İZMİR-1914

İzmir, son onbeş yıl içinde, gerek, akademik ve gerekse popüler nitelikte pek çok çalışmaya konu oldu; hakkında kaleme alman makalelerin derlendiği hacimli kitaplar yayınlandığı gibi, bazı dergiler İzmir’i konu alan özel sayılar hazırladı. Kuşkusuz şehrin kendisi, sahip olduğu geçmişiyle ve hali hazır konumuyla bu ilgi artışını fazlasıyla hak ediyor. Osmanlı Devleti’nin uluslararası sermayenin çekim alanına girmesiyle birlikte hızla yükselişe geçen İzmir, bir yandan ekonomik ve siyasal oluşumdan içindeki rolüyle, diğer yandan kozmopolit yapısıyla, incelenmesi zorunlu şehirlerin üst sırasına yerleşmiştir. Antik dönemdeki önemi bir yana bırakılacak olursa, yalnızca yukarıda belirttiğimiz özelliği bile araştırmaların artışını açıklayabilecek gerekçeye sahiptir. Nitekim daha 1920’lerde dünyanın çeşitli şehirlerini incelemeye yönelen Amerikalılar’m, Akdeniz havzasında İstanbul ile İzmir’i seçmeleri tesadüf değildir.

Yabancıların İzmir’in çeşitli yönlerini ayrıntılı olarak tanımaya yönelmeleri, şehrin artan ticarî önemine paralel olarak, XIX. yüzyılın ikinci yarısında yoğunlaşmıştır. Hüseyin Rıfat’ın da belirttiği gibi, Avrupalılar İzmir hakkında işlerine yarayabilecek en küçük bilgi kırıntılarını bile derlemekten geri durmamışlardır. Avusturya – Macaristan imparatorluğu İzmir Konsolosu Dr. Kari von Scherzerin 1873’te Viyana’da yayımladığı La Province de Smyrne adlı kitabı ile Fransa’nın İzmir Konsolosu F. Rougon’un Smyrne Situation Commerciale et Economique başlığıyla 1892’de Paris’te basılan kitabı, bu türün ilginç ve kapsamlı örneklerini oluşturur. Sherzer’nin kitabının önsözünde belirttiğine göre amaç, “Ön Asya’nın coğrafık, ekonomik, ve entellektûel durumu üzerine ve özellikle de Türkiye’nin ikinci büyük şehri ve önemli bir ticaret merkezi olan İzmir’in zengin kaynaklan, yabancı kültür, bilim ve girişimciliğine uygunluğu üzerine yeni ve mutlu olanaklara yol açarak saptamalarda” bulunmaktır. Bu arada İndicateur des Professions Commerciales et İndustrielles de Smyrne de I’Anatoli ete., başlığıyla yayınlanan yıllıkları da unutmamak gerekir. Böylece Avrupalılar İzmir’de meydana gelen değişiklikleri yıl yıl izleyebilmektedir.

Türkler’in bu türde yayım faaliyeti XX. yüzyılın başına kadar, İmparatorluğun tüm vilayetlerinde ”genel” olarak uygulanan “resmi” salnamelerin yayınlanması düzeyinde kalmıştır. Bu çerçevede, ilki Hicri 1296 (1879) senesinden 1326 (1908) senesine kadarki dönemde, Aydın Vilayeti’ne mahsus olmak üzere 25 adet salname yayınlanmıştır. Bilindiği gibi, vilayet salnameleri ilgili vilayetin yönetim birimlerini, görevli listelerini, vilayetin yerleşim alanlarındaki bina, ağaç, hayvan, araba vb. miktarlarını, beldenin yerleşiklerinin sayısını, cinsiyet, mezhep ve etnik köken açısından oranlarını, beldedeki ticaret ve ekonomik faaliyetlerini, okulları, hastaneleri, kütüphaneleri vilayette yayınlanan gazeteleri, yabancı devlet temsilcilerini, beldenin tarihi ve coğrafi özelliklerini ayrıntılı biçimde belirlemek amacıyla düzenlenmişlerdir/1) Bu açıdan düşünüldüğünde, son derece önemli bilgiler içerdiği aş’ikâr olan salnameler, konu ile ilgili araştırmacılar için vazgeçilmez birer kaynaktır. Ancak sahip oldukları “resmi” niteliğin üstüne çıkamayan salnameler, bir ikisi hariç, genellikle yasak savar bir anlayışla ve birbirlerinin bilgilerini tekrarlar mahiyette hazırlanmışlardır. Bu nedenle çoğu zaman hayal kırıklığı yaratmakta, hatta bazen yanıltıcı bir rol oynamaktadır.

Aydın Vilayeti’ne ait ilk özel yıllık, Hizmet gazetesi yazarlarından Cevad Sami ile İzmir Maarif Müdürlüğü muhasebe memurlarından Hüseyin Hüsnü Bey’in Aydın Vilayet-i celilesinin ahvâl-i tabiîye, ziraîye, ticarîye ve İktisadîye vesair ahvâlinden bahis 1321 sene-i mâliyesine mahsus Nevsal-ı İktisad adıyla 1905’te hazırlayıp yayınladıkları kitaptır; Hüseyin Rıfat’ın aktandığına göre, yazarları tarafından önce Muhtıra-ı Sâl adıyla yayınlanmak istenen kitabın basımı için gerekli izin kitabın adı değiştirilmek şartıyla ancak sekiz ayda alınabilmişti.

Nevsal-ı İktisad, İzmir’de “olan”ı değil de “olması istenen”i aktarması açısından resmî salnamelere benzer bir görünüm sergilemekle beraber, pek çok yönden salnamelerden ayrılır. Nevsal-ı İktisad’ta vilayetin yönetim yapısına ilişkin bilgiler yer almaz. Bunun yerine İzmir’de İktisadî önemi olduğu varsayılan her konuya yer verilmeye çalışılmıştır. Yazarlarınca her yıl yayınlanması düşünülen Nevsal-ı iktisad, Hüseyin Rıfat’ın ifadesiyle “devr-i sabıkın bir takım seyyiat-ı ahvali” nedeniyle devam ettirilememiştir.

Yeni harflere aktararak sunduğumuz, Hüseyin Rıfat’ın, 1330 sene-i Mâliyesine Mahsus Ticaret Rehberi, Aydın Vilayetine ilişkin düzenlenen özel yıllıkların ikinci örneğini oluşturmaktadır Fasiküller halinde düzenlenen eserin ilk fasikülünün yayını, dönemin önde gelen İzmir gazetelerinde Ahenk’te şu satırlarla duyurulmuştu. “Hizmet ve Dellal gazeteleri müdür ve muharrir-i sabıkı Hüseyin Rıfat Bey tarafından vilayetimizin ticarî, İktisadî vesair bir çok nokta-ı nazarlarından şiddetle muhtaç olduğu malumat ve tafsilat-ı muhtevi olmak üzere (Ticaret Rehberi) namı altında gayet zengin, rengin bir eser neşr edilmeğe başlandığını, hatta bunun birinci formasının da intişar ettiğini gönderilen bir nüshasının mütalaasından anlıyoruz.

Bu eser – müessirinin beyanına göre – yalnız muhteviyat olarak bin sahifeyi tecavüz edecek, asar-ı cedide ve atikaya ait beşyüzü mütecaviz resimle müzeyyen olacak, bundan maada İzmir’in mütehhiz zevatının fotoğraflarını da ihtiva edecektir. Bu çıkan birinci forması yirmi zatın resimleriyle böyle müzeyyendir. Mühim bir eseri vücuda getirmek büyük bir fedakarlığa muhtaç olduğu gibi, bunu iktiham etmek de şüphesiz ebedi bir muvaffakiyet add edilecektir.”

Hüseyin Rıfat’ın eseri kendinden önce yayımlanan salnamelerden ve Nevsal-ı İktisad’tan önemli farlarda ayrılmaktadır. Öncelikle eserin hemen hemen her satırında Hüseyin Rıfat’ın gazeteci kimliği, hem de muhalefeti ön planda tutar bir şekilde kendini göstermektedir. O İzmir’i turist davet eder bir üslupla anlatmaz; sorunlarını öne çıkarır, konunun uzmanlarına başvurur, hatta bazen sayfalarını doğrudan onlara terkeder. İzmir’in nüfusunu tartışır, belediyeyi eleştirir, ziraatin, ticaretin geliştirilmesi için öneriler getirir. İkinci olarak eser, dönemin önde gelen simalarının fotoğraflarına yer vererek, adeta İzmir’in elit tabakasının bir panaromasını sunmaktadır. Bunun yanında içerdiği reklamlar ile, bizim savaş öncesi İzmir’ini tanımamızı kolaylaştırır. Ne yazık ki, savaş, Hüseyin Rıfat’ın yaklaşık bin sayfa olarak planladığı eserin büyük kısmının yayınını engellediği gibi, daha sonraki yıllar için de projenin sürdürülememesine yol açmıştır. Eserin bu haliyle de büyük yararlar sağlayacağını umuyorum.

Hüseyin Rıfat’ın bu kitabını yayına hazırlarken, metni olduğu gibi vermeyi tercih ettik. Reklâm metinlerini ve fotoğrafları bir iki küçük değişiklikle özgün boyutlarında tutmaya çalıştık. Ne yazık ki metinden iki parçayı çıkarmak zorunda kaldık. Bunlardan ilki Ziraat Mektebinin anlatıldığı bölümde, mektepte okutulan ders müfredatıdır, ikinci kısım ise vilayetten toplanan vergilerin kazalara göre dökümünü içeren cetvellerdir. Son derece önemli olduğunu düşündüğümüz bu bilgiler, büyük karmaşa ve hata barındırıyordu. Yine de merak edenler, eserin orijinaline bakabilirler, iç kapakta da görüleceği gibi Hüseyin Rıfat, eserine oldukça ve kapsamlı bir başlık koymuştur. Ancak içerdiği bilgiler göz önüne alındığında İzmir 1914 başlığını daha uygun olacağını düşündük. Umarım bu müdahalemiz, yazara karşı bir saygısızlık olarak değerlendirilmez.

Sayın Prof. Dr. Ömer Faruk Huyugüzel, İzmir şair ve yazarları üzerine yayınlanmamış çalışmasından Hüseyin Rıfat’a ait bilgileri bizimle paylaşma inceliğini gösterdi. Çoşkun Akar dostum kitabın biçim kazanmasında büyük emek sarfetti. Sayın Emrehan Küey, İzmir’e ilişkin kitap basma cesaretini, herşeye rağmen tekrarlamaktan çekinmedi. Hepsine teşekkür ederim.

Dr. Erkan SERÇE
Şirinyer/İZMİR
Mart 1997 

Kaynak:Hüseyin Rıfat İZMİR-1914 Aydın Vilayeti 1330 Sene-Malîyesi Ticaret Rehberi, Yayına Hazırlayan:Dr. Erkan SERÇE, Akademi Kitabevi, 1997, İZMİR

 

KİTABI İNDİR

 

İLANLARLA İZMİR

ilanlarla izmir hayati (50)

ilanlarla izmir hayati (51)

ilanlarla izmir hayati (49)

ilanlarla izmir hayati (48)

ilanlarla izmir hayati (47)

ilanlarla izmir hayati (46)

ilanlarla izmir hayati (45)

ilanlarla izmir hayati (44)

ilanlarla izmir hayati (43)

ilanlarla izmir hayati (42)

ilanlarla izmir hayati (41)

ilanlarla izmir hayati (40)

ilanlarla izmir hayati (39)

ilanlarla izmir hayati (38)

ilanlarla izmir hayati (37)

ilanlarla izmir hayati (36)

ilanlarla izmir hayati (35)

ilanlarla izmir hayati (34)

ilanlarla izmir hayati (33)

ilanlarla izmir hayati (32)

ilanlarla izmir hayati (31)

ilanlarla izmir hayati (30)

ilanlarla izmir hayati (29)

ilanlarla izmir hayati (28)

ilanlarla izmir hayati (27)

ilanlarla izmir hayati (26)

ilanlarla izmir hayati (25)

ilanlarla izmir hayati (24)

ilanlarla izmir hayati (23)

ilanlarla izmir hayati (22)

ilanlarla izmir hayati (21)

ilanlarla izmir hayati (20)

ilanlarla izmir hayati (19)

ilanlarla izmir hayati (18)

ilanlarla izmir hayati (17)

ilanlarla izmir hayati (16)

ilanlarla izmir hayati (15)

ilanlarla izmir hayati (14)

ilanlarla izmir hayati (13)

ilanlarla izmir hayati (12)

ilanlarla izmir hayati (11)

ilanlarla izmir hayati (9)

ilanlarla izmir hayati (8)

ilanlarla izmir hayati (7)

ilanlarla izmir hayati (6)

ilanlarla izmir hayati (5)