

“Allah’a yemin ederim ki ortaya çıkan (zuhûr eden) ancak hayrettir. Kendime yemin ettim. Ve yemin eden de Allah’tır.”

“Varlığın ve ehlinin aşkı benim için gereklidir.”

“Varlığın zâhiri yaratıklar, bâtını da Allah’tır.”

“Ey sırrı mânâm olan insan sureti!

Emirden dolayıdır yaratılışın, ben olmasaydım görülmeyecektin.”

“Seni diledik ve bir beşer olarak ortaya çıkardık ki

Eşyânın en mükemmelinde bizi müşâhede edesin.”

“Ne kalbimden, ne de gözümden ırak oldun.

İkimizin arasında mesâfe (ara) yoktur.”

“Benlik belâsından kurtul ve Allah’la bir ol. Değilse, bütün dâvân boşunadır.”

“Bak kâinat her zerresiyle sana sesleniyor ve beni duymuyor musun? diyor.

Bak ki göresin beni değerli bir manzara olarak.

Yok bende beni var edenden başkası.”

“Kâinatın varlığı, mevcûdâtın yaratılmışlar için Hakk’tan başka varlığı olmadığına şâhittir.”

“Aslında kâinat sistemi içersinde bir hiçim.

Çünkü ben varlığı olmayan bir gölge gibiyim.”

seven biri.

“Seviyorum onu, oysa kalbimdir o. Görülmüş müdür benim gibi kendi kalbini

O, benim gözlerim olduğu için gözlerim onu görmüyor. Uzak oluşu, çok yakın oluşundan dolayıdır.”

“Lezzet alırsın, bedenimde dolaşsa elim;

Çünkü ben gerçekte senden başkası değilim.”

“Allah bana hamdeder ben de O”na hamdederim.

 O bana ibâdet eder ben de O’na ibadet ederim.”

“Koca hanımıyla cinsel ilişkide bulunduğu zaman ancak hakla cinsel ilişkide bulunmuş olur.”

Nâblusî (ölm.1143h.) bu sözü “Ancak hakkı nikahlar” şeklinde açıklamıştır.

ve daha pek çok söz. Bk. İbn-i Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem ve el-Fütûhâtü’l- Mekkiyye adlı kitapları; Mecmûu’l-Fetâvâ (2/82, 111, 114, 115, 173, 242, 287, 288,

306, 307, 308, 335, 338, 344, 345, 346, 348, 356, 464…); (4/131); (11/239); Hâzihi Hiye’s-Sûfiyye (sh: 34-47); es-Sûfiyye (sh: 24).

6-           İbn-i Seb’în:

“Mülk sâhibi bir Rabb, helâk olucu bir kul.

Sizler de bu durumdasınız; sadece Allah vardır, çokluk vehimdir.”

“Yaratılmışın varlığı, yaratıcının varlığının kendisidir.”

Yaratıcı, yaratılanın ve yaratılan da yaratıcının kendisidir.”

“Putların varlığı, Allah’ın varlığının kendisidir; putlara tapanlar, Allah’tan başka bir şeye tapmış değillerdir.”

“Allah, kulun nitelendiği eksiklik ve kınanmış sıfatların hepsiyle vasıflanır.”

ve daha pek çok söz. Bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/306, 364, 365, 366, 367).

7-           Mevlâna:

“Biz arslanlarız ama, bayraklardaki arslanlar.

Onların oynayışı, saldırışı soluktan soluğa rüzgâr yüzündendir.

Onların oynayışları görünür de, rüzgâr görünmez.

 Yoka varlık tadını tattırdın.

Yoku kendine âşık ettin.

Geri alırsan, senden onu kim arayabilir?

Resim nasıl olur da ressamla savaşa girebilir.”

Mesnevî (1/153-154).

8-           Sadreddîn Konevî:

“İnsan; HAKK’ın da, zâtın da, sıfatların da, Arş’ın da, Kürsü’nün de, Levh’in de, kalemin de, meleğin de, cinin de, yedi kat göklerin ve gezegenlerinin de, yedi kat yeryüzünün ve içindekilerin de, dünyevî âlemin de, uhrevî âlemin de, varlığın ve kapsadığı her şeyin de, HAKK’ın da, yaratılmışların da, ezeli olup öncesi olmayanın da, sonradan olanında ta kendisidir.”

Dr. Bedevî, el-İnsânü’l-Kâmil (sh: 115, Konevî’nin Merâtibu’l-Vücûd adlı el yazması eserinden naklen). Ayrıca bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/92, 93, 161, 168); Hâzihi Hiye’s-Sûfiyye (sh: 58).

Konevî’nin “Vasiyyet-nâme” adlı eserinden öğrendiğimize göre O, ömrünün son yıllarını tasavvuf ve vahdet-i vücûdu bir yana bırakarak Kitap ve Sünnet’e sarılmakla geçirmiştir. Bu kitap Şehid Ali Paşa Kütüphanesi 21810 numarada kayıtlı bulunmaktadır.

9-           Tilimsânî:

“Nice zamandır sanırdım ki Leylâ örtüsüne bürünmüş,

Ve örtü, bir bûse kondurmama engeldir.

Nihayet gözüküverince vallahi anladım ki, Gözlerim O’nun sevgisinden âmâ imiş!”

“O, sırf kadîm bir cevherdir,

Bir takım iğreti kir ve paslar O’na bulaşsa da,

Yemin ederek onlara dedim ki:

Ondan, O’nun zâtı dışında, Onlarsa:

‘Dikkat et, yemininde yalancısın!’ dediler.”

“Dostuna de ki: ‘Aşkından öl ve O’na olan iştiyakından eri’

Giden aklına de ki: ‘Geçip gitme!’

O’nu sende konuşur olarak görünceye kadar sus,

Sonra da, şayet konuşabilecek bir dil bulabilirsen: Konuş!”

“Şüphesiz, şu deniz benim nazarımda birdir,

Dalgaları ve köpükleri birden çok olsa bile.

Sakın aldatmasın seni gördüğün şu sûretler,

Tek olan, sayıların zâtına sirâyet eden Rabb’dır.”

Deniz dalgalardan ibarettir. Onlardan başka bir şey yok.

Her ne kadar çok sayıdaki dalga, denizi parçalara ayırsa bile.”

 “Ey beni kınayan! Beni sakındırıyor ve bana emrediyorsun.

Oysa en doğru sakındırıcı ve emredici vecd’dir.

Eğer sana itâat edip vecde karşı gelecek olsam kör olurum.

olurum.

Ayân-beyândan vehim ve nakillere (nakil yoluyla gelen nasslar) dönmüş

Eğer hakîkate erersen, beni dâvet ettiğin şeyin aslında Yasaklanmış olduğunu görürsün, dostum!” mudur?

“Seviyorum onu, oysa o kalbimdir. Kendi kalbini benim gibi seven görülmüş

O, benim gözlerim olduğu için gözlerim onu görmüyor. Uzak oluşu, çok yakın olmasından başka bir şey değildir.”

ve daha pek çok söz: Bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/81, 82, 169, 259, 260, 291, 372…); (4/103); (8/307, 308).

10-        Yûnus Emre:

“Beni bende demen-Ben bende değilem

Bir ben vardır bende-Benden içerû”

Bk. Prof. Dr. H. Kâmil Yılmaz, Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar (sh: 293).

 

Daha buna benzer cezbe ve sekr halinde söylenmiş, şirk ve küfür içeren pek çok söz. Elmalılı Hamdi Yazır, Bakara sûresi 165. ayeti tefsir ederken vahdet-i vücûd fikri ve ehli hakkında şunları söyler:

 “İşte birtakım cahiller veya inkarcılar, Allah’ın hikmeti adıyla imkansız olan bu birleşmeyi veya hulûl ya da ta’tîl (ateizm, ilâhsızlık) teorisini vahdet-i vücûd ve sırf tevhid diye ele alarak “O’ndan başka ilâh yoktur” demek “O’ndan başka mevcûd yoktur” demek olduğunda ısrar ederler. Bunu da: “Her mevcûd O’dur” mânâsıyla açıklarlar. Hatta küllî mecmûî ile küllî ifrâdîyi birbirinden ayırmayarak “Hepsi O’dur” derler. Her şeyden ötede Allah’ı görecek yerde, her şeyde ve hatta her şeyi Allah görmek isterler. “İlk ve son olan, açık ve gizli olan O’dur” (Hadîd, 57/3) ayetinin açıkladığı birleşme mertebesini ayrılma mertebesinde ayrı ayrı söylerler ve böylece kendilerini Allah görmek ve göstermek için kâmil insanları, bizzat Allah gösterirler. Artık erenler, veliler, bir ilâhlar topluluğu manzarasında hayal edilir, oysa bu görüşün esasına göre şeytanların velilerden, kâfirlerin mü’minlerden farkı kalmaması gerekir. Çünkü her varlık O sayılır. İşte: “İnsanlardan kimi de Allah’tan başka şeyleri O’na eşler tutuyorlar da onları, Allah’ı sever gibi seviyorlar” ayet-i kerimesi özellikle bunları da red ve iptal içindir.”

Hak Dini Kur’ân Dili (1/576-577). Sadeleştirilerek aktarılmıştır.

Vahdet-i Vücûd düşüncesinin, İslam inanç sistemine olan aykırılığı ve izahının zorluğu yanında, panteizm ve panteist düşünceyle benzeştiğini gören Nakşibendiyye tarîkâtının Hindli şeyhi İmam-ı Rabbânî Ahmed Fârûkî Serhindî (ölm. 1034h.) vahdet-i vücûd yerine vahdet-i şühûd (görüntülerin birliği) düşüncesini geliştirdi. Bu düşüncesine göre İmam Rabbânî, eşyânın Allah Teâlâ’nın isim ve sıfatlarının tecellileri olduğunu, aynı olmadığını, bu yüzden “Heme O’st=Her şey O’dur” yerine “Heme ez-O’st= Her şey O’ndandır” düşüncesinin daha doğru olduğunu öne sürmektedir. Sonuç olarak İmam Rabbâni’ye göre sâlik: “Ene’l-Hak” derken “Hakk Hakk’tır, ben değilim” demektedir. Değilse kendisini görerek böyle bir sözü söyleyen küfre düşer.

Şeyhu’l-İslam İbn-i Teymiyye, vahdet-i vücûd düşüncesini ifâde eden “gerçekten ortada Allah’tan başkası yoktur; yâni her şey O’dur” sözü ve bu sözü söyleyen kişi hakkında şunları söylemektedir: “Ortada Allah’tan başkası yoktur” sözü mücmel (kapalı) bir sözdür. Hem hak, hem de bâtıl bir anlama gelme ihtimali vardır. Eğer o kişi bu sözü ile, “ortada Allah’tan başka yaratıcı yoktur, Rabb yoktur, darda kalanlara ancak Allah icâbet eder, kullarını ancak Allah rızıklandırır, veren O’dur, vermeyen de O, alçaltan O, yükselten ve yücelten O, gâlib kılan O, zelil kılan O, kendisinden yardım istenmeyi, tevekkül olunmayı, kendisine sığınılmayı ve kulların ilticasını hak eden ancak O’dur, verdiğine kimse engel olamaz, engel olduğuna kimse veremez, O’nun karşısında yiğitlik sökmez” demek istiyorsa, yâni bu söz Fâtiha’daki “Ancak sana kulluk eder ve yalnız Sen’den yardım dileriz” (Fâtiha, 5) ayeti ile “Öyleyse O’na kulluk et ve O’na tevekkül et (dayan)” (Hûd, 123), “ De ki: O benim Rabbimdir. O’ndan başka ilah yoktur. Sadece O’na tevekkül ettim ve dönüş sadece O’nadır” (Ra’d, 30) ayet-i kerimelerine işaret ediyorsa, o zaman o sözle kasdettiği bütün bu mânâlar doğrudur ve apaçık tevhiddir. Zaten Kur’ân bunu getirmiştir….

Yok eğer “ortada Allah’tan başkası yok” sözünü söyleyen, bu sözü ile yaratıcıyı yaratılandan ayırmayan, Rabb ile kul v.b. arasında fark görmeyen, İbn-i Arabî et-Tâî, İbn-i Seb’în, İbn-i ü’l-Fârid, Tilimsânî ve benzeri ittihadçıların sözlerinde sık sık rastlanan “ortada Allah’tan başka mevcûd yok”, “ancak Allah var”, “yaratılanların varlığı yaratanın varlığı ile aynıdır”, “yaratıcı yaratılandan ibarettir, yaratılan da yaratıcıdan”, “Kul Rabb’tır, Rabb da kul” gibi birleşmeyi ifâde eden mânâları kastederse mülhiddir, sapıktır, tevbeye davet olunması gerekir (vâciptir). Tevbe ederse ne âlâ, yoksa öldürülür.

Yine bunun gibi, Cehmiyye gibi hulûl görüşünü benimseyen, “Allah zâtıyla her yerdedir” diyen, Allah’ı mahlûkat ile karışmış sayan, hatta O’nun köpeklerde, domuzlarda ve pisliklerde olduğunu söyleyen ve bunların varlığı ile Allah’ın varlığını bir gören hulûlcülerin kasdettiği mânâları kasteden kişi de mülhiddir, sapıktır. Tevbeye davet olunması gerekir. Tevbe ederse ne âlâ, yoksa öldürülür. Allah Sübhânehü ve Teâlâ en doğrusunu bilir.”

Mecmûu’l-Fetâvâ (2/488-490). Ayrıca bk. A.g.e. (2/376).

Vahdet-i Vücûdçular, ittihadçılar ve Hulûlcüler hakkında daha geniş bilgi için bk. Abdülkâhir el-Bağdâdî, el-Fark Beyne’l-Fırak (sh: 198-205); İbn-i Teymiyye, “Risâletü Hakîkati Mezhebi’l-İttihâdiyyîn (Mecmûu’l-Fetâvâ içinde 2/134-285); (11(239-242); Ayrıca Mecmûu’l-Fetâvâ’nın 2., 10. ve 11. ciltleri; Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye (thk. el- Elbânî, sh:172); Taftazânî ve Aliyyu’l-Kârî’nin Vahdet-i Vücûd Risâleleri; İbn-i Cevzî’nin Telbîsu İblîs adlı eseri; Abdurrahman el-Vekîl’in Hâzihi Hiye’s-Sûfiyye adlı eseri; Abdurrahmân Dımaşkıyye’nin en-Nakşibendiyye adlı eseri; Abdurrahmân Abdulhâlik’in el- Fikru’s-Sûfî ve Fadâihu’s-Sûfiyye adlı eserleri; Cemîl Zeyno’nun es-Sûfiyye fî Mîzâni’l-Kitâbi ve’s-Sünne adlı eseri; Prof. Dr. H. Kâmil Yılmaz, Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar (sh: 283-297).

216.     Bu, İbn-i Arabî olarak bilinen Muhyiddîn lakaplı, Ebû Bekr Muhammed b. Alî b. Muhammed b. Ahmed b. Abdullah et-Tâî el-Hâtemî el-Mürsî’dir.

Vahdet-i Vücûd, dinlerin birliği, Fir’avun’un mü’min olarak öldüğü, cehennem ateşinin cehennemlikler için bir korku, bir sakınca ve bir azap olmadığı aksine onlar için bir tad, bir lezzet ve bir zevk unsuru olduğu, velâyet (velilik) mertebesinin nübüvvet ve risâletten daha üstün olduğu, Allah’ın mükemmellik ifâde eden olgunluk sıfatları yanında eksiklik, kusur ve ayıp içeren yerilmiş sıfatlarla nitelendirilebileceği, âlemin ezeli olduğu (kıdem-i âlem) gibi pek çok sapık fikrin sâhibidir.

O fikirlerini “Fusûsu’l-Hikem” ve “el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye” adlı eserlerinde belirtmiştir. İbn-i Teymiyye, İbn-i Arabî ve el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye adlı kitabı hakkında: “İbn-i Arabî’yi bizzat gören âlimler onun çok yalancı ve iftiracı olduğunu, el-Fütûhâtü’l- Mekkiyye ve benzeri kitaplarının akıl sâhibi hiç kimsenin gözünden kaçmayacak yalanlarla dolu olduğunu söylemişlerdir” derken İmam Zehebî Fusûsu’l-Hikem adlı kitabı hakkında: “el-Fusûs derlediği en kötü kitabıdır. Eğer onda küfür yoksa dünyada küfür yoktur” demiştir. Şâfiî fukahâsının büyüklerinden Ebû İshâk İbrâhim b. Ömer el-Ca’berî (ölm. 687h.) Fusûs kitabının yazarı İbn-i Arâbî ile bir araya geldiği zaman şöyle demiştir:

“Onu, Allah’ın indirdiği her kitabı ve gönderdiği her peygamberi yalanlayan pis bir ihtiyar olarak gördüm”. Âlimlerin sultanı lakaplı büyük fıkıh âlimi Ebû Muhammed ‘İzzuddîn b. Abdüsselâm (ölm. 660h.) ise Kâhire’de kendisine İbn-i Arabî sorulduğu zaman şöyle demiştir:

“O kötülük piri, yalancı mı yalancı, hayırdan uzak biridir, âlemin kadîm (ezelî) olduğunu söylüyor ve zinayı haram saymıyor.”

Yine meşhûr Şafiî âlim Ebû Zür’a Ahmed b. el-Hâfız ‘Irakî (ölm. 826h.), İbn-i Arabî ve eserleri hakkında şunları söylemektedir: “Fusûs adlı meşhur kitabının, şüphe götürmeyecek ölçüde açık-seçik küfrü içerdiği hususunda hiçbir kuşku yoktur. Yine bunun gibi el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye’de gerçekten onun elinden çıkmış ve ölümüne kadar onda ısrarlı olmuşsa, hiç şüphesiz o bir kâfir olup ebediyyen cehennemde kalacaktır.”

 İmam Zehebî ise İbn-i Arabî’nin hal tercemesinin sonunda şöyle der: “Allah’a yemin ederim ki, müslümanın, ilim namına Kur’ân’dan bir sûre dışında hiçbir şey bilmeksizin, sadece bununla namaz kılıp, Allah’a ve âhiret gününe iman edip câhil olarak öküzün ardında yaşaması, onun için bu irfân ve hakîkatlerden çok daha fazla hayırlıdır. Velev ki, 100 kitap okumuş veya 100 halvette bulunmuş olsun.”

Âlimlerin sapıklığında ve küfründe ittifak ettikleri İbn-i Arabî hicri 638 yılında Şam’da normal bir ölümle ölmüştür. Bazı insanların onun ölümüyle ilgili olarak anlattıkları şu hikâyeye gelince:

 “İnsanlar bir gün İbn-i Arabî’ye mabûdları hakkında soru sorarlar. O da onlara:

“Sizin taptığınız benim bu iki ayağımın altıntadır”

diyerek cevap verir. İnsanlar da bunun üzerine hemen onun üzerine atılırlar ve ölünceye dek onu tekme-tokat bir güzel döverler. Ancak onun gömülmesinin ardından yakın dostları onun işaret ettiği bu yeri kazarlar ve oradan çok fazla altın çıkarırlar. Bu olaydan sonra da yakın dostları ve sevenleri bu hâdiseyi onun kerâmetlerinden sayarlar.”

 Bu hikâye insanlar arasında her ne kadar yaygınsa da doğruluk yönünden herhangi bir aslı astarı yoktur. Çünkü İbn-i Arâbî’nin hal tercemesini verenlerin hepsi onun normal bir ölümle öldüğünü belirtmektedirler. Hiç kuşkusuz doğru olan da budur.

Daha önce İbn-i Arabî’nin vahdet-i vücûdu ifâde eden görüş ve sözlerinin bir kısmına yer vermiştik. Şimdi de onun diğer görüşlerini ifâde eden bazı sözlerini belirtelim:

“Muhakkak kalbim her sûrete açık oldu.

O; ceylan yavrularının otlağı ve rahiplerin evi (manastırı),

Putların ve Kâbe’yi tavaf edenlerin evi,

Tevrat levhalarının ve Kur’ân sayfalarının barınağıdır.”

“İnsanlar Allah’a çeşitli şekillerde inandılar,

Bense onların inandıklarının hepsine inandım.”

Fusûs (2/289).

“Boğulma sırasında Allah’ın verdiği iman sebebiyle Fir’avun için artık Hz. Mûsâ, gözünün nûru olmuştu. Böylece Allah onun ruhunu, tertemiz ve pâk iken, hiçbir kötülük ve çirkinliği yokken aldı. Çünkü Allah onun ruhunu tam imanı sırasında herhangi bir günah işlemesine kalmadan almıştı. (Önceki günahlarına gelince) İslam, daha öncesini silip yok eder.”

“Fir’avun, hüküm mevkiinde zamanın sultanı (sâhibu’l-vakt) olup da kanûnen ve resmen bunu uygulayınca: “Ben sizin en yüce Rabbinizim” (Nâziât, 24), dedi. Yâni o şöyle demek istiyordu: ‘Her ne kadar her şey bir nispetle rabb ise de onlar arasında bana zâhiren hâkimiyet verilmesi sebebiyle ben onlardan daha yüceyim.’

Sihirbazlar Fir’avun’un söylediklerinin doğru olduğunu bildikleri için onu inkâr etmediler; bilâkis onun en yüce Rabb olduğunu kabul ederek

‘Yapacağını yap, sen ancak bu dünya hayatında istediğini yapabilirsin, dediler” (Tâhâ, 72). Bu nedenle Fir’avun’un: “Ben sizin en yüce Rabbinizim” (Nâziât, 24) sözü doğru idi ve o Hakk’ın aynı bulunuyordu.”

Fusûs (sh: 235-236).

“Kalmadı, tek olan ve va’dine sâdık bulunandan başkası. Hakk’ın azâbının gözle görünen bir varlığı yok,

Şayet onlar bedbahtlık yurduna (Cehennem’e) giderlerse, Şüphesiz farklı nimetlerin bulunduğu bir lezzet duyarlar (üretirler).”

“Peygamberlik makamı öyle bir berzahtadır ki,

Rasûlün az üstünde, velinin altında…”

Fusûs (sh: 134)

“Allah, bütün iyi sıfatlarla muttasaf (niteli) olduğu gibi kötü ve eksik sıfatlarla da muttasaftır; hastalanan, dövülen, musîbetlere mâruz kalan, eksiklik ve noksanlıklarla vasıflanan bizzat kendisidir”.

”Allah, kulun nitelendiği eksiklik ve kınanmış sıfatların hepsiyle vasıflanır.”

“Mahlûkâtın varlığı, Allah’ın varlığının aynıdır. Bu mahlûkat, ademde (yoklukta) sâbit olan zâtıyla temeyyüz ve mahlûkatta kâim olan Allah’ın varlığıyla birleşmiştir.”

ve daha buna benzer küfür ve şirk içeren pek çok söz. Bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/113, 124, 125, 144, 221, 242, 279-285, 305, 355, 356, 365); (4/171); (11/239- 242)…

Son olarak, âlimlerin İbn-i Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem adlı kitabını okumanın ve bu kitabı yaymanın haram olduğu fetvâsını verdiklerini, küfrü ve şirki gerektiren pek çok şeyi ihtivâ ettiği için bazı Osmanlı sultanlarının ve Şeyhu’l-İslamlarının bu kitabın okunmasını ve yayılmasını yasakladıklarını ve hatta kütüphanelerdeki nüshalarını toplatıp yaktırdıklarını hatırlatmadan geçemeyeceğim.

(Bk. İbn-i Hacer el-Heytemî, el-Fetâvâ’l- Hadîsiyye (sh: 210); İbn-i Âbidîn (3/294).

Bir de bunun yanında İbn-i Arabî ve görüşlerine cevaben pek çok reddiye yazıldığını hatırlatmak gerekir. Bunlardan bazıları şunlardır:

a.         İbn-i Teymiyye (ölm.729h.): “Risâletün fi’r-Reddi alâ İbn-i Arabî fî Da’vâ İmâni Fir’avn”; “Risâletün fi’r-Reddi alâ Fusûsi’l-Hikem” (Fetâvâ içinde 2/121-133, ayrıca bk. 11/239-242); “Hakîkatü Mezhebi’l-İttihâdiyyîn ev Vahdeti’l-Vücûd” (Fetâvâ içinde 2/134-285); “er-Reddü’l-Akvam alâ mâ fî Fusûsi’l-Hikem” (Fetâvâ içinde 2/362-451).

b.       Abdullatîf b. Abdullah es-Suûdî (ölm.736 h.): “Fetâva’s-Suûdî”. Risâlesi”.

c.       Sa’duddîn Mes’ûd b. Ömer Taftazânî (ölm. 793h.): “Vahdet-i Vücûd

d.       Takıyyuddîn el-Fâsî (ölm. 832h.): “Tahzîru’n-Nebîhi ve’l-Gabî mine’l-İftitâni bi İbn-i Arabî”; “el-’lkdu’s-Semîn fî Târîhi’l-Beledi’l-Emîn” (2/160-199). Bu bölüm; Ali Hasen Abdülhamîd tarafından “Cüzün fîhi Akîdetü İbn-i Arabî ve Hayâtuh” adıyla ayrı bir risâle olarak yayımlanmıştır.

e.       Burhâneddîn el-Bukâî (ölm. 885h.): “Tenbîhu’l-Gabî ilâ Tekfîri İbn-i Arabî”.

Abdurrahmân el-Vekîl tahkikiyle 1372h. yılında basılmıştır.

f.       Bedrân b. Ahmed el-Halîlî: “Netîcetü’t-Tevfîk ve’l ‘Avn fi’r-Reddi ale’l-Kâilîne bi Sıhhati İmâni Fir’avn.

g.       es-Seyyid Ârif: “Şerhu’s-Seyyid Ârif alâ Risâleti İbn-i i’l-Kemâl fî Tenzîhi İbn-i Arabî”. Buradaki İbn-i u’l-Kemâl meşhur Osmanlı âlimi İbn-i Kemâl Paşa’dır. Hicri 940 yılında vefat etmiştir. Bk. İbn-i u’l-’İmâd, Şezerâtü’z-Zeheb (8/238-239).

h.       Sa’dullah (veya Sa’duddîn) b. Îsâ b. Emîr Hân (ölm. 945h.): “Fetvâ Sa’d Efendi fi’l-Fusûs”.

i.       Molla Aliyyu’l-Kârî (ölm.1014h.): Vahdet-i Vücûd Risâlesi.

j.       Dr. Mûsâ b. Süleymân ed-Düveyş: “Resâil ve Fetâvâ fî Zemmi İbn-i Arabi’s-Sûfî.”

İbn-i Arabî’nin hal tercemesi için yukarıdakilere ek olarak bk. İbn-i Teymiyye, Mecmûu’l-Fetâvâ (2/356, 464, 465); (11/239); Zehebî, Siyer (23/48-49); Târîhu’l-İslâm (19/204-206); Mîzânu’l-İ’tidâl (3/659-660); İbn-i Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye (13/167); İbn-i Hacer, Lisânü’l-Mîzân (5/311-315); İbn-i Tağriberdî, en-Nucûmu’z-Zâhire (6/339);

İbn-i u’l-’İmâd, Şezerâtü’z-Zeheb (5/190); Dr. Salâhuddîn el-Müncid, ed-Durru’s-Semîn fî Menâkıbi’ş-Şeyh Muhyiddîn.

217.     el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye (4/141). Bu beyit, ilgili kitapta “ve küllü kelâmin” lafzı yerine “Elâ küllü kavlin” olarak geçmektedir. Anlamı aynıdır. Ayrıca bk. Mecmûu’l-Fetâvâ (2/229, 353, 377, 473); (12/149, 174); Deru Teâruzi’l-Akli ve’n-Nakl (2/245-257); Câmiu’r-Resâil (sh: 156-162); Minhâcu’s-Sünne (2/373); Şerhu’l-Akîdeti’l-Esfehâniyye (sh:90,162);Şerhu’l-Akîdeti’t-Tahâviyye (thk. el-Elbânî, sh: 172); Molla Aliyyu’l-Kârî, Şerhu’l-Fıkhı’l-Ekber (sh: 34).

Kaynak: İsim ve Sıfatlar Tevhidinde Ehl-i Sünnet’in Muhaliflere Cevabı, Muhammed b. Salih el-Useymîn, Terceme: Necmi Sarı Tetkik : Muhammed Şahin, 2010 – 1431 [215-216-217 nolu Dipnot]

 

 

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s