BİR TÜRK FİLOZOFU OLARAK HİLMİ ZİYA ÜLKEN

                                               hzl:  Yonca GÖKALP

         “ Türkiye’de orijinal fikir yoktur, orijinal fikir potansiyeli mevcuttur.”
                                                                                                            H. Ziya Ülken

GİRİŞ: Türk düşünce tarihinde önemli bir dönemeç olan Hilmi Ziya Ülken ve eserlerinin incelendiği bu çalışmamızda amacımız, düşünürümüzün neden bir filozof olarak adlandırılması gerektiğinin tespiti doğrultusundadır. Sosyal bilimlerdeki çok yönlülüğü, disiplinlerin soy kütüğünü çıkarabilme özelliği ve kompleks-mukayeseci düşünce yapısı onun belirleyici özelliklerindedir. İncelememiz düşünürün eserleri ve içerikleri üzerinden, onların tarihsel seyrine sadık kalınarak yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Hilmi Ziya Ülken, Sosyoloji, Felsefe, Materyalizm, Sentezcilik

Abstract: Hilmi Ziya Ulken is an important turning point in Turkish intellectual history and the works examined in this study, our goal is in line with his cause determination should be called a philosopher. The versatility of the social sciences, disciplines and complex genealogy-comparative structure of thought we would feature some features specific to its determinant. Thinkers to examine the contents of his work and over the course of their historically been loyal to.

Key Words: Hilmi Ziya Ulken, Sociology, Philosophy, Materialism, Synthesism

   Öncelikle belirtmek gerekir ki Hilmi Ziya Ülken’ in[1] sosyal bilimlerdeki çok yönlülüğü böylesi bir araştırmanın sınırlarını fazlasıyla aşmaktadır. Asıl zorluk, Ülken’ in düşünce tarihi, felsefe, mantık, psikoloji, ahlak, tarih, sanat gibi pek çok değişik alanda ürettiği birçok yapıtın incelenmesinde değil, tüm bu çeşitlilik ve zenginlik arasında nasıl bir yol izleneceği ve hangi metodolojinin takip edileceği noktasındadır. Onun bir insan ömrünün sınırlılığını oldukça aşan ölçüde ve sayıda bu denli geniş bir çeşitlikle devasa yapıtlar ortaya koyması, öncelikle bu yapıtların ne denli özgün olduğu sorusunu akla getirebilmektedir. İtiraf etmek gerekir ki, ansiklopedik betimleme merakı onu bir özgünlük tehlikesiyle yüz yüze bırakmıştır.[2] Bu anlamda Türk düşünce tarihinde Ülken’ e gelinceye kadar birçok sosyal bilimcinin taşıdığı sistematik bilgi eksikliği, onu; felsefe, sosyoloji, mantık, İslam ve Türk düşüncesi gibi alanların tarihlerini yazmaya iten en temel itki ve kaygı gibi gözükmektedir.

   Türk düşünce tarihinde Ülken’ den önce, doktrinlerin gelişim aşamalarını, karşı doktrinler incelenerek araştırma alışkanlığı kazanılmamıştı. Çağdaş anlamıyla kendini ifade etme tarzı ise tek fikir/tek düşünür ve tek ekol bağlamıyla sınırlıydı. Farklı zihin dünyaları arasında kıyas metodu pek önemsenmiyordu. Öyle ki, insanı toplum içinde açıklamaya yönelenler, psiko dinamik süreçleri dikkate almıyor, onu metafizik-tinsel olarak algılayanlar ise bilinci dış dünyaya tamamen kapatıyorlardı. Sosyal bilimlerin denklemi adeta tek yönlü sebep sonuç zincirleri ile kurulmuş idi. Hilmi Ziya Ülken kendinden önceki tüm bu paradigmaları yıkmış ve Türk düşünce tarihinde ilk kez çok değişkenli kompleks bir düşünce altyapısı oluşturmuştur.[3] Dolayısıyla söz konusu Ülken olunca ona ne kadar özgün olduğu açısından değil, düşünüş ve algılayış biçiminin farkına işaret ederek bakmak gerekir.

   Hilmi Ziya Ülken’ i okurken karşılaşılabilecek en büyük zorluk, onun hangi konuma yerleştirileceğidir. O, akademide bilgi biriktiren bir ordinaryüs müdür, bir felsefeci, mantıkçı ya da modern bir sosyolog mudur, yoksa sentezciliğin tüm şekillerine karşı çıkmasına rağmen nihayetinde sentezci olmuş bir düşünür müdür? Bizce Hilmi Ziya hakkında sorulabilecek en keskin soru budur ve sistemik-kompleks düşünce biçimiyle Türk düşünce tarihinde filozof olarak niteleyebileceğimiz ender şahıslardan biridir.

   Ülken’ in üzerinde önemle durduğu konu; batıdan aktarılan kavramların kökenleri analiz edilmediği zaman aydınların kavram değiştirmelerinin toplum üzerinde ciddi bir baskı ve yük oluşturacağı fikridir. Zira ona göre her kavram mikro bir kurumdur, soyut görünen kavram bileşkelerinin arkasında maddi yapılar ve tarihin bir zamansallığı yatmaktadır. Düşünür acele hükümlerden ve aşırı genellemelerden çoğu yerde kaçınmayı akademik bir tutum olarak benimsemiştir. Genellemeci ve indirgeyici mantığın bir sosyal bilimciyi nasıl da kolayca etkisizleştirdiğini ve yanılttığını çoğu yerde gösterir.[4]  Ona göre, bir dereceye kadar genel hükümleri kullanmadan, önyargısız ve indirgemeden uzak düşünebilmek zihni işleyişe aykırı olmakla birlikte, hangi disiplin olursa olsun her tür çözümlemede belirli bir felsefi kaygı mutlak olarak gözetilmelidir.

   Ülken’ i güç anlaşılır kılan bir diğer zorluk, onun sınıflandırmalarındaki geniş eğilimdir. Ona göre her bilimin ayrı bir çıkarsaması vardır ve her çıkarsama kendi katında özgündür. Disiplinler birbirine indirgenemez farklı ölçütler geliştirmiştir ve anlamlı olan bu çoğulcu yapıları kendi sahalarında çözümlemektir. Düşünürün, sosyal bilimlere sürekli dayanaklar araması, sosyolojisinde görülen sabit noktalardan kaçışlar, sanıldığının aksine onun yalnızca felsefi eğilimi ile değil, değişme, olasılık tekrar edilemezlik, sınıf ve gruplar arası karşılıklı etkiler ve statizmi kıran dinamik öğeler gibi kavramları Türk sosyolojisine kazandırmış olmasıyla açıklanabilir.[5] Çünkü Ülken’ e göre sosyoloji, toplumu sabit ve otomatik bir kütle olarak görmek yerine değişim şartlarını incelemelidir. Düşünürün büyük anlatıların genel soruları yerine, yeni bilim anlayışının parçalar arasındaki ilintileri üzerinde durması, ona mikro sosyolojinin öncüsü olma payesini verecektir. Ona göre, klasik sosyologların değişime ayak direyen hataları, tarihim mütemadiyen kanunlarla teşekkül ettiği noktasında hemfikir olmalarından kaynaklanmaktadır. Ülken açısından insanı disipline edici bu tür özdeşleştirmelerle sosyoloji saltanatı sürenlerin teklifi kabul edilirse tarihteki tüm bireysel oluşumları, tekâmülü, varlıklar arasındaki ontolojik farklılıkları yok etmişiz demektir.[6] Sonuç olarak düşünürün bilimlerde özele inen spesifik konumlandırmaları onu, Türk düşünce tarihinde birinci kuşak modern sosyologlardan saymamız için yeterli bir sebeptir.

   Hilmi Ziya Ülken, 1920’li yıllarda revaçta olan Durkheim’ cı sosyolojinin etkisi altındadır. İleriki yıllarda bunu terk edecektir. 1925’de Emile Boutroux’ un plüralizmine dayanan sosyo-psikolojik inanç felsefesine eğilir. Boutroux’ un varlığın esasını mutlak zarurette değil de hürriyete dayandırması yaşamı son derece belirsiz bir temelde kavramasına yol açmıştır. Fransız düşünürün tek düze ağır bir kütle olarak algılanan dünyayı parçalara bölerek çoğullaştırması, Ülken’ in ufkunu genişletmiştir.[7] Arayışını derinlere indirme ihtiyacı onu Spinoza[8] ile tanıştırır. Spinoza’nın madde alanında tespit edilen nedensellik zincirini geometrik bir tarzda tinsel alanda anlatması Ülken’ e göre felsefi sorunların olgunluk noktasıdır. Düşünürün tabiat felsefesini[9] derinlemesine incelemiştir. 1933’de aşk ahlakını yazdığında Boutroux’ un plüralizmiyle Spinoza’nın natüralizmini kaynaştırır ve Aşk Ahlakı’ nı mono-plüralist bir temel üstünde yükseltir. Çoklukta birlik düşüncesinin çeşitli manzaralarını Platon, Plotinus, Cusa, Bruno, Schelling ve Baldwin de görür. Diğer yandan Mehmet İzzet’ in tavsiyeleriyle Bergsoncu felsefeden idealizme doğru kaymıştır. Ülken Batı düşüncesinin sorunlarıyla yoğun bir biçimde beslenirken üzerinde yaşadığı toprakların sorunlarını İnsani Vatanseverlik adlı eseriyle aşmaya çalışır: “İnsanlıkla ilgisi olmayıp, tek bir toprağa bağlı kalan insan basit insandır. Fakat insaniyete iman edip hiçbir toprakla ilgisi olmayan da renksiz, şekilsiz, şahsiyetiz ve kozmopolit insandır.[10] Onun olgu inancı, gerçekliğin konusudur. Ulus sevgisi, bir toprağa bağlılık, yurtseverlik gibi duygular birer olgudur ve milliyetçilik bir olgu inancıdır.  Bu anlamda düşünüre göre, vatanseverlik hem gerçekçi bir ülkü hem de bir olgu inancıdır. Olgu inancının tehlikesi sözde ideali doruklarına çıkararak gerçekliği aşındırmaktır. 19. Yüzyılda ulusların siyasi emellerini bu travmatik gerçek-ideal karşıtlığı yaratmıştır. Irkçılığa ayırıcı önem atfetme esasen olgu inancının deformasyonudur. İdeal inancı evrensel ilkelerdir. Olgu inançlarının topraklardaki yozlaşması ancak ideal inanca konu olan evrensel insaniyetçilikle önlenebilir. Yalnız sadece ideal inançla yüklü bir insan da toprağının ve ulusunun sınırlarını deforme eder, sonuçta barış havariliği ve saf hümanizma, hayalci ilkel bir kozmopolitizmi doğurur.

   Hilmi Ziya Ülken’ in 1933’te yazdığı Telifçiliğin Tenakuzları ise, sentezci bir aklın eleştirisidir. Söz konusu eser, uç noktalarda dolaşan akımların bir araya getirilmesinin olanaksızlığı üzerinedir. Sentez yolu ile aykırı düşünceler barıştırılamaz diyen yazar birçok çalışmasında bu düşüncesine sahip çıkmasına rağmen farkında olmayarak kendisi de sentezciliğe düşmüştür. Telifçiliğin Tenakuzları düşünürün genel gidişatında ciddi paradokslar yaratmasına rağmen önemi, zıt kutuplardaki siyasi-felsefi hareketlerin temel savlarını görebilmesinde yatar ve bu onun zihin dünyasını genişletecektir. Eserinin girişinde, içinde bulunduğu konumu sarsmayan, idarei maslahatçı, erik endişeden çok pratik kaygıların adamı olarak belirttiği oportünist tipin yani “hesabı adamın” portresini çizer. Hesabi adam, ilmi olma görünümündedir fakat koşullar değiştikçe tüm hesapları dereye girer. Siyasi felsefi tartışmalara set çekebilmek ve istikrar adına en olmadık düşünce akımlarını bile uzlaştırır.

   Ülken’e göre ilk telifçi (sentezci) filozof, Demokritos’un maddeciliği ile Platon’un idealizmini kaynaştıran Aristoteles’dir. Aristoteles çökmekte olan site devlet yapısının enkazı üzerine “vaziyeti kurtarma cehtinin en dahiyane metafiziğini yapmıştır.”[11] Aynı zamanda tarihi materyalizm ile iktisat ve hukuku telife çalışan Stammler, spiritüalist sosyolojiyi tarihi materyalizm ile kaynaştıran Oppenheimer ve marksist sınıf çatışmasını burjuva ideolojisinin lehine kullanan Werner Sombart sentezci ideologlardan bazılarıdır.[12] Yine sosyal demokrasi hareketlerini de telifçi çalışmaların bir diğer re-visionu olarak kabul eder.[13]  Marksizm tüm öğeleri ile kabullenilmediğinden, sosyal demokrasi senteze giderek marksizmi yeniden şekillendirmek istemektedir. Ülken bu çaba içinde Kautsy ve Bernstein’ı özellikle zikreder. Bernstein’e göre üretim araçlarının yanında hukuksal-ahlaki temellere, coğrafi koşullara ve ruhsal kabiliyetlere de yer açılmalıdır.[14]

   1936’larda ve Yirminci Asır Filozoflarında Ülken, diyalektik materyalist metodun takipçisidir. O yıllarda düşündüğü şey, hiçbir felsefe hareketinin tarihi materyalizm kadar insicamlı ve neticelerine sadık bir hareket olmadığıdır.[15] Düşünüre göre ilmin tüm gelişmeleri tarihi materyalizmi doğrulamaktadır. Ancak ülken bizatihi kendi düşüncelerinin de tashihini yaparak 1947’de Tarihi Materyalizme Reddiye’yi kaleme almış, klasik marksizmin kapsamlı bir eleştirisine girişmiştir. Bu sefer sergilenen materyalizmin tarih felsefesi ve determinizm[16] konusundaki açmazlarıdır. Marksizmin başta tarih olmak üzere, iktisat, felsefe ve fizik gibi pek çok alandaki argümanlarını çürütür.

    Ülken, 1940’lı yılların sonuna doğru Platon ve Schelling okumaları ile Varlık ve Oluş adlı yapıtını meydana getirir. Felsefeye Giriş’te artık mistik kavramları literatüründe yoğunlaştırmıştır. Düşünür, bilme düşünme ve inanma üçleminde son sözü inanca bırakır. İnsan bilgi ve duyularını inanç yoluyla aşkın varlığa çevirmelidir. İnsanın zihni melekeleri ve duyu verileri kısıtlıdır, oysa sezgici ekollerdeki transandantal anlayış sayesinde bilginin sınırlılığından kurtulmak mümkündür.

   Yazar İslam Düşüncesi adlı eserine yazdığı önsözde Batılı oryantalistlerin ve filologların hatalarına değinir, doğulu araştırmacıların yanılgısı ise tüm konuları bir itikat meselesine dönüştürerek İslam felsefesinin ana kaynağından uzaklaşmalarıdır. Ona göre her iki taraf da genel geçer doğrulardan hareket etmektedir.

   Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi’ni tamamladığında ise yalnızca Türk düşüncesinin Batı ile serüvenindeki çatışmayı dile getirmekle kalmamış, bu iki kutuplu fikri mücadelenin özgün sonuçları üzerinde de durmuştur. Ona göre Türklerin İslam’a girişleri herhangi bir düşünsel kırılma yaratmamıştır. Bu eski inançlarının İslam’a çok yakın benzerliğinden değil, önceki pagan inanışlarının bütüncül bir tasarımı yaratmamasından kaynaklanmaktadır. Ancak Türklerin İslam dinini kabul etmiş iken yabancısı oldukları ikinci bir modelle batılılaşma sayesinde tanışmaları üzerine, kökleri oldukça derin olan İslam kültürünün batı kültürüne eklemlenememesi asıl ve ilk travmatik sarsıntıyı doğurur. Batı değişim demektir ve Yunan-Roma kültürü ile Hıristiyanlık arasındaki sentez sayesinde rahat bir hareket alanı bulmuş, aradaki Rönesans ve Reform gibi büyük halkalarda kopma olmamıştır.

   Öyleyse Türk modernleşmesi sorunu nasıl aşılacaktır?[17] Ülken’e göre bu konuda iki yaklaşım geliştirilebilmiştir; biri modernleşmeyi tamamen reddeden radikal kanat diğeri ise, kültür ve medeniyetin uzlaştırabileceğini iddia eden muhafazakar kanattır. Yazar açısından her iki reaksiyoner görüş farklı yollardan geçseler de, bir sosyal intiharın farklı yüzlerini teşkil etmekle kalacaklardır. Ülken, medeniyet ve kültür ayrımını yapay bulur. Bu ayrımları Skolastik düşüncenin madde ile sureti, öz ile şekli keskin bir biçimde birbirlerinden koparmalarına benzetir. Düşünür için tekniksiz bir kültür düşünülemez ve bilginin bölük-pörçük bağlantısız bir doğası yoktur.[18] Buradan hareketle batıda gelişen akımları bir bütün olarak okuma taraftarıdır. Maddi ve teknik uygarlığı batıdan alalım fakat kültürel yapımızı muhafaza edelim düşüncesini alaycı bir dille reddeder. “ Böyle milletlerarası bir piyasa yoktur ”[19]. Ülken bu anlamda Ziya Gökalp’ in aksine prens Sabahattin’ in görüşlerini daha gerçekçi bulmaktadır.[20]

  Milliyetçiliğin felsefi yapılanışında Ülken, millet ve yurt kavramlarını, özgürlük adalet ve insan gibi kavramlara göre somutlaştırmaktadır.[21] Bu konuda Mehmet İzzet’in rolü üzerinde epey durmuştur. İlk defa Mehmet İzzet’ de toplum alelade bir organizma veya siyasetin yüzeysel bir aygıtı olarak görülmeyip derinlemesine çözümlenip bireyin değerleri dert edinilmiştir.[22]

   Hilmi Ziya Ülken çoğu eserinde Ziya Gökalp üzerinde etraflıca durur. Bir çok makalesine Gökalp’ in görüşleri eleştirerek başlar fakat onun yöntemli zekası sayesinde de ilk defa toplumsal bir planın çıkarıldığını da onaylar. Batı düşüncesi ilk kez onunla birlikte rasyonel amaçlılık içerisinde bütün kurumlara ve sosyal birimlere uygulanmıştır. Yine de Ülkene göre Gökalp, hayali Turancılık ile realist Türkçülük arasında sıkışıp kalmıştır.[23]

   Denilebilir ki; Türk düşüncesi felsefi anlamda iki insan tipi şahsında Gökalp-Ülken zıtlığı ile somutlaşır. Ülken’e göre, Gökalp felsefeyi kendi özel ülkesine çekmek arzusundadır.  Felsefe toplum için yalnızca onaylayıcı ahlak, tüm ahlaki değerlerin takdiridir. Osmanlı münevverlerinin Batıyı konseptüalist bir şekilde incelerken kavramları birer dogma haline getirmesi ve buradan siyaset çıkarma ülküsü Gökalp’ de en üst düzeydedir.[24] Gökalp ilimden önce sosyal eylemi konu edinmiştir. Toplum üzerine bindirilen ahlakın menşei sosyolojiktir. Gökalp sosyolojisinde kavramların kullanılış biçimi oldukça somut ve işlevseldir.

   “ …Ziya’nın yazılarında Fouillee’ nin tesiriyle pozitivizmi aşmak isteyen bir çaba hakim ise de ilim zihniyeti bırakılmış değildir. Bir yandan felsefenin pozitivist tarifine uyuyor, bir yandan da metafiziğin tecrübeye dayanan müspet bir ilim gibi kurulduğundan bahsediyor. Bu gelişme Auguste Comte zihniyetine bağlanmakla birlikte Fouillee felsefesinin baskısı altında bulunmaktan ileri geliyor.Nietzsche’den bahsediyor fakat tam Nietzscheci değildir, bu ancak Guyau’yu ve Alman filozofunu çok beğenen Fouillee’ nin gözlüğü ile görülmüş yani zihnileştirilmiş bir Nietzsche’dir. Kafa yapısı mantıkçı olan Gökalp, heyecanlarını dahi tanımlamak ve sınıflandırmaktan hoşlanır. Halbuki fikirlerini dahi heyecan ve ihtiras haline koymadıkça ifade edemez ”.[25]      

   Ülken’e göre Gökalp açısından felsefe ve ahlak topluma yanıt verdiği ölçüde yaşatılmalıdır. Esasen Gökalp, koordinasyonunu oluştururken özgürlüğü sorun edinemeyen bir otomatizme saplanmıştır. Birey ancak müesseselerin toplumsal fonksiyonlarını yerine getirdiğinde bir kişilik kazanır. Bu yüzden Gökalp’ in şahsiyetleri siliktir ve hemen hemen hiçbir kahramanı yoktur. Gökalp, kültüre içkin kurumların heyulası altında ezilip kalmıştır. Ülken ise onun aksine toplumu önceden sınanmış hazır bir kalıp halinde almamaktadır. O, hayatın akışını ters istikamete çevirmek yerine fiziksel müptelalıklarla ahlak arasında estetik bir dönüşüm yakalayarak hayatı olumlayabilir ve ancak bu sayede müspet ilimler sergileyebiliriz inancındadır. Toplumun kuruluşu Durkheim’ ın determinizmine bağlandığı takdirde bireysel tecrübenin her safhası atlanacak olacak, insan iradesi sıfırlanacaktır . Ülken bireyin niteliklerini mertebeler ahlakı kavramı ile edilgenlikten kurtararak zaaflarıyla beraber dinamikleştirme niyetindedir.

   Sonuç Yerine,

   Necati Öner’in de dediği gibi Hilmi Ziya Ülken bir Türk filozofudur. [26] Varlıkların her iki yönünü eş zamanlı olarak gösteren ve alternatifleri birleştiren dyadelar Ülken’in zihinsel dünyasında hazır bulundurduğu bir kavramdır. Ülken olgu ve olayları çok yönlü olarak analiz ederken başarısını geliştirdiği dyadolojik yönteme borçludur. Düşünce sistemini farklı bir metodoloji ile farklı kavramlarla özgünleştiren Ülken, multi-disipliner, karşılaştırmacı ve kompleks bakış açısıyla da şahsına münhasırdır. Aşk Ahlakında hangi tezi savunduğunu soranlara İsa ile Nietzsche’yi barıştırmaya çalıştığını söyleyecek kadar çelişkilerle ve derinliklerle doludur. O, Türk düşüncesinde alışılagelen değerler levhasında yaptığı oynama ve düzeltmelerle de yeni bir paradigmanın başlatıcısı olmuştur.

KAYNAKÇA

Emre Kongar, Türk Toplumbilimcileri, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1996.

Hilmi Ziya Ülken, Aşk Ahlakı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999.

Hilmi Ziya Ülken, İnsani Vatanseverlik, Ülken Yayınları, İstanbul, 1998.

Hilmi Ziya Ülken, Sosyolojiye Giriş, İ. Ü. Edebiyat Fak. Yayınları, İstanbul, 1947.

Hilmi Ziya Ülken, Bilgi ve Değer, Aytemiz Kitabevi, Ankara, 1956.

Hilmi Ziya Ülken, Yirminci Asır Filozofları, Kanaat Kitabevi, İstanbul, 1936.

Hilmi Ziya Ülken, Telifçiliğin Tenakuzları, Mülkiye Mecmuası Neşriyatı, İstanbul, 1933.

Hilmi Ziya Ülken, Millet ve Tarih Şuuru, Dergah Yayınları, İstanbul, 1978.

Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Ülken Yayınları, İstanbul, 1998.

Necati Öner, “Cumhuriyet Dönemimizin Bir Filozofu Olarak Hilmi Ziya Ülken” Felsefe Dünyası, sayı:28, Ankara, 1998.

Taşkın TAKIŞ, “ Değerler Levhasının Tersine Çevrilişi: Hilmi Ziya Ülken” Doğu Batı Dergisi, sayı:12, Felsefe Sanat ve Kültür Yayınları,  Ankara, 2000


[1] Hilmi Ziya ÜLKEN, İstanbul’da 1901 yılında doğmuştur. Babası, Mehmet Ziya Ülken kimyager bir doktordur, anne tarafı Kazan’ın tanınmış müderrislerinden Kerim Hazret’e uzanır. İlk bilgilerini aile dostu İbn-ül Emin Mahmut Kemal Bey’in sohbetlerinden almıştır. Hilmi Ziya, ilköğrenimini, tefeyyüz mektebinde ortaöğrenimini ise İstanbul Sultanisinde tamamlamıştır. Gençlik yıllarında ateşli bir Anadoluculuk taraftarıdır. 1919 yılında Reşat Kayı ile Anadolu Dergisi’ni çıkarır. Anadolu’nun Bugünkü Vazifeleri ilk eserlerinden biridir. 1921’de mülkiye mektebinden mezun olur, ardından İstanbul Edebiyat Fakültesi Beşeri Coğrafya Kürsüsüne tayin edilir. Diğer bölümlerin de derslerini takip ederek felsefe bölümünden ahlak-sosyoloji ve felsefe tarihi sertifikalarını almıştır. Bu arada çeşitli liselerde felsefe, psikoloji ve coğrafya dersleri verir. Umumi İçtimaiyyat, Türk Tefekkür Tarihi adlı kitaplarıyla ilgi çeken Ülken, 1933yılında Berlin Üniversitesi Devlet Kütüphanesi’ne gönderilir. Türkiye’ye dönüşünün hemen ardından Edebiyat Fakültesi Türk Tefekkür Tarihi doçentliğine atanmıştır. 1936’da İçtimai Doktrinler Tarihi öğretim üyesi olur. 1940’da Von Aster’ in isteğiyle Felsefe Profesörlüğüne, 19442de İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Bölümü Sanat Tarihi profesörlüğüne getirilmiş, 1957’de ordinaryüs profesör olmuştur.

   Yaşamının her safhası, kitaplar arasında geçmiş, yüzlerce makale yazmış, kitaplar ve çeviriler hazırlamıştır. Fransızca ve Türkçe çeviriler almış, dergiler yayınlamıştır. Sebahattin Eyüboğlu ve Celalettin Ezine ile birlikte çıkardıkları İnsan dergisi entelektüel kesimde epey ses getirir. İlgi göstermediği alan hemen hemen yok gibidir. Başta İslam felsefesi, Türk tefekkür tarihi, doktrinler tarihi, sosyoloji, sistematik felsefe, bilim felsefesi, mantık, sanat, estetik derslerini yıllarca okutmuş, sayısız öğrenci yetiştirmiştir. Aynı zamanda iyi bir edebiyatçı olan Hilmi Ziya Ülken, Posta Yolu, Şeytanla Konuşmalar, Yarım Adam adlı romanlar yazmış, şiirle de ilgilenmiştir. 1918-1920’lerde kara kalem, 1940-1945 yılları arasında yağlı boya ve 1967-1970 yılları arasında kompozisyon çalışmaları ile resim alanında çalışmalar veren Ülken, hat sanatı ve müzikle de uğraşır. Pek çok alanda ilgisini ve başarısını ispatlamış olan bu ünlü Türk düşün adamı 5 Haziran 1974’de yaşamını yitirmiştir.   

[2] Taşkın Takış, ”Değerler levhasının tersine çevrilişi: Hilmi Ziya Ülken”, Doğu Batı Dergisi, Sayı 12, Ağustos-Eylül-Ekim 2000, s.87.

[3] Hilmi Ziya, kompleks bir yapı oluştururken dyadolojik bir yöntem (ilerde değinilecektir) takip edilerek düşüncelerin çift karakteri üzerinde durmuştur. Ülken bu yöntem sayesinde her disiplini kendi sahasından çıkarıp öteki disiplinlerle karşılaştırarak bilimlerin temas noktalarını aramıştır. “Bilgi bize gerçekleri, onlara ait tahlil ve terkipleri verir. Fakat gerçekler bilgiyi parçalar, çokluklar halinde kalır. Ne fizik, ne biyoloji, ne sosyoloji bizi bütün olarak varlığa ve onunla bağlantımızı kuran eyleme götürür. Fizikten çıkan pratik onun tekniği olan türlü araçlardır. Biyolojiden çıkan pratik onun teknikleri olan tıp dallarıdır. Psikoloji ve sosyolojiden çıkan pratikler eğitim ve insan yönetme sanatları olan pedagoji ve politiktir. (Hilmi Ziya Ülken, Aşk Ahlakı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.155)

[4] Mantık terimlerinde tümdengelimsel akıl yürütmenin genele karşı özeli hiçe sayan, indirgemeci bir mantık çeşidi olduğu açıklanır. Francis Bacon’dan itibaren benimsenen yeni tümevarımsal akıl yürütme ise gözleme dayanan objektif ve bilimsel yöntem olma iddiasındadır. Ancak Hilmi Ziya Ülken, bilimlerin gelişiminde yeni tümevarımsal akıl yürütmenin etkinliğini kabul etse de tüme varımın indirgemeci ve analojik hatalarını da unutmamıştır. Lavosier, Boyle, Huyghens’in nerelerde yanıldığını göstermiştir. Bu konuda Hume ve Reichenbach’ın tümevarımsal akıl yürütme konusundaki eleştirilerine katılır. Ülken’ e göre tümel kavramların çatışkı ve dikotomilerden kurtulması imkânsızdır. (Hilmi Ziya Ülken, Bilgi ve Değer, Aytemiz Kitabevi, Ankara, 1956, s.152-162) Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta, Hilmi Ziya Ülken’ e atfettiğimiz söz konusu indirgemecilik karşıtı davranışlın yalnızca ahlaki bir kaygı olmayıp epistemolojik bir tutum olarak kendini gösterdiğidir.

[5]Taşkın takış, “Değer levhasının tersine çevrilişi: Hilmi Ziya Ülken”, Doğu Batı Dergisi, Sayı:12, Ağustos-Eylül-Ekim 2000, s.90

[6] Hilmi Ziya Ülken, Sosyolojiye Giriş, s.16

[7]Emile Boutroux, (1845-1921) Fransız düşünürüdür. Emile Boutroux 28 Temmuz 1845’te Montrouge’da doğdu. On yaşında IV.Henri lisesine girdi. Klasik öğrenimini burada yaptı. Yirmi yaşında Ecole Normale girdi; orada Jules Lachelire’nin talebesi oldu. Onun psikoloji derslerini takip etti. Ondan çok etkilendi. Bergson ve Blondel’in hocası olan Boutroux’nun temel eseri Doğa Yasalarının Olumsallığıdır. O, metafizik alanında, radikal bir olumsallık ve belirsizlik anlayışı geliştirmiş ve doğada zorunluluğun yalnızca görünüşte var olduğunu öne sürmüştür. Nitelik görüşünün niceliği temele alan görüşe baskın çıkması gerektiğini, amaçlılığın mekanik hareketin üstünde olduğunu, neden sonuç bağlantılarının ötesinde ise olumsallık ve ilerlemenin bulunduğunu öne süren Boutroux, Maine de Biran’ın da etkisiyle, dini tecrübenin psikolojik ve sosyolojik bir yaklaşımla ele alınmasına şiddetle karşı çıkmıştır.

   Ülken, Boutroux’ u çağdaş Fransız felsefesinin ana kaynağı olarak görmektedir. Boutroux hem Biran’dan gelen Fransız spiritüalist geleneği devam ettirmiş hem de Bergsonizmin temellerini hazırlamıştır. Düşünür anti-mekanist bir evren telakkisi geliştirmiş, tabiat kanunlarındaki imkân meselesini metafizik bir açıdan değerlendirmiştir. Ülken onun Tabiat Kanunlarının Zorunsuzluğu Hakkında adlı eserini 1947’de Türkçeye çevirmiştir.

[8] Baruch Spinoza (24 Kasım 1632 (Amsterdam) – 21 Şubat 1677 {Lahey) ) , Benedictus de Spinoza veya Bento d’Espiñoza olarak da bilinmektedir. René Descartes ve Gottfried Leibniz ile birlikte 17. yüzyıl felsefesinin en önde gelen rasyonalistlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Zamanında anlaşılmayan pek çok filozof gibi Spinoza da yanlış anlaşılmanın ve anlaşılmamanın muhatabı olmuş, tuhaf bir çelişkiyle hem en büyük din düşmanlarından biri sayılmış, hem de eserinin temel kaynağının Tanrı sevgisi olduğu söylenmiştir. Bunlarla birlikte Spinoza’nın tam bir bilge yaşamı yaşadığı belirtilebilir. En büyük eseri Ethica isimli kitaptır.

9 Spinoza’nın düşünce kaynaklarında farklı etkilerin olduğu söylenebilir. Onun zor anlaşılan ya da tamamen zıt yönlerde anlaşılan felsefesinin oluşumunda bir yanda Yahudi mistiklerini, İslam düşünürlerini, skolastikleri, 17. yüzyılda çok önemli gelişmeler kaydeden doğa bilimlerini, Giordano Bruno ve özellikle onun panteizmini ve bütün bunların ötesinde Descartes’ı ve Kartezyen felsefeyi buluruz. Bir anlamda bunlara bağlı olarak onun felsefi sorununun töz sorunu olduğunu, bu eksende varlık problemine yöneldiğini söyleyebiliriz. Beden ve ruhun birbirlerine olan üstünlükleri yerine paralelliklerini savunan Spinoza ereksel bir nedenselliğe de karşı çıkmıştır. Bununla birlikte aşkın bir tanrı anlayışı yerine içkin bir doğa anlayışı getirmiştir. Böylece ruhun bedeni yönettiği insan biçimli tanrı fikri yerine bütün çeşitlilikleri barındıran ereksel olmayan tek bir doğadan bahsetmekle beraber insandaki temel üç yanılsamayı tasvir etmiştir. Ereklilik çerçevesinde; Bilinç, özgürlük ve tanrı bilimsel yanılsama. Spinoza’nın felsefi çalışmalarının anlaşılmak ve değerlendirilmek bakımından özel zorlukları olduğu bilinen bir gerçektir. Kullandığı kavramlar, bunlara getirdiği tanım ve açıklamalar birçok farklı yollardan yeniden sorgulanabilir ya da değerlendirilebilir görünmektedir. Bu yalnızca Spinoza’nın bir yanda ‘Tanrı-sarhoşu, öte yanda din ve tanrı düşmanı olarak değerlendirilmesi meselesinde ortaya çıkmaz, bir bütün felsefi sisteminin anlaşılmasında özel bir sorun yaratır. Felsefenin bildik terimlerini kullanmakla birlikte, Spinoza’nın kendi metafiziğini kurarken bu terimlere sağladığı anlam katmanları ve terimleri birbiriyle ilintilendirme tarzı onun sisteminin anlaşılmasını güçleştirmiş ve bunun yanı sıra pek çok farklı şekillerde yorumlanmasına yol açmıştır.

Temel yapıtı Ethica ilginç özelliklere sahiptir. İlkin burada Spinoza’nın felsefi çalışmasına bilimsel bir konum kazandırmaya çalıştığı söylenebilir. Rasyonalist filozofların matematikten etkilenmeleri ya da onu model almaları Spinoza içinde geçerlidir, ancak Spinoza matematikten çok geometriyi benimser ve yapıtlarında geometrik yöntemi kullanır. Ethica’nın alt başlığı bu bakımdan örnektir: Geometrik yönteme göre kanıtlanmış olan ahlak. Yorumcuları, çalışmanın ağır yapısının buradan kaynaklandığında hemfikirdirler. Ethica’nın hem biçimsel yapısın hem de içeriğini geometrik yöntem şekillendirir. Ethica’nın temel kavramları olan töz, nitelik, görünüm, nedensellik bunlara örnek olarak verilebilir. Spinozacı metafiziğin nasıl bir ontolojiye sahip olduğu, Tanrı ya da Doğa dediğinde ne demek istediği, insanın doğadaki yerinin nasıl ele alındığı, özgürlük ve zorunluluk ilişkisinin nasıl değerlendirildiği önemli boyutlar ve sorunlar içerir; Spinoza bu bakımdan etkisi geç anlaşılmış ve anlaşıldığı andan itibaren sürekli yeniden değerlendirilir bir filozof olmuştur.

[10] Bkz., İnsani Vatanseverlik, s.86

[11] Hilmi Ziya Ülken, Telifçiliğin Tenakuzları, Mülkiye Mecmuamsı Neşriyatı, İstanbul, 1933, s. 4

[12] Ülken’in Werner Sombart hakkındaki görüşleri ileriki yıllarda yumuşamaktadır. Tarihi Maddeciliğe Reddiye’de Sombart mukayeseli sosyoloji çerçevesinden okunur. Sombart’ın iktisadi tabakalardaki sınıf gerginliği ne denli hakikatse ulus, zümre, ırk ve dil gibi unsurların gerilimi de o denli hakikattir düşüncesine dikkat çekilir (Hilmi Ziya Ülken, Tarihi Maddeciliğe Reddiye, İstanbul Kitabevi, İstanbul, 1981, 4. Baskı, s. 198).

[13] Konu ile ilgili ayrıntılı bilgiler için bkz: Hilmi Ziya Ülken, Siyasi Partiler ve Sosyalizm, Anıl Yayınevi, İstanbul, 1963, s.46-47, s.77-83, s.91-93, s.95-109, s.151-158.

[14] Ülken, Bernstein’ın çift karakterli yeni marksist kuramını eleştirse de Sombart örneğinde olduğu gibi sonraki çalışmalarında ideolojileri tek kutupluluğundan çoğulcu kavramlarına bir geçiş yaşanmaktadır.

[15] Hilmi Ziya Ülken, Yirminci Asır Filozofları, s.397.

[16] Determinizm evrenin veya olayların ya da bir bilimsel disiplinin alanına giren tüm nesne ve olayların önceden belirlenmiş olduğu, onla­rın öyle olmalarını zorunlu kılan birtakım yasa veya güçlerin etkisiyle meydana geldikleri­ni ileri süren öğretiye verilen addır. Başka bir söyleyişle felsefe bağlamında, ahlâ­kın kapsamına giren seçimler de dahil, bütün olayların Özgür iradeyi ve insanın başka türlü davranabilme imkânını kabul etmeyen birta­kım önceden var olan zorunlu nedenler zinci­rinin zorunlu olarak belirlediğini savunan te­oridir. Buna göre insan iradesinin söz konusu zorunlu nedenler zincirine etkisi olmadığın­dan olayların meydana gelişinde nedenlerin gücü bulunmaktadır. Böylece nedensellik ilke­si determinizmde temel İlke olarak kabul edil­mektedir. Çünkü determinizme göre evrende akli bir yapı ve düzen vardır, dolayısıyla belirli nedenlerin veya durumların bilgisine sahip olunduğunda, o nedenlerin veya durumların ortaya çıkartacağı olayların bilgisini elde et­mek mümkündür. Nitekim Spinoza’nın külli determinizm olarak nitelenen determinist an­layışı objektif akılcılığın ulaştığı tam ve kesin determinizm olarak nitelendirilir. Fakat deter­minizmin klasik öğretisini XVIII. yüzyılda Simon Laplace ortaya koymuştur. Laplace’a göre, evrenin bugünkü durumu, önceki durumunun bir sonucu ve bundan sonraki du­rumunun İse bir nedenidir. 

[17] Hilmi Ziya Ülken, Millet ve Tarih Şuuru, Dergah Yayınları, İstanbul, 1978, 2. Baskı, s.61.

[18] Millet ve Tarih Şuuru, s.22.

[19] [19] Hilmi Ziya Ülken, Millet ve Tarih Şuuru, Dergah Yayınları, İstanbul, 5. Baskı, s.23.

[20] “Zannediyoruz ki en ileri memleketlerde olduğu gibi mükemmel şoseler, demiryolları, limanlar, kanallar, okullar, kütüphaneler, bankalar gibi tesisler vücuda getirmek Türkiye’yi Batı medeniyeti seviyesine yükseltebilir. Hiç düşünmüyoruz ki, biz bunlardan daima yoksun olagelmişken, Batı bunları yoktan çıkarmış ve çıkarmaktadır. Doğunun alçalması yolsuzluk, bilgisizlik ve idaresizlikten geliyor deyivermekle nasıl duraklama ve alçalma sebeplerimiz açıklanmış olmuyorsa, Batının bugünkü ilerlemesi yolları, okulları, ilim kurumlarının mükemmelliğidir veya hükümetlerin iyi idaresinden doğuyor demekle de oranın üstünlük sebepleri açıklanmış olmuyor. Çünkü bilgisizlikle bilgiyi, yolsuzlukla yolları, iyi ve kötü idareleri, hasılı alçalma ve ilerlemeyi yaratan başka asli sebepler var.” (Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, s.338.)  

[21] Millet ve Tarih Şuuru, s.17.

[22] Millet ve Tarih Şuuru, s.202.

[23] Hilmi Ziya Ülken, Ziya Gökalp, Kanaat Kitabevi, Ankara, 1958, s.38.

[24]  Hilmi Ziya Ülken, Ziya Gökalp, Kanaat Kitabevi, Ankara , s.36.

[25] Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, s.310.

[26] Necati Öner, Cumhuriyet Dönemimizin Bir Filozofu Olarak Hilmi Ziya Ülken, Felsefe Dünyası, sayı:28, Ankara, 1998, s.90.

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s