SÜLEYMAN MÜLKÜNÜ NE ZAMAN KAYBEDER/KAYBETTİ?

İmâm-ül Evliyâ ârif-i billâh Ebû Abdullah Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Ârab-î, et-Tâî, el-Hâtimî, el-Endülûsî, Şeyh-ül Ekber Muhyiddin Kaddese’llâhü sırrahu’l-aziz SIRR-I MEKTÛM-U MAHTÛM (Üzeri Mühürlenmiş Gizli Sırlar) isimli eserinde buyurdu ki ;

Allah Teâlâ’m bizi Rasûlüllah sallallâhü aleyhi ve sellem ve âli ashabı ile beraber haşr eyle.

Bu âlemle telfik Refik-i Âladan ayrılmaksızın çekildiğimde, yolda dünyevî olayların hepsi bana ulaştı. Bu sebeple Hakk’ın vücuduna delil olan ayrılık ve aynîlik olaylarından gördüklerimi tanıdığım gibi kâinatın ulvî ve süflîsine dair bulduklarımı tamamen bildim. Ben şu dakika zamanımızdan ölüm zamanına âlem-i şehadete dönüşümde mülkü cismaniyetten ayrılışım karışıklığına kadar birlik sıfatındaydım.

İşte bu akide-i safiyeden Süleyman aleyhisselâmın Hüdhûd-u emin kuşu doğrulukla haberi getirmiş ve bu haberi üç nurla ve sırlar perdesi ile zıddiyet meydana getirmiştir. İşte bu zıddiyet oluşturan bu sırlar perdesi ufkundan bana ilk selamı veren ve bazı yaratılışları gösteren kevkeb bir kuldur ki, ayın hidayet ışığının halesinden doğmuştur. Buna üç nurdan her biri hakikatini vermiş yol usulünü öğretmiştir.

Bundan sonra bunlara karanlık kaplamış kalbi nurlandıran ve siyah noktaları yok eden arkasından büyük güneş doğmuştur. Bu misal tecellisi ve uzayan bir nurdur. Sonra bana selam vermiş eceli müsemmada kaybolmuştur. Eceli müsemmaya yaklaşıp gelince hidayet nuruyla batıdan doğmuştur. İşte bu güneşin batışıyla parlayış kaybolur. Akide parlayış, kaybolmak ve avlanmaktan kurtulur. Hileli düzenler kalkar. Fakat erbab-ı basirete göre bu güneşin batışı iki kısımdır. Eğer bu bu batışı kalbi yapabilirse gayb âleminde hidayet nuru üzeredir.  فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ   “Rabbinden bir nûr üzere bulunmaktadır.”  (Zümer, 22) Sırrına kavuşmuştur. Onun yaratılışı nur üstüne nur olarak gelmiştir.

Kaynak: https://ismailhakkialtuntas.com/2012/05/15/sirr-i-mektum-u-mahtum-uzeri-muhurlenmis-gizli-sirlar/

Atatürk Kütüphanesi-İstanbul/OE_Yz_001826 Tercüme: 03.12 2007

**

Sırlara vakıf olan Hüdhûd’un birçok meseli vardır. Bunlar halk arasında da meşhur olmuştur. Söylenegelir. Ki bu durumlar tecrübeden başka bir hususta değildir.

Hz. Süleyman aleyhisselâm ve Hüdhûd kuşu arasında geçen şöyle bir ibretli hadise nakledilir:

Hz. Süleyman aleyhisselâm bir gün, Hüdhûd kuşunu azarlamıştı. Bunun üzerine Hüdhûd kuşu, Hz. Süleyman’ı tehdit etti:

“–Senin saltanatını ve sarayını mahvederim!” dedi.

Hz. Süleyman aleyhisselâm gülerek:

“–Senin gücün ne ki, benim sarayımı mahvedesin!” dedi.

O küçük Hüdhûd kuşu şöyle cevap verdi:

“Ayak tırnaklarıma vakıf çamurunu alır, getirir ve Hz. Süleyman’ın sarayının damına koyarım, Hz. Süleyman’ın sarayı YERLE YEKSAN OLUR.”

Binaenaleyh vakıf malı en büyük kul haklarının başında gelir…. bu meyanda aşağıda acı bir gerçeği dile getirmek üzerimize borçtur. Bazıları derler ki

“Allah Teâlâ’dan istedim de vermedi.”

 Bu kişilere cevap ise şudur:

“İstemeyi de yapmayı da bilmedin bâri yalan söyleme”

İhramcızâde İsmail Hakkı

 

İSMÂİL HAKKI BURSEVÎ HAZRETLERİ’NİN HAKKI BOYNUMUZA DOLANDI

“Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına aşağıdaki sorumun Devlet Bakanı Sayın Cemil Çiçek tarafından yazılı olarak cevaplandırılmasını delaletlerinize arz ederim.
20.4.1996 Lütfi Yalman /Konya

Bursa’da vatandaşlarımızın da yoğun şikâyet ve rahatsızlığına sebep olan; İsmail Hakkı Bursevi Vakfı arazisi üzerindeki genelevinin kaldırılmasını düşünüyor musunuz? Bu vakıf arazisi; vakfın vakfiyesine ve ruhuna uygun bir şekilde ne zaman değerlendirilecek?”

 

Bkn: https://www.tbmm.gov.tr/tutanak/donem20/yil1/bas/b056m.htm

DÖNEM : 20 CİLT : 6 YASAMA YILI : 1

T. B. M. M.

TUTANAK DERGİSİ

56 ncı Birleşim (Olağanüstü)

3 . 6 . 1996 Pazartesi

40. – Konya Milletvekili Lütfi Yalman’ın, Bursa-İsmail Hakkı Bursevi arazisi üzerinde bulunan bir yapıya ilişkin sorusu ve  Devlet Bakanı Cemil Çiçek’in yazılı cevabı (7/669)

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına

Aşağıdaki sorumun Devlet Bakanı Sayın Cemil Çiçek tarafından yazılı olarak cevaplandırılmasını delaletlerinize arz ederim.

20.4.1996

Lütfi Yalman

Konya

Bursa’da vatandaşlarımızın da yoğun şikâyet ve rahatsızlığına sebep olan; İsmailHakkı Bursevi Vakfı arazisi üzerindeki  genelevinin kaldırılmasını düşünüyor musunuz? Bu vakıf arazisi; vakfın vakfiyesine ve ruhuna uygun bir şekilde ne zaman değerlendirilecek?

T.C.

Devlet Bakanlığı

Sayı : B.02.0.010..0.00.00.00-10399 30.5.1996

Konu : 7/647-1423, 7/649-1425, 7/655-1436 ve

7/669-1452 Esas No.lu yazılı soru önergeleri.

Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına

İlgi : 9.5.1996 tarih ve A.01.0.GNS.0.10.00.02-1724 sayılı yazınız.

Ankara Milletvekili Ersönmez Yarbay, Kırıkkale Milletvekili Kemal Albayrak ve Konya Milletvekili Lütfi Yalman’ın Başkanlığınıza vermiş olduğu ve tarafımdan cevaplandırılması istenilen 7/642-1423, 7/649-1425, 7/655-1436 ve 7/669-1452 Esas No.lu yazılı soru önergelerine ait cevaplar ilişikte sunulmuştur.

Bilgilerinize arz ederim.

Cemil Çiçek
Devlet Bakanı

Konya Milletvekili Lütfi Yalman’ın, Bursa-İsmail Hakkı Bursevi Vakfı arazisi üzerinde bulnan bir yapıya ilişkin, yapılan  inceleme ve araştırma sonucunda, 7/669-1452 EsasNo.lu yazılı soru önergesine verilen cevabımız :

– Anılan taşınmazmal İsmail Hakkı Tekkesi Dergâhı Vakfına ait 17 Cemaziyelahır 1263 tarihli vakfiyede öngörülen mal  varlığı dahilinde iken, 1956 yılında yapılan tapulama çalışmaları sonucunda, mer’a vasfı ile 79 parsel numarası altında  Küçakbalıklı Köyü Tüzel Kişiliği adına tespit edilerek tescil harici bırakıldığı,

– Vakfiye kapsamına giren arazilerin bir bölümü 1928 yılında ve bir bölümü de 1947 ve müteakip yıllarda, Bakanlar Kurulu  Kararına istinaden muhtelif özel şahıslara satılmıştır. Vakfiye kapsamında bulunan 537 600 m2 yüzölçümlü mer’a vasfındaki 79  parsel sayılı taşınmazmal, 1956 yılında yapılan tapulama çalışmalarında Köy Tüzel Kişiliği adına tespit edilmiştir. 1981 yılında  Küçkbalıklı Köyü, Bursa Belediyesi sınırları içerisine girdiğinden 3194 sayılı Kanun gereğince Bursa Belediyesi adına malik ve  vasıf değişikliği yapılarak tescil edilmiştir. 1987 yılında ise, Belediye malik olduğu 79 no.lu arsa vasıflı parseli 3 parçaya ifraz  ederek, bunlardan 5460 no.lu arsa vasıflı parselini 49 yıllığına Yap-İşlet-Devret modeline uygun olarak özel şahıslara vermiş ve  genelev binası inşaa edilmiştir.

– Yürürlükteki kanun ve mevzuata göre, tapulama tescilinden sonra 10 yıllık hak düşürücü süre geçmiştir. Taşınmazla ilgili olarak Hazine tarafından Bursa Belediyesi aleyhine açılmış bulunan 1960/908 E, sayılı davaya idaremiz 20.3.1991 tarihli dilekçe ile asli müdahil olarak katılmış ancak dava reddedilmiş ve taşınmaz Bursa Büyükşehir Belediyesi adına tescil edilmiştir. – Vakfiyede yer alan söz konusu eski 70, yeni 5460 parsel sayılı taşınmaz Bursa Büyükşehir Belediyesi mülkiyetinde olup,

1988 yılından itibaren genelev olarak kullanıldığı anlaşılmıştır.

***

SONUÇ

Yapımından itibaren büyük tartışmalara ve tepkilere neden olan, Bursa halkını son derece huzursuz eden bu sürecin normalleş-mesi için yaklaşık 15 yıl geçmesi gerekti. Nihayet Ekim 2001 tarihin-de, 10 yıllık kira sözleşmesinin dolmasıyla Asliye Mahkemesi’neyapı-lan başvuruyla alınan tahliye kararı gereği yıkılan Balkanlar’ın en lüks “villa tipi genelevler”i tarihe karışmış oldu

Kaynak: Mefail HIZLI , Bursa Mahkeme Sicillerine Göre Bursevî’nin Ailesi, Tekkesi ve Vakıfları, Prof. Dr, T.C. ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ İLÂHİYAT FAKÜLTESİ  Cilt: 13, Sayı: 2, 2004 s. 1-14

http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/11/29/yazarlar/yazarlarprn48.html.

Ersel Peker / Fuhuş, villadan sokağa çıktı

29 Kasım 2001 Perşembe

Bundan bir süre önce, Bursa’da genelevlerin kapatılmasıyla, ‘fuhuş sokakta kol geziyor’ konusunu gündeme getirmiştim. Aradan geçen zaman içinde Bursa’daki villa tipi genelevlerin 56’sı yıkılmış sadece bir tanesi ayakta kalmıştı. Mahkeme tarafından tahliye kararı verilen son genelev de önceki gün yıkıldı.

Büyükşehir Belediyesi’nce 1986 yılında Yap İşlet Devret modeli ile yaptırılan ve 10 yıllık kira sözleşmesinin dolmasıyla Asliye Mahkemesi’ne yapılan başvuruyla alınan tahliye kararı gereği yıkılan Balkanlar’ın gelmiş geçmiş en lüks ‘Villa tipi genelevler’ tarihe karışmış oldu.

Şu durumda dahi kontrolden çıkmış olan fuhuşun bundan sonra ne şekilde kontrol altına alınacağı tartışılır. Genelevlerdeki hayat kadınlarının gerek sağlık durumları, gerekse çalışma koşulları kontrol altında iken, şimdi ise her iki konuda da başıboşluk yaşanacağı görüşü hakim. Bu durumu fırsat bilerek Santral Garaj, Çekirge, Darmstad ve Altıparmak Caddeleri’nde çevre illerden gelen çok sayıda bayanın fuhuş yapmak için erkeklerle sokakta, araç içerisinde çatır çatır pazarlık yaptığına şahit olabilirsiniz.

Aradan geçen zaman içinde olayın boyutları gerçekten ürkütücü noktaya ulaştı. 2 milyon nüfuslu Bursa’da fuhuş pazarı önemli yer tutuyor. Bunu fırsat bilen ve elini kolunu sallayarak sokaklarda çalışan bu bayanlar mikrop saçmaya devam ediyor. Genelev işletmecileri ise, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin kendilerine genelev yapmaları için yeni bir yer göstermesini bekliyor. Belediyenin vereceği alanda kurulacak yasal boyutlardaki bu işletmelerde denetim daha kolay olacağından, insanların sağlığı da bu yönde o kadar kolay korunabilir. Yoksa gençlerimiz, fuhuşla sokakta tanışıyor haberiniz ola.

www.aksam.com.tr/ 29 Kasım 2001 Perşembe

https://web.archive.org/web/20030102210719/http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2001/11/29/yazarlar/yazarlarprn48.html

VAKFIN HAKKINI KORUMAK BU ŞEKİLDE Mİ OLUR

Ve lâ takrebû mâlel yetîmi illâ billetî hiye ahsenu hattâ yebluga eşuddeh (eşuddehu), ve evfû bil ahd(ahdi), innel ahde kâne mes’ûlâ(mes’ûlen). İsra suresi 34. Ayet

“En kuvvetli çağına (bulûğa) erişinceye kadar, yetimin malına en güzel şekilde olmadıkça yaklaşmayın! Ve ahdi ifa ediniz (yerine getiriniz)! Muhakkak ki ahd, mes’ul (sorumlu) kılar.”

İbnu Ömer radıyallahu anhüma anlatıyor:

“Hz. Ömer radıyallahu anh Hayber’de (ganimetten) bir arazi sahibi oldu. (Bunu tasadduk etmesini emreden bir rüyayı üst üste üç gün görmesi üzerine) Rasûlullâh sallallâhü aleyhi ve sellema gelerek.”

“Ey Allah’ın Resülü! Ben Hayber’de bir tarlaya sahip oldum. Şimdiye kadar yanımda böylesine değerli bir arazim hiç olmadı. Bu tarla için bana ne emir buyurursunuz?” diye sordu. Rasûlullâh sallallâhü aleyhi ve sellem:

“Dilersen onun aslını (Allah için) hapset ve (gelirini) tasadduk et!” buyurdular. Bunun üzerine Hz. Ömer radıyallahu anh araziyi tasadduk etti ve aslının satılamayacağını ve satın alınamayacağını, vâris olunamayacağını, hîbe edilemeyeceğini söyledi.

Râvi der ki: “Ömer bu araziyi fakirlere, akrabalara, kölelere, Allah yolunda harcamalara ve yolculara bağışladı. -Bir rivayette misafirlere de denmiştir.- Onun işlerini üzerine alanın ondan maruf üzere yemesinde veya bir dostuna yedirmesinde bir beis yoktur, yeter ki, malı kendine sermaye yapmasın.”

Buhârî, Şurüt 19, Vesâya 28, İmân 33; Müslim, Vasiyyet 15, (1632); Ebu Dâvud, Vesâya 13, (2878); Tirmizî, Ahkâm 36, (1375); Nesâî, Ahbâs 1, (6, 230); İbnu Mâce, Sadakât 4, (2396).

***

Ve kulle insânin elzemnâhu tâirahu fî unukıhî, ve nuhricu lehu yevmel kıyâmeti kitâben yelkâhu menşûrâ(menşûren). İsra Sûresi 13. Âyet

“Bütün insanların kuşunu (kazandıkları ve kaybettikleri dereceleri) boynunda bağladık (boynuna astık). Ve kıyâmet günü ona, neşredilmiş kitabı çıkarırız.”

Bütün insanlar buyuruluyor. Devlet mes’ûldür, millet mes’ûldür. Diyâr-ı Rûmda bulunan tüm kavm-i Türk mes’ûldür.

Binân aleyh-i zâlik ân-ı dâim’de kopan kıyâmet’de bu milletin boynuna bağlanan açığa çıkmaya başlamış olsa gerektir.

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِالْحقِّ إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ

Elem tera ennallâhe halakas semâvâti vel arda bil hakk(hakkı), in yeşe’ yuzhibkum ve ye’ti bi halkın cedîd(cedîdin).İbrâhim Sûresi 19.Âyet

“Görmedin mi? Allah Gökleri ve Yeri hakkile yaratmış, dilerse sizi giderir yepyeni bir halk getirir”

‘’Ölmek, dirilmek, eskimek, yenilenmek kıyâmetin bir türlüsüdür. Onun için gözleri gönüllerine açık olanlar, ’halk-ı cedîd’i her an görür ve yaratılış âleminin her lâhza bir başka libâsa bürünüp bir gûnâ boy gösterişini seyrederler.

Tabiat ve beşeriyet kayıtlarının kulluğundan yakasını kurtarmış olanlar için bu budur. Amma nazarları dış âlemin çalılıklarına takılıp kalmış olanlara göre elbette ki ‘halk-ı cedîd’ diye bir şey yoktur. Biz, ferd olarak da cemiyet olarak da, çocuklar gibi dış âlemin büyüsüne çokça tutulur olduk, amma dönelim… Kendimize, kendimizde mahfuz olan hayat ve bekâ iksîrine yeni baştan dudak değdirelim. Tâ ki yokluğun bağrından varlık baş kaldırsın ve gebe olan zaman, hâmil olduğu ‘halk-ı cedîd’i bir kere daha doğurup beşiğinde de sallasın…

Biz, bir târih, bir an’ane, bir görüş, bir nizam, bir üslûp, bir medeniyet kaybettik. Amma dirilişe inanıyoruz. ‘Halk-ı cedîd’ nüktesi ayân olacak ve Âdemin bağrında yeni bir hayat, yeni bir çehre ile başkaldıracaktır. Böylece de, dermansız bir ihtiyar gibi yorgun düşmüş zaman, ezelden ebede kim bilir kaçıncı seferini yapacak, kaçıncı gidiş gelişin ayak seslerini duyuracaktır?’’ (*)

(*)Sâmiha AYVERDİ-(Boğaziçi’nde Târih,Sayfa40-41).

 

 İZMİR MUSEVİLERİ VAKFINA KAVUŞTU

Okan KONURALP / ANKARA
15 Aralık 2011

Vakıflar Meclisi, önceki gün yaptığı toplantıda, Cumhuriyet tarihi boyunca “Tüzel kişiliği” bulunmayan İzmir Musevi Cemaati’nin “Tüzel kişilik” talebine “evet” dedi.

 İzmir Musevi Cemaati, “İzmir Musevi Cemaati Vakfı” adıyla tescillendi. Böylece cemaatin, 100 yıllık bir geçmişe dayanan sorunu da çözülmüş oldu. Cemaatin “vakıf” adı altında tescillenmesinin ardından sırada 22 taşınmazın vakfa kaydedilmesi var. İzmir Havra Sokak’ta bulunan Şalom, Giveret, Elgazi, Bikurholim, Beth İsrael ve Roşarr sinagoglarıyla birlikte kullanılmayan 12 sinagog ve 4 dükkan, bürokratik işlemlerin tamamlanmasının ardından vakfa verilecek.

Tarihi kararın mimarlarından Vakıflar Meclisi’nin cemaat vakıfları temsilcisi Laki Vingas şunları söyledi: “Cemaatin cumhuriyet tarihi boyunca tüzel kişiliği yoktu. Fakat geçmişten gelen dini ve kültürel bir birikimi de bulunuyor. Bu tarihi kararla birlikte cemaate tüzel kişilik kazandırdık. Dolayısıyla dün yani yüzlerce yıldır var olan bugün de devam eden kentin en eski cemaatlerinden de biri olan Musevi cemaatinin hukuksal kimliğini yarattık ve taşınmazların tescilinin yolunu açtık. Çünkü, günümüze kadar oradaki mülkler, ibadethaneler ya hahambaşılığa ya da cemaat adına kayıtlıydı. Bir disiplinsizlik vardı. Biz kararımızla bütün bunları vakıf çerçevesi içine alıyoruz.“

İzmir Musevi Cemaati Başkanı Jak Kaya da “İzmir Cemaati’nin en önemli eksikliği, tüzel kişiliği olmamasıydı. Cemaatimiz 1936 yılındaki vakıf yasasındaki değişiklik kapsamında beyanname veremediği için vakıflaşamamıştı. Bu tarihten itibaren de vakıf oluşturulamadığı için sinagoglarımızın mülkiyet sorunu devam ediyordu. Bu sayede sinagoglarımız ile dükkanlarımızı vakfımıza tescil edeceğiz” dedi.

Vakıflar Meclisi’nin aldığı karar doğrultusunda hazırladığı bilgi notunda yer alan dikkat çekici değerlendirmeler ise özetle şöyle: “İzmir’in muhtelif semtlerinde İzmir Musevi Cemaati adına kayıtlı taşınmazlar bulunmakta olup bu taşınmazların havra, sinagog ve mezarlık vasfında olduğu ve İzmir’de yaşayan yerleşik Musevi Cemaati tarafından kullanıldığı bilinmektedir. İzmir Musevi Cemaatinin tasarrufundaki taşınmazların fermanla tahsis edildiği ve bu fermanın ise 1841’ deki büyük yangında kaybolduğu bilinmektedir. Sonuç olarak, İzmir Musevi Cemaatinin Osmanlı döneminde devletçe kabul edilen bir hayır müessesesi olduğu sonucuna varılmıştır.”

 Kaynak: http://www.hurriyet.com.tr/gundem/19467912.asp

**

AZINLIKLARIN TALEPLERİNİ KARŞILAMAK GÖREVİMİZDİR

  16 Aralık 2011

Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç, dün Hürriyet’in manşetinde yer alan, İzmir Musevi Cemaati’ne vakıf statüsü tanınmasına ilişkin haberi, sosyal paylaşım sitesi Twitter’da takipçileriyle paylaştı.

Arınç, “Yüzyıllardır birlikte yaşadığımız ve artık birbirimizin bir parçası haline geldiğimiz azınlıklarımızın taleplerini karşılamak görevimizdir” dedi. Arınç, şu görüşleri paylaştı: “Sabah gazetelere bakarken gözüme takılan bir haberi paylaşmak istiyorum. Hürriyet gazetesinin manşetten verdiği ‘100 yıl sonra vakıf müjdesi’ haberine dikkatlerinizi çekmek istiyorum. Son yıllarda Vakıflar Genel Müdürlüğümüz tarihi nitelikte işler yapıyor. Geçtiğimiz hafta Beyoğlu Rum Kız Mektebi vakıf statüsüne kavuşturulmuştur. 2 gün önce de tam 100 yıldır tüzel kişiliği olmadan ayakta kalmaya çalışan İzmir Musevi Cemaatine ait taşınmazlara vakıf statüsü verildi. Cemaatin bu haklı talebini olumlu bir şekilde değerlendiren Vakıf Meclisi üyelerine ve emeği geçen Genel Müdürlük personeline teşekkür ediyorum.”

 Kaynak: http://www.hurriyet.com.tr/gundem/19476538.asp

CEMAAT VAKIFLARI SENDROMU

**

**********

VAKIF

 İslâm hukukunda vakıf muamelesi için “Vakıf”, “Habs veya Hums” ve “Sadaka” olmak üzere üç terim kullanılmıştır. Vakf veya vakıf (va-ka-fe) kökünden arapça bir mastar olup; sözlükte; hapsetmek ve alıkoymak demektir. Kök anlamın kapsamı ederek genişlemiş ve bir malı; mülkiyetin nakli sonucunu doğuran tasarruflardan menedip, gelirini sürekli olarak yoksullara tahsis etmek anlamını kazanmıştır. Çoğulu “evkâf” ve “vukûf ‘tur. Vakıf kelimesi bir isim olarak, edilgen kök, yani “vakfedilen mal” anlamını ifade eder. Osmanlı Devleti uygulamasında “evkif ‘ tabiri, bu anlamda vakfın çoğuludur (İbn Mahzur, Lisanu’l-Arab, Beyrut, t.y., III, 969-970).

İslâm Peygamber’i Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellem bazı hadislerinde vakıf yerine eş anlamlısı olan “habs” kelimesini kullanmıştır (Buharî, Vesaya, 22, 28; Eyman, 33; Müslim Vasiyye, 15, 16).

İmam Şafiî (ö. 204/819) ile Mâliki hukukçular ve bunları izleyenler, Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellemin ifadesine sadık kalarak, vakıf için “habs” veya “hubs” ile çoğulu olan “ahbâs” terimini kullanmaya devam etmişlerdir (Şafiî, el-Ümm, Beyrut 1973, IV, 51, 58; Malik, el-Müdevvene, Beyrut 1323, IV, 98-111).

Vakıf yerine “sadaka” kelimesinin kullanıldığı da olmuştur. Sadaka; yoksullara Allah rızası için verilen şey, sevap kazanmak amacıyla hibe edilen mal, demektir (Şafiî, IV, 51; Ali Haydar, Tertibu’s-Sünuf,101 vd.) Bu kelimeye muharreme (dokunulmaz hâle gelen), müebbede (ebedî kılan) veya câriye (devam eden) gibi sıfatlar eklenerek vakıf anlamı kazandırılmıştır (Şafii aynı yer). Hanefilerin büyük çoğunluğu, işin başından itibaren vakıf terimi kullanmayı tercih etmekle birlikte, bazı Hanefî hukukçuları, konu başlığı olarak “Vakıf ve Sadaka”yı birlikte kullanmışlardır (el-Kâsânî, Bedayiu’s-Sanâyi, Beyrut, 1974, IV, 217).

Vakıf, bir hukukî müessese olarak şöyle tarif edilmiştir: Vakıf; kendisinden yararlanmak mümkün ve caiz olan bir malı, devamlı olarak Allah’ın mülkü olmak üzere temlik ve temellükten menetmek ve menfaatını (gelirini), Allah rızası için bir hayır cihetine tasudduk etmektir. Burada mal, vakfedenin mülkiyetinden çıkar ve Allah’ın (toplumun) mülkü haline gelir. Böyle bir malın yönetimi artık vakıfnamedeki şartlara ve genel esaslara göre olur (İbnü’l-Hümâm, a.g.e., V, 40; el-Kubeysî, Ahkâmü’l-Vakf, Bağdat, 1977, I, 75-78).

Ebû Hanife’nin (ö. 150/767) tarifi şöyledir: Vakıf, mülk olan bir ayn’ı, vakfedenin mülkiyetinde alıkoymak ve gelirini yoksullara veya başka hayır yollarına tasadduk etmekten ibarettir (es-Serahsî, a.g.e., XII, 27; İbnül Hümâm, a.g.e., 37-40; Kübeysi, a.g.e., I, 69 vd). Malikiler, vakıfta ebediliği (te’bid) şart koşmazlar ve kısa süreli vakfı da geçerli sayarlar. Bir ev, dükkân veya araziyi belli süre için kiraya verip, kira bedelini hayır yoluna sarfetmek gibi (Mâlik, el-Müdevvene, VI, 98 vd.; Kübeysî, a.g.e., 78-80).

Vakfın Ortaya Çıkışı

Vakıf müessesesinin tarihi çok eskilere dayanır. İslâm’dan önce Arabistan’da bilinen en eski vakıf Mekke’deki Kâbe’dir. Kâbe, yeryüzünde ilk mabed olarak kabul edilir ve yapının temelleri Hz. Âdem’e kadar dayandırılır. Bu günkü Kâbe şeklinin İbrahim Peygamber ve oğlu İsmail tarafından inşa edildiği Kur’ân-ı Kerîm’de bildirilir (el-Bakara, 2/125; Alu İmran, 3/96-97; el-Maide, 5/97; el-Hac, 22/26).

İslâm’da vakıf Kur’ân, Sünnet ve İcmâ’ (İslâm bilginlerinin görüş birliği) delillerine dayanır. Kur’ân’da doğrudan vakıfla ilgili görülen âyet şudur: “Sevdiğiniz şeylerden Allah için harcamadıkça tam hayra erişemezsiniz” (Alû İmran, 3/92). Ashab-ı Kiram’dan Ebu Talha (ö. 34/654) bu âyet inince; “Rabbımız bizden mallarımızı kendi yolunda harcamamızı istiyor. Ey Allah’ın elçisi, en sevdiğim “Beyruhâ” arazimi Allah için tasadduk etmek istiyorum” dedi. Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellemin, araziyi en yakın hısımlarına vermesini tavsiye etmesi üzerine de, onu amcasının oğulları ve diğer bazı hısımları arasında taksim etti (Buharî, Zekat, 44). Tefsir bilginlerinin çoğu ve hadisçiler bu âyeti vakıfla açıklamışlardır (Kurtubî, el-Câmi’li Ahkâmi’l-Kur’ân, Beyrut, t.s, IV, 132-134; el-Cassâs, Ahkâmü’l-Kur’ân, 1335, II, 18).

Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellemin şöyle dediği nakledilmiştir:

“Ademoğlu öldüğü zaman, amel defteri kapanır. Üç kimse bundan müstesnadır. Devamlı sadaka (sadaka-i câriye) meydana getirenler, topluma yararlı bir ilim (eser) bırakanlar ve kendisine hayır dua eden hayırlı çocuk bırakanlar”

(Müslim, Vasıyye, 14; Ebû Davud, Vesâyâ, 14; Tirmizî, Ahkâm, 36). Hadiste geçen “sadaka-i câriye” nin vakfı da kapsamına aldığında şüphe yoktur. Hz. Âişe’den (ö. 57/676) nakledildiğine göre, Allah’ın elçisi Medine’deki yedi parça mülkünü vakfetmiştir. Bu mülkler: A’vaf, Sâfiye, Delâl, Müseyyeb, Bürka, Hismâ ve Meşrebe’dir. Nadiroğuları’ndan Muhayrîk isimli bir şahıs şöyle bir vasiyette bulunmuştu:

“Ben ölünce, tüm mallarım Allah elçisine ait olsun, O dilediği yere sarfetsin.”

Muhayrîk’in Hicret’in 2.nci yılında ölmesi üzerine tüm malları, Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve selleme kalmış, o da bu malları, bir görüşe göre Abdulmuttalib ve Hâşimoğulları’na, başka bir rivayete göre, ise, İslâm’ın ve Müslümanların acil ihtiyaçlarına vakfetmiştir. İslâm’da ilk vakfın bu olduğu kabul edilir (Müslim, Fezâilü’s-Sahâbe, 196; A. b. Hanbel, Müsned I, 45).

Hz. Ömer (ö. 23/643) çok sevdiği bir araziyi vakfedişini şöyle anlatır: “Allah’ın elçisine; Hayber topraklarının taksimi sonucu, ömrümde sahip olmadığım güzel ve değerli bir arazi bana isabet etti, bu konuda ne buyuruyorsunuz? dedim. Hz Peygamberde: İstersen malın mülkiyetini elinde tut, semere ve gelirini ise yoksullara tasadduk et” buyurdu. Hz. Ömer, arazisini; satılmamak, bağışlanmamak ve mirasla da geçmemek üzere, yoksullara, yakın hısımlara, miskinlere, yolda kalmışlara, Allah yolunda savaşanlara ve azatlık anlaşması yapan kölelere vakfetti. Mütevellinin de bundan örfe göre yiyebileceğini şart koştu. Bu konuda bir vakıfnâme düzenleyerek kızı Hafsa’ya (ö. 41/244), sonra da nesline teslim ve vasiyet etti. (Buharî, Vesâyâ, 22, 28, Eymân, 33; Müslim, Vasiyye, 15, 16).

Ashâb-ı kiramın pek çoğu mallarım vakfetmişlerdir. Hâlid bin Velid’in (ö. 21/641) zırhını ve savaş atlarını vakfetmesi (Buharî, Cihad 89, Zekat, 49; Müslim,Zekat, 11; Ebu Dâvud, Zekât, 22), Hz. Ali’nin (ö. 40/660) Yenbu’daki bir arazisini ve çeşmesini vakfetmesi (Beyhâkî, Sünen, IV,160,161; Kübeysî, a.g.e., I, 101) ve Hz. Osman’ın (ö. 35/655) susuzluk çekildiği bir sırada, Medineli bir Yahudi’den Rume kuyusunu satın alıp, suyunu ebedi olarak topluma bağışlaması bunlar arasında sayılabilir (Müslim, Şirb, 1; Tirmizî, Menâkıb, 18). Câbir bin Abdillah’tan şöyle dediği nakledilmişir: “Ben Mekkeli ve Medineli Müslümanlardan mal ve mülk sahibi olup da, vakıf yapmamış bir kimse bilmiyorum” (İbn Kudame, el-Muğnî, Mısır, 1970, IV, 4).

Vakfedilecek Malda Aranan Şartlar

İslâm hukukçularının büyük çoğunluğuna göre vakıfta ebedilik (te’bid) şart olduğu için, vakfedilecek malın buna el-verişli olması gerekir. Diğer yandan maldan yararlanmanın da mümkün ve caiz olması gerekir. Bunun için vakfedilecek malda aşağıdaki özelliklerin bulunması öngörülmüştür:

a- Mütekavvim Mal Olması: Kendisinden yararlanmak mümkün ve meşru olan mala “mütekavvim”, bu özelliği taşımayan mallara ise “gayri mütekavvim” denir. İnsan fıtratının kendisine meylettiği, değer verdiği ve ihtiyaç için biriktirdiği şeye mal denir. Bunlar menkul ve gayri menkul, yararlanılması (intifaz) mubah olan ve olmayan diye ikiye ayrılırlar. İşte, vakfedilecek şeyin, ev, dükkan, arazi gibi ayn’ından veya gelirinden yararlanılması caiz olan mal niteliğinde bulunması gerekir (Kübeysî a.g.e., I, 351, 352; Hamdi Döndüren, İslâm Hukukuna Göre Alım-Satımda Kâr Hadleri, Balıkesir, 1984, 19).

b- Malın Belirli Olması: Vakıf malın anlaşmazlığa yol açmayacak şekilde belirli bir mal olması gerekir. Şu evimi veya dükkânımı vakfettim, demek gibi. Yer ve miktarını belirtmeksizin “Şu toprağımın bir bölümünü veya beş-on tane zeytin ağacım vakfettim” gibi sözlerle yapılacak vakıf, anlaşmazlığa yol açabileceği için geçerli olmaz (İbn Nüceym, el-Bahru’r-Raik, 2. Baskı, Beyrut, t.s., V, 217).

c- Vakfedenin Mülkü Olması: İslâm hukukçuları arasında, vakfedilen malın, vakfedenin mülkü olmadıkça, vakıf tasarrufunun geçerlilik kazanamayacağı konusunda görüş birliği vardır (Kübeysî, a.g.e., I, 355,356).

d- İfraz Edilmiş olması: Kendisinden ancak ayn’ıyla intifa olunabilen mabed, hastane, kabristan ve kütüphane gibi vakıflarda, vakfedilen malın ifrazı (bağımsız birim haline getirilmiş olması) şarttır. Tapusu hisseli olan yerler bu gibi vakıflar için elverişli değildir. Allah rızası için yapılması gereken vakıfla ortaklık bağdaşmaz. Bir gayri menkulün bir ay mabed, bir ay da iş yeri olarak kullanılması düşünülemez. Ancak alt katların dükkân ve üst kattarın mescid yapılması halinde vakfa gelir sağlamak amacıyla, bu caiz görülmüştür (es-Serahsî, el-Mebsut, XII, 37; İbnu’l-Humâm, a.g.e., V, 46).

Ayn’ıyla intifa olunmayan, sadece gelirinden yararlanılan şâyi hisseli yerden bir hissenin vakfedilmesi çoğunluk İslâm hukukçularına göre caiz olup, böyle bir vakfın bağımsız birim haline getirilmesi (ifraz) şart değildir. İmam Muhammed eş-Şeybânî, vakıfta mütevelliye teslimi şart koştuğu için, hisse vakfını caiz görmez. O, bu konuda vakfı; bağışlama ve sadaka tasarrufuna benzetmiştir (es-Serahsî, a.g.e., XII, 37; İbnu’l-Humâm, a.g.e., V, 44-46). Osmanlı Devleti uygulamasında, fetvaya çoğunluğun görüşü esas alınmakla birlikte, şer’iyye sicillerinde İmam Muhammed’in görüşü doğrultusunda kararlar verildiği de görülmüştür (Molla Hüsrev, Düreru’l-Hukkâm, İstanbul 1317, II, 134; el-Fetâvâ’l-Hindiyye, II, 365).

Menkullerin Vakfı

Vakıfta devamlılık (te’bid) esas olduğu için, prensip olarak vakfın gayri menkul kabilinden olması gerekir. Bu özelliğe sahip olmayan menkulleri vakfetmek caiz değilse de Hanefilere göre şu üç istisna saklı tutulmuştur:

1- Gayri Menkule Tabi Olma:

Ebû Yusuf ve İmam Muhammed eş-Şeybânî’ye göre teâmül bulunmasa bile, menkul malların bir gayri menkule bağlı ve tabi olarak vakfedilmesi mümkündür. Arsa ile birlikte binayı, arazi ile birlikte bazı hayvanları ve tarım âletlerini vakfetmek gibi (İbnu’l-Humâm, a.g.e., V, 48; İbn Âbidin, Reddü’l-Muhtâr, IV, 361). Mütemmim cüzler, yol, geçit, su içme, su alma hakkı gibi irtifak hakları da gayri menkule bağlı olarak kendiliğinden vakfedilmiş sayılır. Mâlikîlere göre, intifa hakkı ve sınırlı bazı aynî haklar bağımsız olarak da vakfedilebilir (el-Fetâvâ’l-Hindiyye, II, 363).

2- Hakkında Nass (Hadis) Bulunması:

Vakfın gayri menkul olması prensibinin ikinci istisnası, vakfedilmesinin cevazı konusunda hadis bulunmasıdır. Silah, ve at gibi savaş âleti ve malzemelerini vakfetmek gibi. Nitekim Hâlid bin Velid (ö. 21/641) savaş silahını ve zırhını Allah yoluyla vakfetmiştir. Hz. Muhammed sallallâhü aleyhi ve sellem bunu tasvib etmişti (Buhârî, Cihâd, 89, Zekât, 49; Müslim, Zekât, 11). Hz. Hafsa’nın da Kur’ân vakfettiği nakledilir (es-Serahsî, Şerhu’s-Siyeri’l Kebîr, Mısır 1972, V, 2104). Ebû Yusuf, menkul vakfını bu hadislerle sınırlı tutarak, sadece savaş için at, deve ve silahların vakfedilebileceğini belirtmiştir. O’na göre, “kıyasa aykırı olarak sabit olan hüküm, başka bir hükme esas olamaz. Çünkü vakıfta gayri menkul olma esas olduğu için, menkul vakfı temelde kıyasa aykırıdır” (İbnü’l-Hümam, Fethu’l Kadir, Bulak,1316/1898, V, 49-50).

3- Teâmül Bulunması:

İmam Muhammed eş-Şeybânî’ye göre, hakkında nass (âyet-hadis) bulunmasa da, vakfedilmesi teâmül haline gelen menkullerin vakfı geçerlidir. Kitap, ev, balta, gelinlik, el-bise, mutfak eşyası, mushaf, bazı kitaplar, dinar, dirhem (nakit para) ve mislî (standart) menkuller bunlar arasında sayılabilir. Örf ve teâmül; toplumda, İslâm’a aykırı olmayan bir işin çokça yapılmasıyla gerçekleşir. İmam Muhammed burada istisna’ (eser sözleşmesi yapma) aktinde olduğu gibi “istihsan” deliline dayanarak kıyası terketmiştir. Bu duruma göre,bu beldede menkul bir malın vakfedilmesi örf ve âdet halini almışsa, bu çeşit menkullerin vakfı geçerli olacaktır (Serahsî, a.g.e., V, 2083-2087; İbn Kudame, el-Muğni, V, 585).

Osmanlı İmparatorluğu uygulamasında, “teâmül” kriteri esas alınarak, örfleşmiş bulununca menkullerin vakfı caiz görülmüş ve nakit para vakfı da menkul kapsamına alınmıştır. Hanefiler dışındaki üç mezhep, prensipte para vakfına karşı değildir. Ancak asıl, para vakfına cevaz veren ve vakfedilecek nakit paraların işletilme yöntemlerini belirleyen, Hanefî müctehidlerinden İmam Züfer’dir.

Maddî bir karşılık beklemeden başkalarına yardım etmek gibi ulvî ve fevkalâde bir düşüncenin mahsûlü olan vakıf müessesesi, yüzyıllardan beri islâm ülkelerinde büyük bir ehemmiyet kazanmış, sosyal ve ekonomik hayat üzerinde derin tesirler icra etmiş olan dinî ve hukukî bir müessesedir. İnsan fıtratında mevcud olan yardımlaşma hissi, şüphesiz ki insanlık tarihi kadar eskidir. Bu his, dinî emir ve hükümlerle birleşince daha bir kuvvet kazanır. İslâm ülkelerinde vakıfların, asırlarca büyük bir fonksiyonu icra etmesinin sebebini burada (dinî his) aramak lâzımdır. Çünkü “insanların en hayırlısı, insanlara faydalı olan; malın en hayırlısı, Allah yolunda harcanan (başka bir ifade ile vakfedilen), vakfın en hayırlısı da insanların en çok duydukları ihtiyacı karşılayandır” prensibinin mânasını çok iyi bilen Müslümanlar, bu yolda birbirleri ile âdeta yarışırcasına vakıf eserler kurmuşlardır.

İslâm âleminde vakıfların dinî bir mahiyet taşıması, onların devamlılığını sağlıyordu. Nitekim, dinî inanç ve düşüncesinin güçlü olduğu müesseseler olarak vakıflar, siyasî çalkantı ve idarî istikrarsızlıklar dışında kalıyorlardı. Bu sayede onlar, Müslüman toplum hayatında istikrar ve devamlılık sembolü olarak devam ediyorlardı. Nitekim, vakfedilen gayr-i menkuller, herhangi bir sebeple müsadere edilemeyeceği, kullanım sahası değiştirilemeyeceği ve vakfiyedeki esaslara aykırı davranmadıkça mütevellileri değiştirilemeyeceği için bu müesseseler, siyasî ve idarî müdahalelerin dışında kalıyorlardı.

İslâm dünyasında önemli bir müessese olarak vakıfların oynadığı rol, çok büyüktür. Bu bakımdan, onun kuruluşu ile ilgili hukukî kaide ve prensipler ortaya konmuştur. Buna göre vakıfların kuruluşu tescil, vasiyet ve fiille olmaktadır (Açıklamalar hakkında geniş bilgi için bk. Ziya Kazıcı, Vakıflar, İstanbul 1985, s. 37-38).

İslâmiyet, kuruluşundan itibaren ulvî ve insanî gayeleri hedef alan her müesseseyi geliştirmeye çalıştığı için vakıfları da faydalı görerek onları teşriî sahasına almıştır. Sadaka, Kurban ve Zekât gibi ictimaî müesseselerin gayesi de fakir ve yoksulları bu sıkıntılarından kurtarmak olduğundan, İslâm’da önemli bir mevkiye sahip kurumlar olarak vaz’ edilmişlerdir.

İslâm dünyasında, vakıfların geniş bir şekilde yer edip gelişmesinde Hz. Peygamber’in biraz önce bahs ettiğimiz hadisinden başka, bizzat kendisinin de vakıf yapması, önemli bir âmil olmuştur. Hz. Peygamber Medine’de kendisine ait bulunan hurma bahçesini vakf edip hâsılatını “havadis-i dehr”e yani İslâm’ın müdafaasını icab ettirecek hadise ve mübrem ihtiyaçlara tahsis etmiştir. Aynı şekilde Fedek hurmalığını da yolculara vakf ettiğini biliyoruz (Ömer Hilmi Efendi, İtifu’l Ahlaf 10; Ömer Nasuhi bilmen, Istılah, IV, 304). Kur’ân-ı Kerîm ile Hz. Peygamberin emir ve tatbikatları Müslümanlar için uyulması gereken bir vazife telakki edildiğinden bu konuda mü’minler aramda âdeta bir yarış sürüp gitmiştir.

Hz. Peygamber’in ashabı da O’nun yolunda yürüyerek çeşitli vakıflar kurmak suretiyle insanlığa hizmet ettiler. Nitekim Câbir (r.a) “Ben, Muhacir ve Ensar’dan mal ve kudret sahibi bir kimse bilmem ki vakıf ve tasaddukta bulunmuş olmasın” (Bilmen, a.g.e., IV, 304) diyerek bu durumu belirtmek ister. Bunun içindir ki, Müslüman şehir, kasaba ve köylerde sayısız vakıf vücuda getirilmiştir.

İslâmî yardımlaşma prensibinin bir sonucu olarak ortaya çıktığını gördüğümüz vakıflar, İslâm ülkelerinin tamamında sayılamayacak kadar çok ve önemli hizmetler ifa ediyorlardı. Hz. Peygamber ve halifelerinin kurdukları vakıflardan sonra, imkânı olan her Müslüman, böyle bir tesis kurmak için büyük bir gayretle çalışıyordu. Bu durum, sadece zengin Müslümanları değil, aynı zamanda devlet başkanlarını ve devletleri de harekete getiriyordu.

Emevîler zamanında vakıflar çok genişledi. Hatta bu dönemde ilk defa yeni yeni teşebbüslerde bulunuldu. Nitekim hicrî 88 senesinde Emevî halifesi Vefid b. Abdillmelik, Ümeyye Camü için ilk defa köy ve mezraları gelir getiren birer kaynak olarak vakfetti.

Emevîlerden sonraki Abbasî devletinde vakıflar daha bir gelişme gösterdi. Hatta bu devlette vakıflar o derece ehemmiyetli bir tesis haline geldi ki, bular için vakıflar nezareti adında bütün vakıfları kontrol eden ve onların bir sisteme bağlanmasını sağlayan teşkilatlar kuruldu (İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilatına Medhal, Ankara 1970, 10).

Abbasîler devrinde, İslâm camiasının muhtefif siyasî parçalara ayrılması ve nihayet Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulması ile Doğu Müslümanlarının Türk hakimiyeti altına girmesi vakıf müessesenin bir kat daha inkişafına sebep oldu. Selçuklu devletinin “Fatimî-Şiî” hareketine karşı takib atiği Sünnîlik siyaseti, devletin her tarafında yeniden birçok dinî müessesenin vücuda gelmesi ve bilhassa bir çok medresenin açılmasına sebep oldu. Büyük bir malî güce sahip olan Selçuklu sultanları, şehzadeleri ve devlet adamları ile ileri gelenler vakıf kurma bakımından birbirleri ile adeta yarışıyorlardı. Selçuklulardan sonra ortaya çıkan Harzemşahlar, Atabeğler, Eyyubîler, Mısır Memlukluları ile Anadolu Selçukluları sülaleleri hakim oldukları yerlerde malî güçleri oranında vakıflara önem verdiler.

İslâm dünyasında ayrı bir yeri bulunan Osmanlı devleti de vakıflara büyük bir önem verdi. Bu devlette, camiler, medreseler, türbeler, ribatlar, tekkeler, mektepler, köprüler, hastahaneler, sulama yol ve kanalları, kervansaraylar, imâretler vs. gibi bir çok dinî hayrî tesis hep vakıflar sâyesinde vücuda getirildi. Onlar diğer müessaelerde olduğu gibi vakıf konusunda da kendisinden önceki Müslüman devletleri örnek aldılar. Nitekim, Osmanlı devletinde, daha ilkbeyler zamanında başlayan devletin siyasî ve malî kudretinin inkişafına paralel olarak gelişip artan vakıfların, Osmanlılar dönemindeki ilk müessisi Orhan Gazi olmuştur.

Orhan Gazi, İznik’te ilk Osmanlı medresesini kurarken, onun idaresi için, yeterince gelir getirecek gayri menkul vakfetti. Bu medrese kısa bir müddet zarfında kudretli ilim ve devlet adamları yetişti. Sultan Orhan’ın yaptırdığı ilim ve hayır müesseleri bir hayli fazladır. Nitekim günümüzde Adapazarı şehrinde halen Orhan Bey Camii ve Kandıra’da Orhan Camii adı ile anılan camiiler ile yine Adapazarında medrese, Bursa’da bir cami, zaviye, misafirhane ve ziyâret inşa ederek bunlara vakıflar tahsis etti. Bu hayır eserlerin görevlieri olan müderris, imam, hafız, nakib, tabbah, hakim ve bevvab gibi kimseleri de tayin etti (Ali Himmet Berki “Vakıf kuran ilk Osmanlı Padişahı” Vakıflar Dergisi V, 127-128).

Orhan Gazi’den başlayarak Osmanlı padişahları, sultanları, vezirleri, emirleri, zengin tebaa, pek çok vakıf yaptılar. Konunun fazla uzamaması için bunlara temas etmiyoruz.

Vakıfların idaresi nâzır adı verilen görevlilerce yapılmaktaydı. Zaman içinde idare şekillerinde devlet ve imkanlara göre değişiklikler yapıldı. Kendi vakfı için ilk nâzır tayin eden bizzat Hz. Peygamberdir. Hicretin ilk iki asrında vakıflar “Vâkıf’ tarafından tayin edilen mütevellilerce yönetilirdi. Nâzır, mütevellilerin kontrolcusu olarak, onların işlerinin tamamlanmasına nezâret ederdi. Bunların genel murakabesi de “emiru’l-mü’minîn” olan hafifeye aitti. Abbasiler döneminde bu işi halifeler yapıyordu. Yıldırım Bayezid, her vilayete “müfettiş-i ahkâmı’ş-şer’iyye” tayin ederek vakıf işlerini teftiş ettiriyordu. Osmanlılar döneminde özel şahıslar tarafından kurulan vakıflarla mütevelliler meşgul olmuş, bunlar kadılar vasıtasıyla teftiş ve murakabe edilmişlerdir. Her kadı, kendi mıntıkasındaki vakıfları emrindeki müfettişlerce teftiş ettirdiği gibi, bazan bizzat kendisi de bunları teftiş ederdi. Bununla beraber payitaht kadısı (İstanbul kadısı), bütün vakıfları teftiş yetkisine sahipti (Daha geniş bilgi için bk. Kazıcı, Vakıflar, 7072).

Osmanlılar döneminde 1242 (m. 1826) yılında kurulan Evkaf Nezareti’nden önce vakıflar, vâkıflarının şartlarına göre idare ediliyor ve bunlar ayrı nezâretlerce murakabe ediliyorlardı. Bu nezâretler: Haremeyn, Vezir, Şeyhülislâm, Tophane ümerası ve İstanbul kadıları nezâreti idi. Osmanlıların sonuna kadar devam eden Evkaf Nezâreti, 3. 3. 1924 tarihinde çıkarılan 429 sayılı kanunla ilga edilerek Başkanlığa bağlı bir umum müdürlüğe havale edildi. Böylece Vakıflar Umum Müdürlüğü kurulmuş oldu. Cumhuriyetten sonra vakıf mevzuatında ilk mühim değişiklik 5. 6. 1935 tarih ve 2762 sayılı kanunla yapıldı. Bu değişikliklerle vakıf müessesesi kuruluş gayelerinin ve vakıf şartlarının tamamen dışına çıktı ve toplum için görmüş olduğu fonksiyonlar yok edildi.

İslâm dünyasında dinî, kültürel, askerî, sivil, iktisadî, ictimaî, su ve spor gibi sahalara varıncaya kadar hemen her sahada kurulmuş bulunan vakıflar büyük bir hizmet ifa etmişlerdi. Sırf Allah rızasını kazanmak için bu tesisleri kuran insanlara bugün de ihtiyacımız var.

Para Vakfı Ekonomik faaliyetlerin özü ve itici gücü kâr unsurudur. Üretim, dolaşım, paylaşım veya tüketim safhalarından herhangi birisinde kâra hak kazanabilmek için, İslâm hukuku önce, yapılacak ticaret işinin meşrû olmasını ister. İkinci olarak da şu üç unsurdan en az birisinin bulunmasını şart koşar: Emek, sermaye ve tazmin etme riski. İslâm’da bu üçüncüsü “Vücûh Şirketi”nde ortaya çıkar. Bu da, iki veya daha çok kişinin sermayesiz, borç para kullanmak veya vadeli mal alıp satmak suretiyle elde edecekleri kân, borçların riskini üstlendikleri orana göre paylaşması esasına dayanır (es-Serahsî, a.g.e., XIII, 83, XXI,17,18, 20, 21, 24).

İslâm toplumlarında finans sorunu, İslâm’ın çıkışından 24. yüzyıl başlarına kadar, karz-ı hasen dışında büyük ölçüde risk esasına ve kâr-zarar ortaklığı prensibine dayalı olarak çözümlenmiştir. Muddrebe (emekle sermayenin işbirliği yapılarak, kân aralarındaki anlaşmaya göre paylaşması ve zarar sermayenin katlanması yöntemi), Müşareke (sermaye ortaklığı, kârın paylaşılması anlaşmaya göre, zarara katlanma ise kural olarak sermaye oranlarına göre olan ortaklık), Sanâyi’ (taahhüd işleri yapma), Ziraat Ortakçılığı (emek ve toprak sahibi ortaklığı ve kiralama (leasing) bunlar arasında sayılabilir. 13.cü yüzyıldan itibaren giderek büyüyen para vakıflar da önemli bir fınans kaynağı oluşturmuştur. Ancak vakıf paraların kullanımında temelde islâmî olmayan bazı uygulamaların da vuku bulduğunu ve bunu mütevellilerin işi bilmeyişine hamletmek gerektiğini belirtelim. Diğer yandan vakıfnâmelerde yer alan bazı hukuk terimlerinin, yanlış yorumlanmasının da bu uygulamalarda etkili olduğunu söylemek mümkündür.

**

NUTK U ŞERÎF-İ HAZRETİ HAKKI Kaddesellahû Sırrahû’l Azîz

Tecerrüddür dervişlerin hırkası,

Derviş isen soyun bu meydâna gel,

Soyunur cümleden evvel nâci fırkası,

Bu fırka hırkasın giy merdâne gel.

İbn-i Edhem gibi gel soyunalım,

Sultanlığı dervişlikte bulalım,

Fakr u fenâ kokusunu alalım,

Yürü âşık bülbül-veş efgâne gel.

Şol ki hırka dikmedi bin bir pâreden,

Sûreti sır olub çıktı aradan,

Yek renk olup kurtul ak ve karadan,

Sırr-ı vahdeti anla bu irfâne gel.

Mâsivâ hubbunu gönülden sürüb,

Hevâ ve hevesin defterin dürüb,

Varlık libâsını âteşe urub,

Hakkıyâ yan yakıl çün pervâne gel.

 

 

 

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s