GÜNDEM

WHEEL OF TİME (2003)
ZAMAN ÇARKI
-KALAÇAKRA

81 dk

Yönetmen: Werner Herzog

Senaryo: Werner Herzog

Ülke: Almanya, Avusturya, İtalya

Tür: Belgesel

Vizyon Tarihi: 02 Ekim 2003 (Almanya)

Dil: Almanca, İngilizce, Tibetan

Çekim Yeri: Tibet, Çin

Kelimeler: budist

Nam-ı Diğer: Ajan pyörä

Filmden

2.500 yıl önce, kralın oğlu Siddharta Gautama Himalayalar’daki anayurdundan ayrıldı ve hakikati aradığı yolcuğuna başladı. Yıllar süren yolculuğun ardından, buraya, Ganj ovasına, Bodh Gaya köyünün yakınlarına vardı. Buradakine benzer bir manzarayla karşılaşmış olmalı. Bir ağacın altında dinlenirken, aydınlanmaya ulaştı. O günden beri Buddha, yani ”Aydınlanmış olan” olarak bilinir.

ZAMAN ÇARKl

BİR WERNER HERZOG FİLMİ

KALAÇAKRA İNİSİYASYONU 2002

(BODH GAYA, HİNDİSTAN / GRAZ, AVUSTURYA)

14. KUTSAL DALAY LAMA’NlN KATKlLARlYLA

Budistler için burası kutsal bir mekândır. Buraya hacılar gelir. Bodh Gaya günümüze hâlâ hareketli bir pazardır. Rikşalar ve dilenciler vardır. Arkadaki tapınak binasına Stupa deniyor. Burası Buddha’nın meditasyon yaptığı yerdi. Kutsal Dalay Lama, Budistleri buradaki Kalaçakra inisiyasyon töreni için toplanmaya çağırıyor. Tören her seferinde, belirlenmiş özel bir yerde yapılıyor. Belli aralıklarla değil, her iki üç yılda bir yapılıyor. Yarım milyon hacı onun çağrısını duyup gelmiş. İnananların böylesine büyük bir coşkuyla beklediği başka bir dinsel olay daha yoktur. Stupa’nın yanındaki Bodhi, yani Aydınlanma ağacı. Başlangıçtaki Bodhi ağacının beşinci nesli bu. Dallarının altında keşişler toplanmış, seremonilere hazırlanıyorlar. Kalaçakra’nın sözcük anlamı, ”zaman çarkı”. Burada karmaşık bir inisiyasyon seremonisi söz konusu. Amaç, tüm canlıların içinde uyuyan aydınlanma tohumunu harekete geçirmek. Yağ lambaları da bu aydınlanmayı simgeliyor. Başlıca ritüel, bir resmin, bir Kum Mandala’nın yapılmasıyla ilgili. Kum Mandala, içsel bir manzaranın suretidir. Zaman Çarkı’nı temsil eder ve bir Buddha’nın evidir, üzerinde 700’den fazla tanrı ya da Buddha doğasının görünümleri vardır. Anlaşılması o kadar zor ki, Dalay Lama’ya soruyoruz. Kum Mandala, Batı kültüründen gelen birinin anlayamayacağı kadar sembolik. Bu, iki boyutlu bir düzlem değil de, üç boyutlu bir yapının planı mı?

Evet, öyle. Bu… Bu resimler, yani mandala, bir resim tekniği, kumdan yapılan bir resim bu. Gözümüzde canlandırma için belleğimize yardım ediyor. Önce boşluk kavramına meditasyon yapıyorsunuz. Ruhumuz mutlak boşluğa ya da nesnelerin mutlak doğasına daldığında, Mandala fiziksel dünyaya dönüşüyor. Mandala içsel bir resim. Üzerinde 720’den fazla tanrı var. Tam hatırlamıyorum. Farklı bir biçimde dağılmış olan tüm bu tanrılar bedenimizin ve evrenin temel modelini simgeliyor. Aslında bu bir içe bakış. Mandala dışsal değil, içsel bir görünüş. Bir tür içsel görü. Kalaçakra inisiyasyonu, derslerden, dualardan, Kum Mandala’nın yapımı ve inisiyasyondan oluşuyor.

Önümüzdeki on gün ve gece boyunca 500 000 mürit burada toplanacak. Bu hacılar çok uzaklardan geliyor: Tibet’ten, Nepal’den, Bhutan’tan, Moğol bozkırlarından, Tayland ve Sri Lanka’dan. Kamyonlarda binlerce kilometre yol aşarak geldiler. wheel-of-time-2005-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2003-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2004-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2006-zaman-carki-kalacakra

Tibet’in içinden hacılar ise yürüyerek gelmişler. Bazıları da bütün yolu, bu şekilde secde ederek gelmişler.

Törenin ikinci gününde bu keşişe rastladık. Diz çöküp yere kapanarak 4.000 kilometre yol katetmiş, yani Tibet Özerk Bölgesi’nin epey dışındaki Amdo’dan beri bütün yolu böyle gelmiş. Yolculuğunun üç buçuk yıldan daha uzun sürdüğünü söylüyor. O kadar uzak bir yerden geliyor ki, konuştuğu lehçe iki çevirmenin yardımıyla, önce Yüksek Tibet diline, sonra da bizim için çevriliyor. Yolda açlık ve susuzlukla, sıcak ve soğukla mücadele etmiş. Haberi kendisinden önce gelmiş. Bazen göçebeler gelip ona su ve yiyecek bir şeyler vermiş. Yolculuğunun fazla abartılmasını istemiyor. Evet, takunyalarla korumasına rağmen, elinin kemiklerinde kemik soğanları oluşmuş, Yere milyonlarca kez değdiğinden, alnında oluşan yara daha tamamen iyileşmemiş. Mesafenin uzunluğu hakkında bir şey söyleyebilir mi?

Evet, dünyanın büyüklüğünü biliyor. Ne kadar?

Bedeniyle ölçmüş, başından ayağına kadar. Biliyor. Hiç durmadan yola devam etmiş ve Aydınlanma Ağacı’na vardığından beri, bir sükunet çökmüş üzerine.

wheel-of-time-2007-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2008-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2009-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2010-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2011-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2012-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2013-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2014-zaman-carki-kalacakra

Kum Mandala’nın kapalı bir mekânda yapılması gerekiyor. Burası mandalanın yapılacağı yüzey. Önce boş yüzeyin kutsanması gerekiyor. Buranın hemen dışında, dersler ve dualar için bir yer var. Üst düzey Lamalar burada başkanlık ediyor. Aslında derslere Dalay Lama başkanlık edecekti, ama hasta olduğu için ilk günlerde törene katılamayacak. Şimdi birkaç yüz metre ilerdeki Stupa’ya dönelim, Bu sütun hacıları kendine çekiyor, çünkü ondan iyileştirici bir güç yayıldığına inanıyorlar. Hacılar Stupa’da tapınağın içini tavaf ediyor. Diğerleri ise meditasyona ve dua etmeye dalmış. Kum Mandala çalışması başlamış. Normal koşullarda ilk çizgileri Dalay Lama yapacaktı, ama hastalığı sürdüğü için keşişler çalışmaya onsuz başlamak zorunda kaldılar. Modelin merkezini Zaman Çarkı oluşturuyor. Modelin sembolizmindeki labirenti izleyebilmek için bir kütüphane dolusu kılavuz kitap bulunuyor. Burada sekiz keşiş çalışıyor. Biri yorulunca yerine diğeri geçiyor. Bütün gün mü çalışıyorsunuz?

Yani 24 saat?

-Hayır, 24 saat değil, sabah altıdan gece yarısına kadar. Bu kadar konsantre olduğunuza göre, gözlerinizi kapatınca da mandalayı görüyor musunuz?

Gözleriniz kapalıyken de?

-Evet, görüyorum. Ama gördüğümü size gösteremem. Sadece düşünsel bir şey bu. Yüzlerini Aydınlanma Ağacı’na dönmüş bu hacılar secde ediyor. Amaç, bu hareketi 100 000 kez tekrarlamak. Alışık olanlar bunu yaklaşık altı haftada başarıyor. Bilgili keşişlerden biri, Budist felsefe üzerine doktorasını Bodhi ağacı altında, herkesin önünde savunma şansı ve ayrıcalığını yakalamış. Sağda oturan keşiş bu. Tartışma, Tibetli keşişlerin geleneksel tarzında gerçekleşiyor. Bu derin tartışmanın konusu, gerçekliğin iki boyutu: Gündelik yaşamın işlevsel gerçekliği ve Buddha’ya göre nihai ve mutlak gerçeklik olarak görülmesi gereken boşluk. Öğlen arasında tartışma sonuca varamadan bölünüyor. Bodh Gaya’nın çevresinde uzayıp giden çadırlarda, keşişler yemek pişirme görevini paylaşmışlar. Birbirleriyle nöbetleşerek işleri yapıyorlar. Gece olunca tartışma giderek daha da hararetleniyor. Kum Mandala içsel dünyanın haritasını gösterdiğinden, ve kutsal kozmografinin görünümü olduğundan, Budistlerin en kutsal mekânını ziyaret etmeden geçemiyoruz:

Kailas Dağı. Kutsal Kailas dağı Tibet’in batısında bulunuyor. Bu dağ hem Budistler hem de Hindular için kutsal bir yer, Tanrı Şiva’nın tahtı olduğuna inanılıyor. Budizm’den çok önceleri Tibet’teki bir şaman inanışı olan Bön dini mensupları da bu dağa tapıyordu, hâlâ da tapmaya devam ediyorlar. Dağın ve mandalanın bir Buddha’nın evi olduğuna inanılıyor. Kailas dağının eteklerinde Manasarovar gölü bulunuyor. Bu gölün de aynı şekilde kutsal olduğu düşünülüyor ve gölün, dağın dişil yoldaşı olduğuna inanılıyor.

Tibetliler dağa, ”Kang Rinpoche”, yani ”Kar Mücevheri” diyorlar.

wheel-of-time-2015-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2016-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2017-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2018-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2019-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2020-zaman-carki-kalacakra

BATl TİBET, MAYlS 2002

Yıl boyunca, inananlar hac ziyareti için dağa gidiyorlar. Mayıs sonlarında, dolunayda sayıları çok artıyor, çünkü bu tarih Buddha’nın doğum gününe denk geliyor ve onun Aydınlanmasına işaret ediyor. Her on iki yılda bir, at yılında, bu kutsal mekânda olağandışı sayıda hacı toplanıyor. Burası, secde etmeye başlanılan yer. Kailas dağı ilk buradan görülebiliyor. Batılı yolculukların rahatlığından tamamen farklı olarak, hacılar üstü açık kamyonlarla geliyor. Kuru gübreleri körüklerle yakıp çay yapıyorlar. Arpa unu ve bayatlamış sığır yağı da ekliyorlar. Zaten yanlarındaki tüm nevale bundan ibaret. Dağın eteklerine bir çadır kent kurulmuş. Çadırlar lüks olarak görülüyor. Hacıların çoğu buz gibi gecelerde dışarıda uyuyor, sadece mantolarına sarınıyorlar. İlk gün Saka Dava festivali yapılıyor. Festivalin can alıcı noktası, yüksek bir direğin dikilmesi, bu direğe, iplerle dua bayrakları asılıyor. Direk dikildikten sonra hacılar yola koyuluyor ve Kora’ya, yani Kailas dağının etrafını dönmeye başlıyorlar. Bütün dağın etrafını dönmek için 52 kilometre yürümeleri gerekiyor. Kora üç gün sürüyor ve burada yükseklik yaklaşık 5.000 metre. İkinci gün 5.600 m yükseklikte bir boğazdan geçilmesi gerekiyor. Her yıl bazı hacılar yükseklik hastalığından ölüyor. Bunların çoğu da, Hindistan ovalarından gelip iklim şartlarına yeterince uyum sağlayamayanlar oluyor. Bu yıl At yılı olduğundan, inananlar, gelecek yaşamlarında sıkıntı yaratacak kötü karmadan on iki kat daha güçlü bir kurtuluşla ödüllendiriliyorlar. Yürüyüş saat yönünde yapılıyor. Eski Bön dinine inananlar hemen fark ediliyor. Onlar ters yöne gidiyor. Mandala’nın merkez kısmı, inananların çoğu tarafından fiziksel ve ruhsal evrenin merkezi olarak görülen Kailas dağının konfigürasyonunu anımsatıyor.

Dalay Lama’nın görüşünü almak istiyoruz ve Kailas dağının evrenin merkezi olup olmadığını soruyoruz.

-Bilmiyorum. Her ülke kendini evrenin merkezi olarak görüyor. Bence de gerçekten öyle. Bence, her birey evrenin merkezidir. Bu nedenle benim için, burası evrenin merkezi, çünkü evren kavramı bana buradan geliyor. Yani evrenin merkezi benim, Tabii siz de evrenin orta noktasısınız.

-Teşekkürler. Bu çok güzel bir his, ama karıma söylemesem daha iyi. İdeal bir dünyayı nasıl hayal ederdiniz?

Böyle bir dünyada, bolluğun, eşitliğin daha çok olmasını, yani fakir ile zengin arasındaki uçurumun azalmasını isterdim. Daha saf ve temiz bir çevre, bu gezegende, gerçekten kardeşçe yaşayabilen insanlar olsun isterdim. Bütün dinler aynı mesajı veriyor. Sevgi, duygudaşlık, bağışlayıcılık, tolerans, hoşnutluk ve özdisiplin. İnsan olduğumuz için bu özelliklere ihtiyacımız var, inançlı olup olmamamız fark etmez. Çünkü bunlar mutlu yaşamanın kaynağı.

wheel-of-time-2021-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2022-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2023-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2024-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2025-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2026-zaman-carki-kalacakra

Sormamın sakıncası yoksa, siz nerelisiniz?

Moğolistanlıyım. Peki niçin kuşları serbest bırakıyorsunuz?

Tüm canlılar eşit olduğu için. Tüm canlıların bir Buddha olmaya hakkı vardır. Ama aydınlanmış kişi olmak için özgür olmak gerekir. O mani padme hum (lotus mücevherine selam) Bu kazanlarda, keşişlerin ikindi araları için çay yapılıyor. Heveskâr genç keşişler üst düzey keşişlere hizmet edebilmek için birbirleriyle yarışıyorlar. Bunlar, uzun yaşam seremonisi için yapılan hazırlıklar. Armağanlar inananlara dağıtılacak, ama en çok, arpa unundan yapılan bu kutsanmış kürecikler isteniyor, çünkü bunlar uzun ve mutlu yaşamayı sağlıyor. Normalde kapalı tutulan bu mekân, Kum Mandala’nın ziyaret edilebilmesi için halka açılmış. Plastik camla korunuyor, çünkü birinin dokunması veya nefes alıp vermek onu bozabilir. Dalay Lama halkın karşısına hâlâ çıkmadığı için, hastalığının ağır olduğuna dair söylentiler yayılmış. Hoparlörlerle, kendisinin ertesi gün sabah hacılara konuşma yapacağı bildiriliyor. Sabah üçten beri yüz binlerce kişi kuyruk oluşturdu. Kuyruk kilometrelerce uzakta son buluyor. Dua şallarını öne doğru fırlatıyor, böylece sembolik olarak ona yakın oluyorlar. Dalay Lama, Tibet dilinde, aniden rahatsızlandığını ve kendini seremonilere başkanlık etmek için saatlerce orada bulunacak durumda hissetmediğini anlatıyor. İnisiyasyonun temel ritüelleri ne yazık ki yapılamayacak. Hacılara bir yıl içinde tekrar gelmeleri çağrısında bulunuyor. Sonbahar için Avusturya’nın Graz kentinde uzun zamandır hazırlıkları yapılan bir sonraki Kalaçakra inisiyasyonu planlandığı gibi gerçekleştirilecek. Bu iptal haberi sürpriz olmasa da, hacılar şok olmuş gibi görünüyorlar. Çoğu bütün gece boyunca nöbet tutup Dalay Lama’nın iyileşmesi için dua edecek. Bir şey daha söylemek ister gibi görünüyor, ama çok uzaklardan gelen bu kadar çok kişiyi hayal kırıklığına uğratacağı için susuyor. Avusturya’nın Graz kentinde yaşayan oldukça aktif küçük bir Budist grup kent yönetiminin de desteği ve büyük çabalarla, Kalaçakra inisiyasyonuna ev sahipliği yapmak için çalışıyor. Dalay Lama böyle önemli bir seremoniyi Batı’da yapmayı çok nadir kabul ediyor. Kısa süre önce, dinlerini değiştiren ve böylece kendi kültürel çevrelerini terk eden müritler konusundaki kaygılarını dile getirmişti. Ama diğer dinleri öğrenmeyi ve anlamaya çalışmayı da tavsiye ediyor. Bu gezegende sürekli barışa ancak böyle ulaşılabilir. Seremoni için, kısa bir süre önce açılan ve 8.000 kişi kapasiteli olan bu salon kullanılıyor. Halâ yorgun ve uçak yolculuğunun etkisi sürüyor, ama Dalay Lama’nın içtenliği yine de hissediliyor. Hiç beklenmediği ve planlanmadığı halde Dalay Lama, kalabalığın arasında karışmaya karar veriyor ve bu, korumalarını çok endişelendiriyor.

Dalay Lama?

Bu sizin için. Dalay Lama. Dalay Lama Bodh Gaya’da yapamadığını burada yapıyor. Kum Mandala’nın planındaki ilk çizgileri o yapıyor. Buradaki de Hindistan’daki planın matematiksel olarak birebir aynısı olacak. Dışarıdaki salonda hiç ses çıkmıyor. Dalay Lama burada görevini yerine getiriyor, dualara, derslere ve mandalanın yapımına başkanlık ediyor. Dalay Lama günler sürecek derslerin birincisine başlamak üzere tahtında yerini alıyor.

tagna-jigme-sangpoBu adamı üst düzey lamaların yanında yer almak üzere çağırmaları dikkatimizi çekiyor.

Adının Takna Jigme Sangpo olduğunu öğreniyoruz. Eskiden öğretmen olan bu adam, yıllarını siyasi suçlu olarak Tibet hapishanelerinde geçirmiş ve kısa bir süre önce serbest bırakılmış. İki gün önce hayatında ilk kez Dalay Lama’yı görmüş. Hapishanede kaç yıl kalmış?

Bugüne kadar, toplam 37 yıl. Arka arkaya hapis cezası almasının nedeni, Tibet’in özgürlüğünü istemesi mi?

Hapiste iki kere bağırarak bu isteğini dile getirmiş, bu da ona 37 yıla mal olmuş. İki kere bağırdığı için. 1987’de şöyle düşünüyormuş: Tibetliler kendi kültürlerini sürdüremeyecekse, kendi dillerini konuşamayacaksa, kim yapacak bunu?

Bu nedenle o da tutuklulara ayaklanma ve Çinli gardiyanlara bunu söyleme çağrısında bulunmuş. Elebaşı oymuş. Bu yüzden cezası uzatılmış. Bunun üzerine 15 yıl daha hapiste kalmış değil mi?

1994’te yabancı bir temsilci heyeti gelmiş. Kimse görmesin diye onu bir hücreye kapatmışlar. Ama o, duvardaki delikten ”Tibet’e özgürlük” diye bağırmış. Bunun için de cezası uzatılmış. Kaç yıl?

Uzatma ne anlama geliyor?

İlk sefer için beş yıl, ikincisi için sekiz yıl daha. Bugün yürümek için baston kullanması gerekiyor, çünkü her delik ve tümsek onun için yeni. Hapiste her şey dümdüzdü. Yürümekte zorlanıyor, burası sanki yabancı bir dünya onun için. Hapisten çıkınca cep telefonlarını görmüş. ”Nasıl oluyor ?

” diye sordu, ”Kablo olmadan nasıl konuşuluyor?

” ”Sinyal bir yıldızdan geri gönderiliyor.” -Sonra anladı.

-Gözleri iyi durumda değil. Dalay Lama’yı ilk kez görmek ona neler hissettirdi?

Tibet’te gözlük takmak kabalıktır. Bu yüzden gözlüğünü çıkardı. Ama bu sefer de onu görmekte zorlandı. Bunun üzerine gözlüğünü takmak için izin istedi. Dalay Lama evet dedi tabii, böylece o da kendilerini net olarak görebildi. Peki nasıl bir insan gördü karşısında?

Onu çok genç bulmuş, ilk izlenimi buymuş.

-20’li yaşlarda biri gibi mi?

-Evet. Asıl inisiyasyondan önce Dalay Lama bir dizi ritüeli gerçekleştiriyor. Bunlardan ilki olan kehanet kısmında, Kalaçakra inisiyasyonunun nasıl geçeceği soruluyor. Yorumlar, sopanın düşme yönüne göre yapılacak. Bu kehanet ritüeline katılma ayrıcalığına sahip olan tek Batılı, Manfred Klell, Graz’daki Budist grubun başkanı. Bir başka hazırlık ritüeli ise Hindistan’dan gelen Kusha otuyla yapılıyor. İnananlar, gece başlarını bunun üzerine koyuyorlar ve rüyaları bu otta toplanıyor. Bir dizi başka ritüelin ardından, Kum Mandala’yı koruyan perde açılıyor. Şimdi Dalay Lama, inisiye olacak kişileri bu kutsanmış manzaranın içine götürecek. İnananlar, alınlarına kırmızı bantlar takıyor. Bu bant, ruhlarının o ana kadar kör olduğunu simgeliyor. Bazıları tohum da koyuyor. Bu, başın üzerindeki bilincin canlanmasını simgeliyor. Ardından saatler süren meditasyonlar ve ruhsal arınma ritüelleri yapılıyor, sonunda yüksek bir bilinç düzeyine ulaşıyorlar. Bu, yaşanan ruhsal deneyimin doruk noktası, kameranın görebileceği bir şey değil. Böylece bu deneyim sona eriyor. Geriye bir tek, Dalay Lama’nın mandalayı bozması kaldı. Yaratılmış tüm nesnelerin faniliğinin simgesi olarak, Kum Mandala nehre dökülüyor, kutsanmış olarak buradan dünyaya akacak. Kum Mandala dünyaya serpilmiş ve Dalay Lama çoktan ülkeden ayrılmış olduğu halde, bir koruma hâlâ tek başına nöbet tutmaya devam ediyor. Belli ki onu unutmuşlar. Yoksa Budizmin boşluk metaforu misali, sabırla bekleyerek, hiç kimseyi, pek de olmayan bir kalabalıktan mı koruyor?

Tekrar Bodh Gaya’ya dönelim: Benzer bir manzara. 400 000 boş minder ve bir keşiş, hâlâ dua etmeye dalmış halde. Bizim için mi dua ediyor?

Aydınlanmaya ulaşmış mı?

Ve sonra, geceleri topraktan çıkıp gizlice yanaşan bir hayvan misali, insanın aklına bir soru geliyor. Acaba bu keşiş tam da evrenin merkezi olan noktayı işaretliyor olabilir mi?

wheel-of-time-2027-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2029-zaman-carki-kalacakra

wheel-of-time-2028-zaman-carki-kalacakra

BAŞA DÖN