EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNAMESİNDE MAĞARALAR

Hzl: Uğur Murat LELOĞLU
Bu makale, III. Speleoloji Sempozyumu (19-20 Aralık 1999- Ankara)’da sunulmuştur.

 

Özet

1611 yılında doğan Evliya Çelebi 50 yıldan uzun bir süre, Osmanlı egemenliğindeki topraklar başta olmak üzere geniş bir coğrafyayı dolaşmış ve izlenimlerini kendine has üslubu ile 10 ciltlik seyahatnamesinde toplamıştır. Evliya Çelebi, gördüğü yerlerdeki mağaraları, bazılarının özelliklerini ve mağaralarla ilgili inanışları da kaydetmiştir. Bu çalışmada, Seyahatname’de bulunan mağaralar ile ilgili bilgiler derlenmiş ve yorumlanmıştır. Seyahatname’de, içinden dereler çıkanlar da dahil olmak üzere çok sayıda mağaradan bahsedilmektedir. Bunlardan, Turkiye sınırları içinde kalan bazıları bugün dahi mağaracılık çevrelerinde bilinmemektedir. Bunların araştırılması Türkiye mağaracılığına yeni mağaralar kazandırabilir. Evliya Çelebi’nin kaydettiği bilgilerin nitelikleri dikkate alındığında, kendisinin ilk Türk mağaracısı olduğu söylenebilir.

Giriş

Mağaracılığın ileri olduğu ülkelerde mağaracılığın tarihi de önemli bir araştırma alanıdır. Mağaracılığın yeni gelişmeye başladığı ülkemizde ise bu konudaki çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bu çalışma ile hem mağaracılığın tarihi konusunda ilerideki çalışmaların önünün açılması, hem de günümüz için yararlı bilgiler elde edilmesi hedeflenmiştir. Seyahatname’de mağaralar ile ilgili kısımlar derlenerek araştırmacıların dikkatine sunulmuştur. Evliya Çelebi’nin aktardığı bilgiler dikkate alınarak, kendisinin ilk Türk mağaracısı olarak kabul edilmesi de önerilmiştir. Evliya Çelebi

1611 yılında İstanbul’da Unkapanı’nda doğmuştur. Babası saray kuyumcubaşısı Derviş Mehmed Zılli Efendi’dir. Çok iyi bir eğitim görmüştür. Güzel bir sesi olduğu ve müzik eğitimi

aldığı, hattatlık ve nakkaşlık yaptığı ve iyi silah kullandığı bilinir. 50 yıldan uzun bir süre, çoğunlukla resmi görevli olarak, tüm Osmanlı topraklarını ve pek çok komşu ülkeyi gezmiştir. Gördüklerini 10 ciltlik Seyahatname’sinde toplamıştır. Çok akıcı ve sürükleyici bir anlatımı vardır. Yazdıklarını ilginç hale getirmek için bazı olağanüstü hikayeler ile de süslemiştir. Çok kuvvetli bir mizah duygusu vardır. 1682 yılında İstanbul’da veya Mısır’da öldüğü sanılmaktadır.

 

Tarama Sonuçları

Tarama için Seyahatname’nin sadeleştirilmiş bir baskısı kullanıldı [[1] Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Mehmet Zıllioğlu Evliya Çelebi, Sadeleştirenler: Tevfik Temelkuran, Necati Aktaş, Mümin Çevik, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1984.].

Mağaralar ile uzaktan veya yakından ilgili tüm bölümler alıntılanmıştır. Ancak metnin uzunluğu dikkate alındığında, gözden kaçmış bölümler olabileceği de akılda bulundurulmalıdır. Alıntılar italik harflerle yazılmış, cilt ve sayfa numarası her alıntının başında koyu harflerle belirtilmiştir. Ayrıca, yer veya konu da sayfa numarasının yanına yazılmıştır. Tarafımızdan yapılan yorumlar ise aralarda normal harflerle dizilmiştir.

1.24 İstanbul

Demirkapı’dan saman ve kömür döküp Tuna değirmenlerinden, Pınarhisar’dan ve Çekmece göllerinden de saman ve kömür çıktığı “Tuhfe” adlı tarih kitabında anlatılır. 

İstanbul ile Çatalca arasında Azadlı adlı köydeki yüksek kayaların delindiği yerlerde Tuna Nehri’nin aktığı yerlerin izleri görülür. Meşaleler yakıp atlarımız ile o mağaraların içinde bir saat kadar Kuzey yönüne doğru gidip gördük. İçerideki güvercin büyüklüğündeki yarasalardan ve pis kokulardan dolayı geri dönüp dışarı çıktık.

Bahsedilen mağara Yarımburgaz Mağarası olmalıdır. Yaklaşık 1 km boyunda olan bu mağara epey geniştir ve genelde Kuzey yönünde ilerlemektedir.

1.29 Eshab-ı Kehf (Mağara eshabı) olayı …

 

2.377 Bursa Uludağ

En tepesinde bir mezar vardır. Dört tarafının iri taşlarla çevrilmesinden büyük bir adam mezarı olduğu anlaşılır. . Bu mezarın yakınında yeraltında bir mağara vardır. Yokuş aşağı hayli gider bir karanlık mağaradır. İçinde yetmiş seksen kadar mağara vardır. Kefere zemanında İstanbul’da Ayasofya kubbesinin üstünden papaslar uçarak bu mağaralarda otururlarmış. Bazı kayalarda ikibin yıllık tarihi yazılar vardır. … yokuş aşağı oniki saatte Kadı Yaylası .

2.494 Zağa Deresi, Şebinkarahisar, [Akıncılar Köyü civarında olmalı]

Onların rivayetine göre eski zamanda bu kayada bir hazine varmış. Mağarasının kapısından içeri bakıldığı vakit cenher, altın, gümüş ve eşyalar açık seçik görülürmüş. Ama mağaranın kapısında iki kılıç varmış ki, biri iner diğeri çıkarmış. Çeşitli defa bu kılıçların önüne gemi direkleri koymuşlar, hıyar gibi kesip atmış. Arif-I billahlardan birisi gelip, ilim ile bu hazineyi açmış. Mağara yerinde ise de hazinenin yerinde yeller esmiş! Yakınında çok acaip bir tılsım var dediler. Fakat ben görmedim.

2.565 Baku, Azerbeycan

Daha nice yerlerde kaya ve mağaralarda neft madenleri varmış. Ama gördüklerimiz bunlardır.

2.581 Erzurum, Umudum Köyü [Ayrıca 3.810’a bakınız]

 Umudum Dede Köyü’ne geldik. Yüksek bir dağın eteğinde yüz evli mamur bir köydür. Bu köy Fırat Nehri’nin çıktığı yerde kurulmuştur. İşte meşhur Fırat Nehri bu köy civarında büyük bir mağaradan doğar.

Bu köy bugün de aynı adı taşımaktadır. Bölge Mağara Araştırma Derneği tarafından 2000 Baharı’nda araştırılacaktır.

2.616 Mübarek Köyü, Kemah, Erzincan

Allah’ın hikmeti bu mübarek köydeki mağaraların içinden Temmuz ayında akan tatlı sular donup buz olur. Halbuki kış günleri hamam suyundan daha ılık olur. Bütün vilayet halkı katık peyniri dedikleri peynirlerini bu mağaralarda saklarlar. Böyle soğuk bir mahzerdir.

2.661 Istanoz Kasabası, Ankara

Mağaralar var ki içine bin adet at bağlansa alır.

İstanoz (Stanos) Kasabası, Sincan’a 10 km mesafede bugün Yenikent adı ile bilinen yerdir.

3.763 Kardağı, Cebelüs-Selc, Suriye

Bu dağa bitişik büyük bir dağ daha vardır. Bunda bir mağara bulunur. … Şam Halkı, Hz. Meryem’in Hz. İsa’yı bu mağarada doğurduğunu söylerler. … Lakin, büyükler ve tefsirciler ve Yunanlılar’dan Yenvan Tarihi’nin yazarı Hz. İsa’nın Kudüs yakınlarında Beyt-ül-Lahn denilen yerde ana rahminden çıktığını ispat ediyorlar.

3.775 Nakura Dağı (Akdeniz kıyısında, Şam’a üç gün uzaklıkta)

Öyle mağaralı kayaları vardır ki, içine yirmişer bin atlı kimse kirse “Yerimiz dardır” demezler.

3.785 Akka Limanı

Allah Teâlâ bu Semud Kavmi’ne gök gürültüsü ve yıldırım azabı gönderip . kayalar içinde oyulmuş olan mağara evleri yıkılmıştı. Hala kapıların üst eşikleri, kayadan oyulmuş tavanları, yük ve dolapları yere geçmiş olup kimi baş aşağı, kimi yan üzeri yatar haldedir.

Burada bahsedilen olay şiddetli bir deprem olmalıdır. Günümüzde bile deprem gibi doğa olaylarının metafizik yorumları geniş kabul 

görebilmektedir. Depremin yukarıdaki gibi yorumlanmış olması doğal karşılanmalıdır.

3.788 Mağar Köyü, Safed

Halkı hep mağaralarda otururlarmış.

 3.795 Hz. Lokman Ziyaret Yeri, Remle Kalesi, Lut Gölü yakınında

Lokman … Said toprağında Asvan Şehri’nde Hz. İdris’in mağarası içinde uzun zaman kaldı. Ben bu mağarayı gördüm. Allah’ın hikmeti hala mağara içinde zencefil, tarçın, karanfil, besbase, kebale ve kakule kokusundan insanın dimağı kokulanır.

3.798 Übülle, Gazze, Filistin Bu sahrada beş aded güzel pınar akar. Bunlara Ayn-ı Seccan (Seccan Pınarı) derler. Kış mevsiminde suları oldukça bollaşır. Akan sular bir çukurda kaybolur.

3.810 Erzurum [Ayrıca 2.581’a bakınız]

Erzurum tarafına seyahat ettiğimizde bu Fırat Nehri’nin doğuş yeri olan kayanın, Erzurum’un iki menzil kuzeyinde Gürcistan Boğazı’nda bulunan Dumlu Baba Türbesi yakınında bir mağarada olduğunu . anlatmış idik.

3.816 Urfa’nın hanları

Samsad Kapısı’ndan dışarıda mağaralardan hanlar vardır ki her biri beşer altışar yüz at alır. On adet kudret eli ile kayadan oyulmuş, benzeri olmayan kervansarayları da vardır. Bunların içinde insan kaybolur. Allah’ın şaşılacak hikmetidir ki bu mağaralar Temmuz ayında serin ve belki soğuk olup kışın ise hamam gibi ) olurlar.

 

3.818 Damlacık Dağı, Urfa

Urfa Kalesi’nin doğu tarafında Damlacık adında yüksek bir dağ vardır. Lanetli Nemrud’un yayladaki merkezi imiş. Bunun eteğinde ve şehir içinde binlerce mağaralar vardır ki her birinde ikişer üçer yüz at ve başka hayvanlar yatar. Binlerce Arap ve Kürt konar, göçer. Mağaraların birinde İbrahim Halil Makamı vardır. Nurlu bir mağara olup kavisli bir kapısı bulunur. Nemrud, Hz. İbrahim’i ateşe atmazdan önce bir mağaraya aç ve susuz kalsın diye hapseder. Allah’ın hikmeti, mağaranın bir tarafından ince bir su akmaya başlar. Bu mucizeyi gören nice kafir İslam ile şereflenip mesud olurlar. Hala o mağarada İbrahim Halil Makamı’ndan o temiz su akmaktadır. Her kim ki bu sudan içse koyun eti yemiş kadar güçlü olur.

3.819 Urfa

Bu Urfa Şehri kayalarında büyük mağaraların çok olmasına sebeb, kafırler zamanında her birinin bir çeşit puthane olmasıdır. Her birinde binlerce rahip dolu imiş. Her bir mağaranın birer çeşit ziyareti olurmuş.

3.846 Elbistan

Eshab-ı Kehf Dağı vardır. Şehir dışında bir hayli mesafede Eshab-ı Kehf ziyaret yeri vardır. Fakat bu mağaradan öyle köpek sesi gelmez. Ben şimdilik Eshab-ı kehf’i üç yerde ziyaret ettim. Hangisinin doğru olduğu belli değildir.

3.857 Divrik, Sivas

Yenvan Tarihi’nde anlatıldığına göre … Divrik adında bir dev vardı. … yakalanıp nice sene bu Divrik kayasında bir mağarada hapis kalmıştır.

3.870 Muş

Şerefname Tarihi’nin yazdığına göre … Sübhan Dağı’nda hala mahbus durup kırk elli senede bir sesi duyulur, yetmiş seksen senede bir kere on gün kadar Sübhan kayasından kuyruğunu çıkarır yedi başlı bir ejder o asırda fırsat bulup bütün nemrutları yiyerek Allah’ın emri ile yine Sübhan Dağı’ndaki mağarasına girip mahpus kalmıştır. … Nemrud Kavmi’ne Cenab-I hak, Muş sahrasında büyük bir fare yaratıp bütün nemrudları yedirip Muş halkını yok ettirdiği için şehrin ismine Muş derler. Muş’un çıktığı büyük mağara halen görünmektedir. 

Burada bahsedilen ejder efsanesinin geçmiş volkanik aktivitelere dayandığı açıktır. Ancak Sübhan Dağı’nın son binyıllar içerisinde bilinen bir aktivitesi yoktur. Efsanenin kökeni muhtemelen Nemrut Dağı’na dayanmaktadır.

Muş Farsça’da “fare, sıçan” anlamına gelmektedir.

 

3.1098 Malatya

Bu şehrin ilk kurucusu … Rakbe adlı kayser olup sonra Aspoz adındaki kızı şehri geliştirmiştir. Bu kız babasıyle beraber Meram Bağı’nda bir mağarada gömülüdür.

4.1128             Şatt’ın ikinci kaynağı

Yine buraya yakın Ergani Sırtında, Taht-ı Maşa adındaki bir dağda bulunan mağaralardan gök gürültüsü ve yıldırım gibi sesler vererek çıkar.

4.1128             Şatt’ın üçüncü kaynağı

Şatt başı, Ergani ile Demirkapı arasında Çınarlı Dere denilen yerde yüksek bir bağda bir mağaradan çıkar.

Bahsedilen mağaralar Ergani ile Palu arasındaki bölgede Akdağ’da olmalıdır. Şatt ile kastedilen Şatt-ül Arap’a katılan Dicle Nehri’dir.

4.1141 Mardin

Kale içinde bir çok mağaralar … vardır. … Yüzlerce mağaralarında … anbar, ezilmiş kızıl darı, kara suret darısı ve çeltikli pirinç … doludur . Diğer çeşit mağara, mahzen ve hasırlarda .

4.1198 Ahlat, Hakkari?

Hatta mağaralarında kırk elli seneden beri yaşayan kimseler vardır ki, elli seneden beri ağızlarına canlı mahlûktan yiyecek koymamışlardır.

4.1207 Amik Kalesi, Van?

Yemen akiki gibi kırmızı kayalar içinde Ad kavmi mağaraları vardır ki dil ile anlatılamaz.

4.1218 Van Kayası

Sahranın içinde kat kat altı yüz aded büyük mağaralar vardır ki her biri bir kervansaray gibidir. Bu mağaralardan nicesinin içinde dokuma yerleri vardır ki çarklar ile, ustalar ibrişim, iplik ve topurganları bükerler. Yüzlerce mağarada top güllesi yığılmıştır. … Nicesi de siyah barut ile doludur. . Hatta özel olarak yüz aded mağarada arpa, buğday, . vardır. Bir mağarada da bütün bütün hayvan kemikleri yığılmıştır. … [Çeşitli mağaralar anlatılıyor] … Mağaranın birinde de Allah’ın emri ile neft yağı madeni çıkar ki kayadan çıkarak büyük bir havuza dökülür. Havuz dolunca devlet tarafından … tüccarlara satılır. Bu mağara gece gündüz kapalıdır. [Van Kalesi] yukarıda anlatılan mağaralar üzerinde göğe doğru uzanmış yüksek bir kaledir.

Van Kalesi altında bulunan kaya mezarlarına halk arasında mağara deniliyor. Ancak Evliya Çelebi’nin kastettiği mağaraların bunlar olmadığı açık. Günümüzde bilinen böyle mağaralar yok, ancak Kale’de kazılar devam ediyor. İleride bu mağaralar bulunabilir.

4.1291 Van

Sol tarafımız Van Gölü idi ki küçük bir haliç gibi görünüyordu. O kayaların altlarına baştan başa gölün suları girer, dağların etekleri hep boşluktur.

4.1300 Pinyaniş Kalesi

İçinde yüz aded mağara vardır. . Mağaralarında erzak çoktur.

4.1351 Bisütun Dağı

Ad ve Semud Kavmi bu dağın altını kesmişler. Altına binlerce asker malzemeleri ile girseler yerim dar demezler. . Bu mağaranın içi sanki bir sahradır. 

İran’da, Bağdat’tan Hemedan’a giden yol üzerinde, Kirmanşah’ın 30 km kadar doğusunda bulunan bir dağdır.

5.25 Ağzıaçık Mağara, Malazgird

Bu köy halkının bütün hayvanları yaz kış Aras Nehri kıyısındaki mağaralarda yatarlar. Bu mağaralar Temmuz’da serin ve belki de soğuk olmakla beraber, kışın sıcakça olurlar. Çoğunlukla ağızları açık olduğundan Açık Mağara adını almıştır. Bunlar Bisütun Dağı numunesi denmeye layık mağaralar olup her birisine onbeşer bin koyun sığar.

5.42 Tokat

Müftü Mescidi yakınında Topçu Bağları, Kerenç Ziyareti Mesiresi: … merdivenle inilir, bir hayat suyudur. Bazen taşarak dışarı bağlara dökülür.

5.102 Körlo (Kiev)

Kalesi, Ukrayna Belde halkı korkuya kapılıp bütün eşyalarının kıymetli olanlarını, Kiev Şehri’nin arkasındaki Kiev Dağı mağaralarına saklamışlardı. Düşman avlayan Tatar haber alıp, ister istemez o mağaralardan binlerce esir ve ganimet malı çıkardılar. Kiev Şehri halkı ise esir olanlara asla sahip çıkmayıp “kaleyi bırakıp da mağaraya dayanlarından size layık” dediler.

6.663 Öziçse (Öziçya) Kalesi,

Budin, Sırbistan . içeride olanlar, kayadan mağaralara girip kurşunları ile kalenin yanına kimseyi sokmazlar.

7.245 Torde Varoşu, Erdel?

Asla insana benzemeyen bir alay korkunç çöl yabanisine benzer adam görünüşlü suçlular . külünkler ile dağcı misal yüksek dağları mağara mağara delip tuz çıkarırlar.

7.258 İnlik Kalesi, Eflak

… bu iki taraf kalelerin altları Tuna Nehri’ne bakan kayalar delik, delik mağaralardır.

7.333 İnkirman Kalesi,

Kırım Buranın kayalarında inleri yani mağaraları çok olduğundan Tatarlar bu kaleye İnkirman derler. … Kalenin altındaki kayalarda yüzlerce büyük mağara vardır ki her birine biner, ikişer bin koyun sığar. Bu mağaraların içinde sokak sokak kayadan kesme yollar vardır. Kayaların bazı yerlerini dağ deliciler delip mağaraların içine ışık gelecek delikler açmışlardır.

7.341 Menkub Kalesi, Kırım

Bu kalenin içinde ve dışında binlerce çeşit mağaralar vardır ki hayran kalır. Ama bütün Kırım Vilayeti halkının değerli malları bu Menkub Kalesi mağaralarında saklıdır.

7.342   Gevher Kirman Kalesi, Kırım

Bu yolun iki tarafı kesme mağaralardır. Oralarda fakir yahudiler otururlar.

7.345 Eski Salaçık Kalesi, Kırım

Yüzlerce odaları kayalar altındaki mağaralarıdır. Temmuz ayında bu mağaralardaki evler gayet serin olup kışın ise sıcak olurlar.

7.347 Eski Sala Şehri,

Kırım . yalçın kayaları ve mağaraları seyrettik.

7.355 Bahçesaray, Kırım

Kervansarayları yoktur. Amam bu Bahçesaray Şehri’nin iki yanındaki kayalarda yüzlerce büyük mağaralar vardır ki içine yüzlerce insan girip, konup göçerler.

7.431 Çerkes Mitolojisi

Bu Çerkes Kavmine Ademi denmesinin aslı şudur: . “Kızlar Gitgen ve Kızlar Algan” suyu başında bir büyük mağara var. Kızlar Algan suyu bu mağaradan çıkar. Bu mağaranın içinde tunçtan bir adam şekli var. Boyu iki insan boyu kadardır.

. yine arkadaşlarımızla bir saat sonra o tunç adamın önünden . geçip . Eğer oradan bir altın . alsaydık mağaranın içindeki su derya olacak ve tunç adamın gürzünün darbesinden ölüp keşkeğe dönecektir.

7.446 Burgustan Kirman

Horasan Kalesi Altlarında Demavend Dağı gibi binlerce mağara bulunur.

8.87 Atina, Yunanistan

Atina Kalesi’nin havalesi olan kalenin altında öyle mağaralar vardır ki, her birinde çeşit çeşit kubbeler, saraylar, ibadet yerleri bulunur. Bunlardan geçmiş büyük bilginlerden … Pisagor … Eflatun gii bilginlerin de odaları bulunmaktadır. … Bazı mağara sahipleri kimya üzerine çalıştıklarında mağaralarında kibrit, zırnıh ve zibak madenleri kokar. … bilginlerin bu mağaralarda oturup, ders yapıp, birbirleriyle ilmi görüşmelerde bulunup, .

8.89    Deli Dağ, Atina’nın iki saat doğusu

Nice yüzbin hekim ve bilginler öldüklerinde kendilerinin buraya gömülmeleri için vasiyet ederler. Zira cesetleri asla çürümeden, beyaz ve taptaze olarak mağaralar içinde yatarlar.

8.90    Deli Dağ, Mendel Manastırı yukarısı

Burada cehennem kuyusu gibi derin bir büyük mağara vardır. Papazlar balmumları yakıp, … daracık kayalar arasından tepe aşağı delikten deliğe inip, bir saatte ta yerin dibinde bulunan makamlara inip seyrettik. Bütün bilginler bu mağaralara girip … felsefe ilmi … yaparlarmış. Bu mağaraların hepsi de Allah yapısıdır, insan yapısı değildirler. … Buradan aşağıda ta yer dibinde havuza varınca indik. . üç saatte dışarıya … çıktık.

8.92-94 Mağara Kalesi

Mağara Kalesi’nin batı tarafı ardına İnebahtı Körfezi düşer. . arası altı mil kadardır. . Venedik kafiri elinden Fatih zabtetmiştir.

8.140 Tana Kasabası yakını

… kayaları mağaralı viran bir yüksek kaledir.

9.105 Hz. Yahya

Nursuz Timur Şam’ı zapt ile Emeviye Camii’ni yakınca, Hz. Yahya’nın cesedinin orada olduğunu sonradan öğrenip üzülmüş. Bizzat caminin zeminine kırk basamak inerek, Yahya’nın başını nur içinde görür ve evvelve olduğu gibi kapattırır. Bu mağarada bulunan kitaplarda yazdığına göre

9.113 Mekri Kalesi

Bir kale de kayalar üzerinde olup alt tarafları mağaralardır. Bu mağaralar içine kapılar, pencereler, merdivenler oyulmuştur.

9.117 Elmalı

Könye Gölü büyük haliçtir. … Bu sahranın doğusundan çıkıp geçit vermez. Sesinden insanı dehşet alır. Bir mağara kapısından çıkıp Elmalı şehri altından akar ve Könye Gölü’ne karışır. … Bu şehrin (Elmalı) kuzeyindeki tepede görünür mağaralar vardır. Teke Bayoğulları zamanında o mağaranın yerinden “Almalı, yeniden almalı” diye ses işitilir. . Hala Elmalı şehrinde o mağara meşhurdur.

Könye Gölü, yakın geçmişe kadar Avlan Gölü olarak bilinirdi. Seyahatname’de geçen bu göl kurutulmuş ve büyük bir çevre felaketi oluşmuştur. Evliya Çelebi suyun battığı yerin yanına gidemediği için suyun oradan çıktığını zannetmiş olmalıdır.

 

8.189 Melami Dervişlerinden Ali Dede .

Çamaşır Deresi kenarında, bir mağara içinde, . dünyadan el çekmiş, . fukaralığı kabul etmiştir. … kırk okka ağırlığında bir top güllesi ile mağaranın bir köşesini döğe döğe mağaranın kayasını un gibi etmeyi kendine iş edinmiş.

9.58 Karagöl

Bir küçük göldür. … Acayip hikayeler anlatırlar. … bir derviş gelip, bu göl kenarında tam kırk gün erbain çıkarıp ilim kuvvetiyle gölde bir damla su kalmaz ve korkunç bir derinlik meydana çıkar. Bu derin kuyunun dibinde bir demir kapı görünür. Kapı önünde altın kap kacak bulunur. . şehir halkı … gülünkler ile kapıyı kırmaya çalışırlar. Allah’ın büyüklüğü, bu derin mağaranın içinden bir su fışkırır.

 9.128 Ermenek

Bir yalçın kırmızı cilalı duvar gibi kayadır. Yerden iki minare boyu yüksektir. Beş yüz adım uzunluğunda içerisi oyuktur. İçi aydınlıktır. Bu mağaranın üstü kayalardır ve ferah bir çimenlik sahradır. Bu mağarada kırk elli kargir evler vardır. İçinde kayalardan güzel bir su çıkar. Sulatn İbrahim bir avreti buraya hapsetmiş. Ondan başka ademoğlu yoktur. … Nehri geçtik. Karşıda Aykadın Hanı ulu bir mağaradır. Mağaraya bir kemer kapı yapıp han etmişler.

Suyun çıktığı yer, bugün Ermenek’in su ihtiyacını karşılayan Maraspoli Mağarası olmalıdır.

9.132 Köksu Nehri

… uçurum yollar, mağaralar temaşa ederek … 

9.137 Tarsus

Şehrin kuzeyinde iki saatlik yerde Ashab-ı Kehf ziyaret yerini oniki arkadaş ziyaret ettik. Fakat mağaranın kapısı kapalı imiş. Bir kere de Elbistan Ovası’ndan bir mağarayı Ashab-ı Kehftir diye ziyaret ettik, ama aslı yoktur. Asıl bu Tarsus’tadır.

… Bulgar Yaylası eteğinde Mihr-i Vefa dedikleri bir mağarada gömülüdürler. Yer yer mağaranın delikleri olup bakıldığında mermer sandukalar görünür.

Ashab-ı Kehf günümüzde de bir ziyaret yeridir.

9.159 Cebliye Kalesi

… Hz. Ethem’in sağlıklarında oturdukları mağara, şehirden beş yüz adım uzak, deniz kıyısında değirmenler yakınındadır.

9.172 Safed Kalesi

Hz. Yakub’un kapandığı Beyt-ül Hazen Mağarası kalenin güneyindedir.

9.174 Arap Kahkahası Kalesi

Bu büyük dağın altı büyük mağaralardır. . Bu dere içinde büyük mağaralar vardır.

9.183-185 Sahratullah, Mescid-i Aksa, Kudüs

O zamandan beri bu taş boşlukta durur. Altı büyük bir mağaradır. Fakat bu taşın boşlukta durması yüzünden ziyarete gelenler korkmasın . diye . biri altına ince bir duvar çektirmiş. . Mağaranın ağzında Hz. Cibril Makamı … Sonra bu mağaradan çıkarken bir beyaz mermer sütun sahraya dayanmıştır. . Sahranın altı mağaralardır. … Buradan Mescid-i Aksa’ya kadar mağaralardır. … Mescid-i Aksa altındaki Ak Mağara büyüktür.

9.186 Cesimaniyye, Kudüs

. büyük bir mağara vardır. . Cibril’in gelip İncil’i getirdiği mağaradır.. Selvan suyu otuz basamak aşağıda bir mağaradan çıkar.

9.187 Tur Köyü

Rabia-i Adviyye bir karanlık mağarada gömülüdür.

9.192 Beytüllahın

İsa … Nablus’ta bir mağaraya hapsettiler. … kıblesinin sağında onikibasamakla inilir bir

mağara vardır. Beytüllahm budur. İçine yüz adam sığar. … Beytüllahm Mağarası’nın doğusunda yedi taş merdivenle çıkılınca Havariler Makamı Mağarası vardır. Büyük bir mağaranın dört tarafında on iki küçük mağaradır. . En büyüğü Şem’un Safa’nın mağarasıdır. Mağaraların zemini ince kumdur.

9.194 Halilülrahman Kalesi

Bu caminin altı tamamen mağaralardır. . Bu mağaralarda üç bin peygamber gömülüdür. . Vaktiyle bu mağaraya . iple bir çoçuk sallandırmışlar. … Hz. İbrahim’in validesi, Nemrud korkusundan İbrahim’i bir mağaraya bırakmış.

9.197 Zeyt-I Har Dağı, Lut Gölü yakını .

burada büyük bir mağara vardır.

9.209 Kaysn Dağı, Şam

Bu dağda şehre karşı bir mağara vardır. Orada üçler, yediler, kırklar makamları vardır. Yine bir mağara içinde Melikülcevad’ın kabri vardır. … Yine buraya yakın Açlar Mağarası vardır. . Bu Ribve’de bir mağara vardır. O taraf ahalisi Hz. İsa bu mağarada doğdu derler ama doğrusu Beytüllahm’da doğduğudur.

9.245 Bedir Kalesi

Buranın kıble tarafında Gar-ı Nebi (Peygamber Mağarası) vardır. … ne kadar ashap şehit oldu ise bu mağarada gömülüdür.

9.260 Velmürselat Dağı

Burada resulullahın mağarası vardır.

9.261 Sebire Dağı

Ebu Nida derler. Bir mağara içinde gömülüdür. 9.277 Mekke

Sebir Dağı’nın solunda Fetih Mağarası vardır. … Sadme Dağı . birkaç büyük mağaralar var.

9.286 Hara Dağı

Hara Dağı’ndaki bir mağarada peygamber gizlice ibadet ederdi.

9.293 Resuy Dağı

Mehmed Mehdül Hanefi ashabiyle burada bir mağaraya girmiş ve mağaranın kapısı kapanlarını kaybolmuştur, derler.

9.304 Karan Şehri

Yüzbinlerce mağaralar ve mağaralarda da insan kemikleri vardır.

Onuncu Cilt (Mısır, Sudan, Habeş, 1672-1680)

10.616             Lut Kalesi, Mısır

Şehrin keşişleme tarafı kayalı dağdır. Altları tamamen mağaralardır.

10.617             Cebel-i Tayr, Mısır

Tayliman Dağı da derler. Her sene sonbaharda Anadolu’dan yüz binlerce çeşitli kuşlar gelip dağ üzerinde dururlar. … Dağda büyük bir mağara vardır. Seher vakti bütün kuşlar bu mağaranın üzerinde yedi defa fertatlarla dönüp uçarlar. Sonra mağaranın önünde toplanıp guya meşveret ederler. Sonra her cins kuşlardan birer tanesi mağaraya girer. İçerideki ölünceye kadar mağara önündeki kuşlar uçmazlar. … Sonra … güneye giderler. … Mağaraya girdik. O kadar karanlık değil. Ama, kuşların leşlerinin kokusundan insan bir an duramaz. İçeri giren kuşlar mağaranın tepesine gagaları ve pençeleri ile yapışıp ölmüşler ve asılmış dururlar. Bahar mevsiminde … kuşlar yine gelmeye başlarlar . ama artık mağara içinde kuş kurban etmezler. .Halkın kanaatine göre, eğer mağara içine giren kuşlardan hiç birisi asılıp kalmamış ise o sene Mısır’da kıtlık olacağına alamettir derler.

10.628             Silsile Kalesi Dağlarda binlerce mağara vardır.

Gebel es Silsila Nil Kıyısında, Aswan’ın kuzeyindedir.

10.629             Kolombo Kalesi

Kalenin doğu tarafındaki mağaralarda binlerce kefenli timsah birbiri üzerine yığılıdır.

Kom Ombo adlı yerleşim yeri yine Nil kıyısındadır.

10.630             Alevi Vilayeti

 Mağaralarını ziyaret ettik. … İdris Mağarası’nın yanında Lokman Mağarası vardır.

10.633 Abuhur Aşiretleri

Sekiz yüz mezmum, müflis, çıplak siyah kavimdir. Asla din bilmezler. Bunlar da mağaralardadır.

10.642 Firdaniye Kalesi

Hemen mağaralarının üstünde bir sütun vardır.

10.664 Sindasi Dağı

. bir mağara kapısına gittik. Orada bir kurbanlık tekne var. Sultan burada yedişer adet deve, koyun, keçi, horoz, yılan, kedi boğazladı. Kanları havuza doldu. … Ameleler mağaranın kapısını yıktılar. Ak sakallı bir adam horoz getirdi, vurmaya başladı. … Mağarada kayalardan oyulmuş oturacak yerlere yüz kişi . oturduk. Mağaranın bir tarafındaki yarıktan ut, santur ve diğer müzik aletlerinden suzinak makamında nağmeler geldi. … mağarayı yine kargir kayalarla kapadılar.

10.684 Ateşperest Banyan Kavmi

Hepsi çıplaktırlar … Ölülerini bir mağaraya koyup kadit ederler. . Dağlarda binlerce mağara vardır.

10.690             Kurna Köyü

Yüksek mağaraları hep Seyfi Zülyezen yapısıdır. Bu mağaralar, taştan oyulmuş öyle sanatkarhane hücrelerdir ki, .

10.691             Semenhu Kasabası

Bu şehrin batısında bir büyük mağara vardır, onu beyan eder. . Her kim ki mağaradan bir tek keten tohumu almak istese, mağaradan bir çeşit haşerat çıkıp adamın kemikleri kalmayıncaya kadar yerler.

Sonuç

Evliya Çelebi’nin çok sayıda mağara hakkında genel bilgiler verdiği görülmektedir. Bu mağaraların araştırılması bizi anlamlı sonuçlara götürebilir. Evliya Çelebi sadece mağaraların adlarını ve yerlerini belirtmekle kalmamış, bazılarının uzunluklarını, yüksekliklerini (9.128) ve yönlerini (1.24) de nicel olarak vermiştir. Ayrıca mağaraların içerisindeki su hareketlerinden (2.581, 4.1128, 9.117, 9.128), sıcaklıklarından (2.616,       3.816,  5.25), sedimanlardan (9.192) ve içerisinde yaşayan hayvanlardan (1.24, 10.617) da söz etmiştir. Tüm bunları dikkate aldığımızda kendisine ilk Türk mağaracısı demek yerinde olacaktır.

Seyahatnamede belirtilen mağaraların kullanım amaçlarla şu şekilde sınıflandırılabilir:

İbadethane (2.1, 3.10, 8.1),

maden (2.3, 4.5),

ambar (2.5, 4.2),

cephanelik (4.5),

barınak (3.3, 4.3, 7.5, 7.6, 8.6, 9.3, 9.5),

han (3.8, 7.8, 9.5),

hapishane (3.9, 3.12, 9.5),

mezarlık (3.14, 8.2, 9.2, 9.7),

fabrika (4.5), ağıl (5.1, 7.3),

saklanma/saklama yeri (5.3, 7.4, 7.9),

savunma yeri (6.1),

laboratuvar (8.1)

eğitim yeri (8.1, 8.3).

 Bu çeşitlilik mağaraların insan yaşamındaki öneminin yakın zamanlara kadar sürdüğünü göstermektedir.

Teşekkür

Yarımburgaz Mağarası ile ilgili bilgiler için Arpat Özgül’e, Stanos araştırması için Dr. Tulga Şener’e, Van Kalesi ve Süphan Dağı ile ilgili bilgiler için arkeolog Sn. Ahmet Uhri’ye ve Van Müze Müdürü Sn. Ersin Kavaklı’ya teşekkür ederim.

KAYNAKLAR

[1] Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Mehmet Zıllioğlu Evliya Çelebi, Sadeleştirenler: Tevfik Temelkuran, Necati Aktaş, Mümin Çevik, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1984.

Sh:57-65

Kaynak: Mad Bülteni Ekim 2007 – Sayı Mağara Araştırma Derneği Bülteni, Ankara

BAŞA DÖN

 

Reklamlar

yorum

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s